Psikolog BulŞehrinde bir uzman

OKB ve OKKB: Takıntıların Farklı Görünümleri

5 dk.okuma süresi
OKB ve OKKB: Takıntıların Farklı Görünümleri

Takıntı denildiğinde akla ne geliyor?

Bir şeyi tekrar tekrar kontrol etmek, temizliğe fazlasıyla önem vermek ya da yapılan işin kusursuz olmasını istemek çoğu zaman takıntı olarak adlandırılıyor. Bu davranışlar genellikle Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) ile ilişkilendiriliyor. Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu (OKKB) ise aynı ölçüde bilinmiyor. Oysa OKB ve OKKB, kişinin yaşamını farklı şekillerde etkileyebilen iki ayrı bozukluktur. Her ikisinde de düzen ve kontrol öne çıksa da kişinin yaşadığı sorunlar birbirinden farklıdır.

Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB)

OKB, kişinin zihnine istemeden gelen, tekrarlayan ve rahatsızlık veren düşünceler, imgeler ya da dürtülerle ilişkilidir. Obsesyon adı verilen bu zihinsel yaşantılar kişide kaygı, suçluluk veya huzursuzluk yaratabilir. Kişi bu sıkıntıyı azaltmak ya da korktuğu bir durumun gerçekleşmesini önlemek için belirli davranışları tekrarlayabilir. Bazen bu tekrarlar dışarıdan görülür, bazen de kişinin zihninde gerçekleşir. Bu tekrarlayan davranışlar ve zihinsel eylemler kompulsiyon olarak adlandırılır (American Psychiatric Association, 2022).

Örneğin, evden çıkarken kapıyı kilitlediğini bildiği hâlde kilitlememiş olabileceği düşüncesine takılan biri, emin olmak için kapıyı defalarca kontrol edebilir. Kontrol etmek kısa süreli bir rahatlama sağlar. Ancak bir süre sonra şüphe yeniden ortaya çıkar ve kişi tekrar kontrol etme ihtiyacı hisseder. Böylece rahatlamak için yapılan davranış, zamanla kişinin evden çıkmasını geciktirebilir veya günlük planlarını aksatabilir.

OKB yalnızca temizlik, el yıkama ya da kapı kontrolüyle sınırlı değildir. Zarar verme, simetri, dini veya cinsel içerikli istenmeyen düşünceler de obsesyonlar arasında yer alabilir. Kişi bu düşüncelerden rahatsız olabilir ve onları zihninden uzaklaştırmak için çaba gösterebilir. Örneğin, sevdiklerine zarar verme düşüncesi aklına gelen biri, bunu istemediği hâlde böyle bir düşünceye sahip olduğu için kötü biri olduğundan korkabilir. Bir düşüncenin akla gelmesi, kişinin onu gerçekleştirmek istediği anlamına gelmez. Bazı kişilerde kompulsiyonlar da belirgin temizlik ya da kontrol davranışları yerine içinden kelime tekrarlama veya sayma gibi zihinsel eylemler şeklinde görülebilir (American Psychiatric Association, 2022).

Bazı kişiler bu düşüncelerle karşılaşmamak için belirli yerlerden, eşyalardan veya durumlardan uzak durabilir. Örneğin, mikrop bulaşacağı endişesi taşıyan biri toplu alanlarda eşyalara dokunmaktan kaçınabilir. Kaçınma davranışı o anki kaygıyı azaltıyor gibi görünse de kişinin günlük yaşamını daraltabilir. Bu nedenle OKB her zaman dışarıdan fark edilen tekrarlarla anlaşılmaz. Kişinin uzak durduğu durumlar da yaşadığı güçlüğün bir parçası olabilir.

OKB kişinin zamanını ve günlük işlevlerini önemli ölçüde etkileyebilir. Bu nedenle tedavide bilişsel davranışçı terapi (BDT) ve özellikle maruz bırakma ve tepki önleme (ERP) yöntemi kullanılır. ERP sürecinde kişi, kaygı uyandıran durumlarla aşamalı olarak karşılaşırken kompulsiyonları yapmamayı öğrenir.

Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu (OKKB)

OKKB’de düzen, mükemmeliyetçilik, kurallar ve kontrol ihtiyacı kişinin yaşamında belirgin bir yer tutar. Kişi ayrıntılara fazlasıyla odaklanabilir, işleri kendi belirlediği biçimde yapmaya önem verebilir ve yüksek standartlarından uzaklaşmakta zorlanabilir. Bu özellikler yalnızca belirli bir işte değil, iş yaşamında, ilişkilerde ve günlük kararlarında da kendini gösterebilir (Pinto et al., 2022).

Örneğin, bir öğrenci ödevini hazırlarken metninin kusursuz olması gerektiğini düşünebilir. Bu nedenle aynı bölümleri tekrar tekrar düzenleyebilir ve çalışmasını zamanında bitiremeyebilir. Bir başka kişi ise ortak yürütülen bir işte, başkalarının kendi istediği kadar dikkatli davranmayacağını düşündüğü için görev paylaşmak istemeyebilir. Bu tutumlar kişinin iş yükünü artırırken çevresindeki insanlarla anlaşmazlık yaşamasına da neden olabilir.

OKKB’de kişi kendi kurallarını ve çalışma biçimini çoğu zaman doğru ya da gerekli görebilir. Bu nedenle davranışlarının kendisine ve çevresine getirdiği zorlukları fark etmesi zaman alabilir. Bununla birlikte kişi, yüksek standartlarını karşılayamadığında veya işler planladığı gibi gitmediğinde yoğun sıkıntı yaşayabilir. OKKB yalnızca titiz olmak ya da düzeni sevmek değildir. Burada önemli olan, mükemmeliyetçilik ve kontrol ihtiyacının kişinin esnekliğini ve yaşamını ne ölçüde kısıtladığıdır (Pinto et al., 2022).

Bu durum sosyal ilişkilerde de kendini gösterebilir. Kişi bir planın son anda değişmesine tahammül etmekte zorlanabilir veya ev içindeki işlerin belirli kurallara göre yapılmasını bekleyebilir. Yakınları bunu zaman zaman eleştirilmek ya da sürekli denetlenmek olarak yaşayabilir. Kişinin amacı ilişkisini zorlaştırmak olmasa da kontrol ihtiyacı ortak yaşamı yorucu hâle getirebilir.

OKKB’de psikoterapi, kişinin katı standartlarını, mükemmeliyetçilik eğilimini ve kontrol ihtiyacını ele alabilir. OKB’den farklı olarak bu alandaki tedavi araştırmaları daha sınırlıdır. Yine de bilişsel davranışçı terapi (BDT) gibi yaklaşımlar üzerinde çalışılmaktadır (Pinto et al., 2022).

İki bozukluk aynı kişide görülebilir mi?

OKB ve OKKB birbirinden ayrı bozukluklar olsa da aynı kişide birlikte görülebilir. Bazı davranışlar dışarıdan benzer görünse de bunların arkasındaki yaşantı farklı olabilir. Örneğin, bir kişi kapıyı tekrar tekrar kontrol ediyorsa, bunu aklına gelen istenmeyen bir düşüncenin yarattığı kaygıyı azaltmak için yapıyor olabilir. Başka biri ise her şeyin belirli bir düzende olması gerektiğine inandığı için kontrol etmeyi sürdürebilir (Wheaton et al., 2022).

Günlük hayatta düzenli olmak, titiz davranmak veya bir işi yeniden kontrol etmek tek başına bu bozukluklardan birine sahip olunduğunu göstermez. Bu özellikler birçok kişide görülebilir. OKB ve OKKB’yi anlamak için yalnızca davranışın nasıl göründüğüne değil, kişinin bu davranışlarla nasıl bir ilişki kurduğuna ve bunların yaşamını nasıl etkilediğine de dikkat etmek gerekir.

Kaynakça

  • Kaynakça
  • American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787
  • Pinto, A., Teller, J., & Wheaton, M. G. (2022). Obsessive-compulsive personality disorder: A review of symptomatology, impact on functioning, and treatment. FOCUS, 20(4), 389–396. https://doi.org/10.1176/appi.focus.20220058
  • Wheaton, M. G., Ward, H. E., & Pinto, A. (2022). Obsessive-compulsive disorder with co-occurring obsessive-compulsive personality disorder: A practice focused review. Journal of Cognitive Psychotherapy, 36(4), 315–326. https://doi.org/10.1891/JCP-2022-0023
Esmanur Akagündüz Esmanur Akagündüz
Esmanur Akagündüz, İzmir Ekonomi Üniversitesi Psikoloji (İngilizce) lisans programında öğrenimine devam eden bir yazardır. Akademik gelişimini klinik görüşme süreçleri, etik ilkeler ve vaka değerlendirme konularında sürdürmektedir. Depresyon, anksiyete, travma ve obsesif kompulsif bozukluk gibi psikolojik sorunların ele alındığı bilişsel davranışçı yaklaşım temelli psikolojik müdahaleler üzerine düzenlenen çeşitli seminer ve eğitim programlarına katılmıştır. Girişimci Psikologlar Derneği bünyesinde yapılanma asistanlığı ve moderatörlük görevlerini yürütmekte olup, psikoloji alanında bilimsel bilgiyi anlaşılır bir dille aktarmayı amaçlamaktadır.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!