Gerçekten Kendimiz miyiz, Yoksa Geçmişimizin Bir Yansıması mı?
Gerçekten Kendimiz miyiz, Yoksa Geçmişimizin Bir Yansıması mı?
Hiç düşündünüz mü, bugün olduğunuz kişiyi gerçekten siz mi şekillendirdiniz? Yoksa çocukluğunuzda duyduğunuz bir cümle, geçmişte yaşadığınız bir olay veya başkalarının sizin hakkınızdaki düşünceleri, farkında olmadan kimliğinizin bir parçası hâline mi geldi? Onları kabullenmeyi mi seçtiniz?
Kendimizi tanımlarken çoğu zaman kişilik özelliklerimizden, değerlerimizden, tercihlerimizden ve hayallerimizden söz ederiz. Ancak bu özelliklerin nasıl oluştuğunu her zaman sorgulamayız. Neden bazı durumlarda kendimize güvenirken bazılarında yetersiz hissederiz? Neden başkalarının düşünceleri bazen kendimizi algılama biçimimizi bu kadar güçlü etkiler? Neden insanlara “Sence ben nasıl biriyim?” diye sorarız?
Bu sorular bizi psikolojinin temel kavramlarından ikisine götürür: benlik ve kimlik.
Benlik: Kendimize Dair Oluşturduğumuz Zihinsel Resim
Psikolojide benlik kavramı (self-concept), bireyin kendisi hakkında sahip olduğu düşünce, inanç ve değerlendirmeleri ifade eder. Kişinin kendisini nasıl tanımladığı, hangi özelliklere sahip olduğunu düşündüğü ve başkalarıyla ilişkilerinde kendisini nasıl konumlandırdığı benlik algısının parçalarıdır. Kendisine sorduğu “Ben nasıl biriyim?” sorusunun cevabıdır.
Ancak benlik yalnızca bireyin kendi iç dünyasında oluşmaz. Aile, arkadaşlar, kültürel değerler ve sosyal deneyimler de kişinin kendisini değerlendirme biçimine katkıda bulunur.
Örneğin çocukluk döneminde düşüncelerinin sürekli önemsenmediğini deneyimleyen bir birey, zamanla kendi fikirlerinin yeterince değerli olmadığına ilişkin bir inanç geliştirebilir. Bu inanç, yetişkinlikte kendisini ifade etme biçimini etkileyebilir ve toplum içinde kendisini sorgulamasına neden olabilir. Bununla birlikte, benzer deneyimleri yaşayan herkesin aynı benlik algısını geliştireceği söylenemez.
Dolayısıyla benlik, geçmiş deneyimlerin bireysel özellikler ve sosyal çevreyle etkileşimi sonucunda gelişen, zaman içerisinde yeniden değerlendirilebilen bir yapıdır.
Kimlik Oluşumu: Ben Kimim ve Kim Olmak İstiyorum?
Benlik kavramı kendimize ilişkin algılarımızı kapsarken kimlik, bu algıların değerlerimiz, yaşam hedeflerimiz ve toplumsal rollerimizle birlikte daha bütünlüklü bir biçimde anlamlandırılmasını içerir. Kendimizin oluşturduğu benliktir.
Gelişim psikolojisinin önemli isimlerinden Erik Erikson, kimlik gelişimini özellikle ergenlik döneminin temel psikososyal görevlerinden biri olarak ele almıştır. Erikson’un yaklaşımında birey, kimlik oluşturma sürecinde kendi değerlerini, rollerini ve geleceğe ilişkin beklentilerini sorgular.
James Marcia ise bu yaklaşımı geliştirerek kimlik oluşumunda iki önemli sürece odaklanmıştır: keşif (exploration) ve bağlanma/kararlılık (commitment).
Keşif, bireyin farklı değerleri, hedefleri ve yaşam seçeneklerini değerlendirmesini; kararlılık ise bu seçenekler arasından belirli tercihlere yönelmesini ifade eder.
Örneğin ailesinin beklentileri doğrultusunda bir meslek seçen birey, başlangıçta bu tercihi kendi kimliğinin doğal bir parçası olarak görebilir. Ancak zaman içerisinde farklı ilgi alanları keşfederek kendisine şu soruyu sorabilir: “Bu gerçekten benim istediğim hayat mı?”
Bu sorgulama, kimlik gelişiminin önemli bir parçası olabilir. Çünkü kimlik yalnızca geçmişten devraldığımız özellikleri sürdürmekten değil, bunları değerlendirerek kendi yaşamımıza anlam kazandırmaktan da oluşur.
Geçmişimiz Kimliğimizin Hikâyesini Nasıl Yazıyor?
Geçmişte yaşadığımız olaylar kadar, bu olayları nasıl hatırladığımız ve anlamlandırdığımız da kimliğimizle ilişkilidir.
Psikolog Dan P. McAdams ve Kate C. McLean (2013), bu süreci anlatısal kimlik (narrative identity) kavramıyla açıklar. Anlatısal kimlik, bireyin geçmiş deneyimlerini ve geleceğe ilişkin beklentilerini bir araya getirerek oluşturduğu, zamanla gelişen kişisel yaşam hikâyesidir.
Başka bir ifadeyle insanlar yalnızca olayları yaşamaz; aynı zamanda bu olayların kendileri için ne anlama geldiğine ilişkin hikâyeler oluştururlar.
Örneğin başarısız olduğu bir sınavı hatırlayan iki kişiyi düşünelim. Biri bu deneyimi kendi yetersizliğinin kanıtı olarak yorumlarken diğeri gelişmesi gereken yönlerini fark ettiği bir dönüm noktası olarak değerlendirebilir.
Burada belirleyici olan yalnızca yaşanan olay değil, bireyin olaya yüklediği anlamdır.
Elbette bu durum, olumsuz deneyimlerin mutlaka olumlu bir anlam kazanması gerektiği anlamına gelmez. Ancak kişisel yaşam hikâyelerimizin geçmişte yaşanan olayların değişmez bir kaydı olmadığını; zaman içerisinde farklı bakış açılarıyla yeniden yorumlanabildiğini gösterir. Burada aslında kimliğimiz bir noktada devreye girer. Olaylara olan bakış açımız ve görüşlerimiz, kendimizi nasıl geliştirdiğimize bağlı olarak şekillenir.
Başkalarının Gözünden Kendimize Bakmak
Kimlik oluşumunda dikkat çekici noktalardan biri de başkalarının bizi nasıl gördüğüne ilişkin algılarımızdır.
İnsan, sosyal bir varlık olarak kendisini yalnızca bireysel deneyimleri üzerinden değil, başkalarıyla kurduğu ilişkiler aracılığıyla da tanımlar.
Örneğin sürekli başarılı olması beklenen bir çocuk, zamanla başarının kendi değerini belirleyen temel özelliklerden biri olduğuna inanabilir. Bu durumda başarısızlık yalnızca istenmeyen bir sonuç olmaktan çıkıp benlik algısını tehdit eden bir deneyime dönüşebilir. Benzer şekilde, sosyal çevresinde sürekli çekingen olarak tanımlanan bir birey, bu özelliği kendi kimliğinin değişmez bir parçası gibi algılamaya başlayabilir.
Ancak başkalarının bize yüklediği tanımlar ile gerçekte sahip olduğumuz özellikler her zaman aynı değildir. Üstelik bu tanımlar, kendimizi keşfetme sürecinde yeniden sorgulanabilir.
Belki de kimlik gelişiminin önemli adımlarından biri, başkalarının bizim hakkımızda oluşturduğu düşüncelerle kendi deneyimlerimizden hareketle geliştirdiğimiz benlik algısını birbirinden ayırt edebilmektir.
Geçmişimiz Bizi Tanımlar mı, Yoksa Yalnızca Etkiler mi?
Geçmişin kimlik üzerindeki etkisini kabul etmek, insanın değişemeyeceğini kabul etmek anlamına gelmez.
Roberts, Walton ve Viechtbauer’in (2006) uzunlamasına araştırmaları inceleyen meta-analizi, kişilik özelliklerinin yetişkinlik boyunca da değişebildiğini ortaya koymuştur.
Kişilik özellikleri ile kimlik aynı kavramlar olmasa da bu bulgular, insanın psikolojik özelliklerinin bütünüyle sabit olmadığını göstermesi bakımından önemlidir. Yaşam boyunca karşılaştığımız yeni insanlar, üstlendiğimiz roller, edindiğimiz deneyimler ve geliştirdiğimiz bakış açıları kendimizi yeniden değerlendirmemize olanak sağlayabilir.
Bir zamanlar kendisini yetersiz olarak tanımlayan birey, yeni deneyimleri sayesinde güçlü yönlerini keşfedebilir. Geçmişte başkalarının beklentilerine göre karar veren biri, zaman içerisinde kendi değerlerini ve hedeflerini daha açık biçimde belirleyebilir.
Bu değişim her zaman kolay, hızlı veya doğrusal değildir. Yine de geçmiş deneyimlerin bugünkü benliğimiz üzerinde etkili olması, gelecekteki kimliğimizin tamamen önceden belirlendiği anlamına gelmez.
Sonuç: Geçmişimizin Yansıması mı, Kendi Hikâyemizin Yazarı mı?
Kim olduğumuzu anlamaya çalışırken geçmişimize dönüp bakmamız kaçınılmazdır. Çünkü anılarımız, ilişkilerimiz, öğrendiklerimiz ve yaşadığımız deneyimler, kendimizi nasıl gördüğümüzün önemli parçalarını oluşturur.
Ancak insan kimliği yalnızca geçmişin bıraktığı izlerden ibaret değildir. Kimlik, geçmiş deneyimlerin bugünkü anlamlarıyla ve geleceğe ilişkin olasılıklarla sürekli etkileşim içinde gelişir.
Belki de kendimize sormamız gereken soru yalnızca “Geçmişim beni nasıl şekillendirdi?” değildir.
Aynı zamanda “Bugün kendimi nasıl tanımlıyorum ve gelecekte kim olmak istiyorum?” sorusunu da sormamız gerekir.
Çünkü geçmişimiz kim olduğumuzun bir parçasıdır; ancak kim olacağımızın tamamı olmak zorunda değildir.
⸻
Kaynakça
Kroger, J., & Marcia, J. E. (2021). Erikson, the identity statuses, and beyond. In M. Bamberg, C. Demuth, & M. Watzlawik (Eds.), The Cambridge handbook of identity. Cambridge University Press.
McAdams, D. P., & McLean, K. C. (2013). Narrative identity. Current Directions in Psychological Science, 22(3), 233–238. https://doi.org/10.1177/0963721413475622
Roberts, B. W., Walton, K. E., & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25. https://doi.org/10.1037/0033-2909.132.1.1
Kaynakça
- Kaynakça
- Kroger, J., & Marcia, J. E. (2021). Erikson, the identity statuses, and beyond. In M. Bamberg, C. Demuth, & M. Watzlawik (Eds.), The Cambridge handbook of identity. Cambridge University Press.
- McAdams, D. P., & McLean, K. C. (2013). Narrative identity. Current Directions in Psychological Science, 22(3), 233–238. https://doi.org/10.1177/0963721413475622
- Roberts, B. W., Walton, K. E., & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25. https://doi.org/10.1037/0033-2909.132.1.1


