Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Biraz Daha Kal: Uzayan Vedaların Psikolojisi

İpeknaz Erçağ Yazar: İpeknaz Erçağ Öğrenci Yazar
10 dk.okuma süresi
Biraz Daha Kal: Uzayan Vedaların Psikolojisi

“Günün en güzel saatleri bunlar. Yanımda kal.”

— Özdemir Asaf, Lavinia

Bazı yollar, varılacak yere değil, yanımızdaki insana göre uzar. Eve dönmenin daha kısa bir yolu olduğunu biliriz ama o gün nedense acelemiz yoktur. Bir sokak daha yürümek, yarım kalan bir sohbete devam etmek, birkaç dakika daha beraber olmak isteriz. Bazen konuşmaya bile ihtiyaç duymayız; yan yana olduğumuzu bilmenin verdiği huzur, sessizliği de güzelleştirir. Sonra veda vakti gelir. Bir türlü tamamlanamayan cümleler, sonuncusu olduğu söylenip yeniden tekrarlanan sarılmalar, birkaç adım uzaklaştıktan sonra dönüp bir kez daha bakmalar… Saatlerdir birlikte olmamıza rağmen o son birkaç dakika, günün en kıymetli zamanına dönüşür. Sanki vedalaşmayı uzattıkça birlikte geçirdiğimiz zamanın bitişini de erteleyebiliriz. Bazen vedalaşmış olmamıza rağmen ayrılamayız; bindiği otobüsün ya da trenin ardından, yüzünü artık seçemeyene, gözden tamamen kaybolana kadar bakarız. Gözümüzün gördüğü son ana kadar o vedanın bitmesini istemeyiz.

Böyle anlarda insan ister istemez düşünüyor: Henüz yanımızda olan birini özlemek mümkün müdür? Daha ellerimiz ayrılmamışken, sesini hâlâ duyabiliyorken, kokusu burnumuzdayken, birazdan yokluğunu hissedeceğimizi bilmek neden içimizde şimdiden bir özlem uyandırır? Neden vedalaşmadan hemen önce gözlerimiz dolar? Birlikte geçirilen zamanın yetmemesi her zaman o zamanın azlığından kaynaklanmaz; kimi zaman ne kadar güzel geçtiğini fark etmişizdir. Vedalaşmayı zorlaştıran, o insandan uzaklaşmaktan çok, bir süre onun yanında olamayacağımızı bilmektir. Sevdiğimiz birinin yakınlığını sürdürme isteğimizin arkasında psikolojinin açıklayabildiği süreçler de var mıdır?

Yanında Kalmak İstemek: Yakınlığın Psikolojisi

Romantik ilişkilerde yakınlık, yalnızca birlikte geçirilen güzel zamanlardan ibaret değildir. Zamanla sevdiğimiz kişi, üzüldüğümüzde sesini duymak istediğimiz, zorlandığımızda yanında kendimizi daha güvende hissettiğimiz birine dönüşebilir. Psikolojide bu yakınlık arzusunu anlamamızı sağlayan yaklaşımlardan biri, Attachment Theory (Bağlanma Kuramı) kapsamında ele alınan Proximity Seeking, yani yakınlık arayışıdır. Hazan ve Shaver (1987), romantik aşkın da bağlanma süreçleri çerçevesinde incelenebileceğini öne sürmüştür. Heffernan ve arkadaşlarının (2012) araştırması da romantik ilişkilerde yakınlık arayışı, teselli bulma ve güvenli dayanak oluşturma gibi bağlanma işlevlerinin zaman içinde gelişebildiğine işaret eder. Ancak bu işlevler her ilişkide aynı biçimde ortaya çıkmaz. Vedalaşmayı uzatmak da tek başına güçlü bir bağlanmanın göstergesi değildir. Kimi zaman birlikte olmanın verdiği mutluluk, ayrılmayı ertelemek nedenidir.

Sevdiğimiz kişiye yakın olmak istememizin farklı nedenleri olabilir. Bazen yalnızca biraz daha yanında kalmak isteriz (Proximity Seeking). Bazen kötü geçen bir günün ardından onun sesini duymak, yanında teselli bulmak iyi gelir. Bağlanma kuramında bu durum Safe Haven (güvenli sığınak) işleviyle ilişkilidir. Secure Base (güvenli dayanak) ise biraz farklıdır: Sevdiğimiz kişinin ihtiyaç duyduğumuzda yanımızda olacağını bilmek, ondan uzaktayken de kendimizi güvende hissetmemize yardımcı olabilir. Birbirine benzeyen bu üç işlev, yakınlığın yalnızca fiziksel olarak yan yana bulunmakla ilgili olmadığını hatırlatır bize. Birlikte geçirilen zamanın bitmesini istemesek de yollarımız ayrıldığında o bağın bizimle kalacağını biliriz.

Bazen sevdiğimiz kişinin elini tutmak, uzun uzun konuşmaktan daha iyi gelir. Başımızı sevdiğimiz kişinin omzuna yaslamak, günün bütün yorgunluğunu bir süreliğine hafifletebilir. Bazen hiçbir şey söylemesine gerek kalmadan, yalnızca yanımızda olması bile moralimizi yerine getirmeye yeter. Psikolojide Emotional Co-regulation (duygusal eş düzenleme), duygusal tepkilerimizin başkalarıyla kurduğumuz etkileşimlerden etkilenebilmesini anlatır. Coan ve arkadaşlarının (2006) araştırması, yakın olduğumuz birinin varlığının stres karşısındaki tepkilerimizi nasıl etkileyebileceğine dair ilginç bulgular sunar. Araştırmada, tehdit beklentisi altındaki 16 evli kadının eşlerinin elini tuttuklarında, kimsenin elini tutmadıkları duruma kıyasla tehditle ilişkili bazı beyin tepkilerinin azaldığı gözlemlenmiştir. Bir yabancının elini tutmanın da daha sınırlı bir etkisi olduğu, eşin elini tutmanın etkisinin ise evlilik ilişkisinin niteliğiyle bağlantılı olduğu bulunmuştur. Elbette sınırlı sayıda katılımcıyla gerçekleştirilen bu araştırmanın sonuçlarını bütün ilişkilere genellemek mümkün değil. Yine de sevdiğimiz birinin yakınlığının neden bazen kelimelerden daha iyi gelebildiğini düşünmek için güzel bir neden. Her şeyin çözülmesine ihtiyaç duymadan, yalnızca yanında olmanın verdiği rahatlığı hissedebiliriz.

Daha Gitmeden Başlayan Özlem

Sevdiğimiz kişinin yanında olmak bize iyi gelirken birazdan yollarımızın ayrılacağını bilmek, o anın tadını çıkarışımızı da değiştirebilir. Henüz vedalaşmamışızdır ama zihnimiz çoktan eve tek başımıza döneceğimiz yola gitmiştir. Birazdan yanımızdaki koltuğun boş kalacağını, az önce birlikte yürüdüğümüz sokaklardan bu kez yalnız geçeceğimizi düşünürüz. Belki de bu yüzden bazı vedalar, daha gerçekleşmeden içimizi burkmaya başlar.

İnsan zihni yalnızca geçmişi hatırlamakla kalmaz, henüz yaşanmamış anları da hayal eder. Psikolojide Affective Forecasting (duygusal öngörü), gelecekte karşılaşacağımız bir durumun bize nasıl hissettireceğini tahmin etme eğilimimizi ifade eder. Wilson ve Gilbert (2005), insanların gelecekteki duygularını öngörürken her zaman isabetli olmadıklarını açıklamıştır. Bazen yaşayacağımız bir üzüntünün ne kadar yoğun olacağını ya da ne kadar süreceğini olduğundan fazla tahmin edebiliriz. Bu eğilim, Impact Bias (etki yanlılığı) olarak adlandırılır.

Vedalaşırken de benzer bir durum yaşanabilir. Birazdan sevdiğimiz kişinin yanımızda olmayacağını düşünürken ayrılığın hüznüne öylesine odaklanırız ki eve vardığımızda onunla yeniden konuşabileceğimizi, gün içinde paylaştığımız güzel anıları hatırlayacağımızı veya bir sonraki buluşmanın heyecanını yaşayacağımızı o an pek düşünmeyiz. Gelecekteki tek bir deneyime yoğunlaşıp diğer yaşantılarımızın duygularımız üzerindeki etkisini yeterince hesaba katmama eğilimi, Focalism (odaklanma eğilimi) ile ilişkilidir.

Elbette bu kavramlar, henüz ayrılmadan neden özlem duyduğumuzu tamamen açıklamıyor. Ancak bazen henüz yaşamadığımız bir yokluğun nasıl hissettireceğini düşünmek bile içinde bulunduğumuz güzel anı değiştirebiliyor. Sevdiğimiz kişi hâlâ yanımızdadır, elini tutabilir, sesini duyabiliriz. Buna rağmen biraz sonra bunları yapamayacağımızı bilmek, o son dakikaları daha kıymetli hâle getirir. Belki de bu yüzden bazı sarılmalar diğerlerinden daha uzun sürer.

Özlemek de Sevmeye Dâhil

Her zor vedanın ardında terk edilme korkusu yoktur. Birini özlemek, yanında olmak istemek ya da ayrılırken hüzünlenmek, tek başına Anxious Attachment (kaygılı bağlanma) veya duygusal bağımlılık göstergesi değildir. Bağlanma kaygısı, romantik ilişkilerde reddedilme veya terk edilme olasılığına yönelik endişelerle ilişkilidir; vedalaşırken üzülmekle tanımlanan bir durum değildir. Bir sonraki buluşmayı heyecanla beklemekle ayrı kaldığımız her an ilişkinin sona ereceğinden korkmak aynı deneyim değildir. Yakınlık arzusunun karşılıklı olduğu ve ayrı geçirilen zamanın sürekli bir tehdit gibi hissedilmediği ilişkilerde özlem, sevginin doğal bir parçası olabilir. Bazen vedalaşmak zor gelir çünkü karşımızdaki insanın yanında olmaktan gerçekten mutluluk duyarız. Sevginin derinliğini, vedalaşırken ne kadar acı çektiğimizle ölçmek zorunda değiliz.

Bazı vedaları bu yüzden yalnızca hüzünlü bulmuyorum. İçlerinde bir sonraki karşılaşmanın heyecanı, birlikte geçirilen saatlerin sıcaklığı ve bir başkasının hayatımızda böylesine özel bir yere sahip olmasının sevinci de var. Ayrıldıktan sonra gönderilen küçük bir mesaj, eve varınca yapılan telefon konuşması ya da takvimde işaretlenen bir sonraki buluşma, sevginin yan yana olduğumuz anların ötesinde de sürdüğünü hatırlatıyor. Uzaklaşmak, birbirimizin hayatından çıkmak değildir. Birlikte paylaştığımız anılar ve yeniden kavuşacağımızı bilmenin verdiği heyecan, aramızdaki mesafeye rağmen bizimle kalabilir. Özlemin en güzel taraflarından biri de budur: Bir sonraki karşılaşmayı sabırsızlıkla bekleyeceğimiz, yokluğunu hissedeceğimiz ve yeniden gördüğümüzde içtenlikle sevineceğimiz birinin hayatımızda olması. Özleyebileceğimiz insanların olması, başlı başına bir şanstır.

Bütün bu uzun yürüyüşlerin, son kez olduğu söylenen sarılmaların, uzaklaşan bir aracın ardından çevrilen bakışların ardında sade bir istek saklıdır: Birlikte olduğumuz anın biraz daha sürmesi. Sevdiğimiz kişinin gideceğini bilsek de o anı hemen geride bırakmak istemeyiz. Çünkü bazen vedalaşmak zor gelir; ayrılığa dayanamayacağımız için değil, birlikte olmayı çok sevdiğimiz için. Bütün açıklamaların sonunda insanın söylemek istediği şey hâlâ aynı olabilir: Biraz daha kal..

Kaynakça

  • Kaynakça
  • Beckes, L., & Coan, J. A. (2011). Social baseline theory: The role of social proximity in emotion and economy of action. Social and Personality Psychology Compass, 5(12), 976–988. https://doi.org/10.1111/j.1751-9004.2011.00400.x
  • Butler, E. A. (2011). Temporal interpersonal emotion systems: The “TIES” that form relationships. Personality and Social Psychology Review, 15(4), 367–393. https://doi.org/10.1177/1088868311411164
  • Coan, J. A., Schaefer, H. S., & Davidson, R. J. (2006). Lending a hand: Social regulation of the neural response to threat. Psychological Science, 17(12), 1032–1039. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2006.01832.x
  • Collins, N. L., & Feeney, B. C. (2000). A safe haven: An attachment theory perspective on support seeking and caregiving in intimate relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 78(6), 1053–1073. https://doi.org/10.1037/0022-3514.78.6.1053
  • Feeney, B. C. (2004). A secure base: Responsive support of goal strivings and exploration in adult intimate relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 87(5), 631–648. https://doi.org/10.1037/0022-3514.87.5.631
  • Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524. https://doi.org/10.1037/0022-3514.52.3.511
  • Heffernan, M. E., Fraley, R. C., Vicary, A. M., & Brumbaugh, C. C. (2012). Attachment features and functions in adult romantic relationships. Journal of Social and Personal Relationships, 29(5), 671–693. https://doi.org/10.1177/0265407512443435
  • Sbarra, D. A., & Hazan, C. (2008). Coregulation, dysregulation, self-regulation: An integrative analysis and empirical agenda for understanding adult attachment, separation, loss, and recovery. Personality and Social Psychology Review, 12(2), 141–167. https://doi.org/10.1177/1088868308315702
  • Simpson, J. A., & Rholes, W. S. (2017). Adult attachment, stress, and romantic relationships. Current Opinion in Psychology, 13, 19–24. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2016.04.006
  • Wilson, T. D., & Gilbert, D. T. (2005). Affective forecasting: Knowing what to want. Current Directions in Psychological Science, 14(3), 131–134. https://doi.org/10.1111/j.0963-7214.2005.00355.x
  • Zaki, J., & Williams, W. C. (2013). Interpersonal emotion regulation. Emotion, 13(5), 803–810. https://doi.org/10.1037/a0033839
İpeknaz Erçağ İpeknaz Erçağ
Öğrenci Yazar
Herkese merhaba! Ben İpeknaz Erçağ. Bahçeşehir Üniversitesi'nde üçüncü sınıf psikoloji öğrencisiyim. İnsanları, düşüncelerini, duygularını ve davranışlarının ardında yatan nedenleri hep merak etmişimdir. Sanırım psikolojiyi bu kadar sevmemin en büyük nedenlerinden biri de bu merakım. Özellikle klinik psikolojiye ilgi duyuyorum. Bunun yanında günlük hayatta karşılaştığımız, bazen üzerinde hiç düşünmediğimiz küçük şeylerin psikolojik yönlerini keşfetmeyi de çok seviyorum. Çünkü bazen çok basit görünen bir soru bile üzerine uzun uzun konuşabileceğimiz bir konuya dönüşebiliyor. Psychology Times Türkiye ve Psychology Times UK'de öğrenci yazar olarak yer almak benim için çok heyecan verici. Her iki platformda da hem ilgimi çeken konular üzerine araştırma yapmak hem de öğrendiklerimi sizlerle paylaşırken yazmaktan keyif almak istiyorum. Yazılarımda bazen hepimizin yaşadığı tanıdık duygulara, bazen de daha önce hiç düşünmediğimiz konulara değinmek istiyorum. En çok da bir yazımı okuduğunuzda kendinizden bir şeyler bulmanızı, belki bir cümlede durup düşünmenizi ya da okuduklarınızın size hayatınızdan bir şeyler hatırlatmasını isterim. Yazdıklarım birinin hayatına küçücük de olsa dokunabilirse ne mutlu bana. Umarım siz de yazılarımı okurken benim onları yazarken aldığım kadar keyif alırsınız!

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!