Sosyal Medyada Mutlu Görünen İnsanlar Gerçekten Mutlu mu?

Sosyal Medyada Mutluluk Algısı

Dijital iletişim teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla birlikte sosyal medya, bireylerin hem sosyal ilişkilerini sürdürdükleri hem de kendilerini başkalarına sundukları bir alan hâline gelmiştir. İnsanlar günlük yaşamlarından kesitler paylaşmakta, önemli anlarını görünür kılmakta ve kendileri hakkında başkalarının edineceği izlenimleri şekillendirmektedir. Ancak sosyal medya profillerinde görülen içerikler, bireylerin yaşamlarının tamamını değil, çoğunlukla paylaşmayı tercih ettikleri bölümlerini yansıtmaktadır. Bu durum, sosyal medyada görünen mutluluk ile bireyin gerçek yaşam deneyimleri arasında bir farklılık bulunabileceği sorusunu gündeme getirmektedir. Bir kişinin sık sık seyahat fotoğrafları paylaşması, arkadaşlarıyla eğlendiği anları göstermesi veya başarılarını duyurması, onun sürekli mutlu olduğu anlamına gelmez. Benzer biçimde, az paylaşım yapan bir kişinin mutsuz olduğu sonucuna da ulaşılamaz. Dijital ortamdaki görünürlük, psikolojik iyi oluşun doğrudan ölçümü değildir. Bu konunun psikolojik açıdan incelenmesi, bireylerin kendilerini nasıl değerlendirdiklerini, başkalarının görüşlerine ne ölçüde önem verdiklerini ve sosyal çevrelerinden nasıl etkilendiklerini anlamak açısından önemlidir. Özellikle sosyal karşılaştırma ve benlik sunumu süreçleri, sosyal medya deneyiminin psikolojik sonuçlarını açıklamada yararlı bir kuramsal çerçeve sunmaktadır.

Sosyal Karşılaştırma Kuramı ve Sosyal Medya

Festinger'in (1954) sosyal karşılaştırma kuramına göre bireyler, kendi görüşlerini ve yeteneklerini değerlendirmek için başkalarıyla karşılaştırma yapma eğilimindedir. Bu karşılaştırmalar, kişinin kendisini ve içinde bulunduğu durumu anlamlandırmasına yardımcı olabilir. Ancak karşılaştırmanın yönü ve kişinin karşılaştırma yaptığı kişiye ilişkin algısı, ortaya çıkan duygusal sonuçları etkileyebilir. Sosyal medyada karşılaştırma yapmak oldukça kolaydır. Kullanıcılar başkalarının fiziksel görünümlerini, sosyal ilişkilerini, akademik başarılarını, kariyerlerini ve yaşam standartlarını kısa süre içerisinde inceleyebilmektedir. Bununla birlikte, bu içeriklerin çoğu seçilerek sunulduğundan, karşılaştırma her zaman eşit koşullar altında gerçekleşmez. Kişi kendi yaşamının sıradan veya zorlayıcı yönlerini, başkasının yaşamının özenle seçilmiş anlarıyla karşılaştırabilir. Yukarı yönlü sosyal karşılaştırma, bireyin kendisini belirli bir özellik bakımından daha iyi durumda olduğunu düşündüğü biriyle karşılaştırmasıdır. Örneğin, sosyal medyada sürekli başarılı, çekici veya mutlu görünen kişilerle karşılaşan bir kullanıcı, kendi yaşamını daha olumsuz değerlendirebilir. Bu değerlendirme bazı durumlarda motivasyon sağlayabilse de yetersizlik veya kıskançlık duygularıyla da ilişkili olabilir. Appel ve arkadaşlarının (2022) sosyal karşılaştırma ve kıskançlık üzerine gerçekleştirdiği eleştirel derleme, sosyal medyada karşılaştırma süreçlerinin iyi oluş açısından önem taşıdığını, ancak bu ilişkinin her kullanıcıda aynı biçimde ortaya çıkmadığını göstermektedir. Dolayısıyla sosyal medyada başkalarının mutlu görünmesi, bütün kullanıcılar üzerinde aynı psikolojik etkiyi yaratmaz.

Benlik Sunumu: Dijital Ortamda Kendimizi Nasıl Gösteriyoruz?

Benlik sunumu, bireyin başkaları üzerinde belirli bir izlenim oluşturmak amacıyla kendisi hakkında sunduğu bilgileri ve sergilediği davranışları ifade eder. Goffman'ın (1959) benlik sunumuna ilişkin yaklaşımı, sosyal etkileşimlerde bireylerin kendilerini belirli bir biçimde göstermeye çalışabileceklerini açıklamaktadır. Bu yaklaşım, dijital ortamlardaki kimlik sunumunu anlamak için de kullanılabilir. Sosyal medya kullanıcıları hangi fotoğrafı paylaşacaklarına, hangi ifadeleri kullanacaklarına ve hangi deneyimlerini görünür kılacaklarına karar verebilirler. Bu seçimler her zaman bilinçli bir yanıltma amacı taşımaz. İnsanların güzel anlarını paylaşmak istemesi, mahremiyetlerini koruması veya olumsuz deneyimlerini herkese açık hâle getirmek istememesi olağan davranışlardır. Bununla birlikte, yalnızca olumlu deneyimlerin sürekli ön plana çıkarılması, başkalarında kişinin yaşamının kesintisiz biçimde mutlu ve sorunsuz olduğu izlenimini oluşturabilir. Bu noktada önemli bir ayrım ortaya çıkar: Bir insanın mutlu olduğu anları paylaşması, mutluluğunun sahte olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde, olumlu içeriklerin yoğunluğu da kişinin bütün yaşam deneyimlerini açıklamaz. Sosyal medya paylaşımları, gerçek deneyimlerin belirli bir seçimini ve sunumunu içerir. Bu nedenle dijital benlik sunumu ile kişinin içsel duygusal durumu arasında birebir bir eşleşme olduğu varsayılmamalıdır.

Sosyal Medya Kullanımı ve Öznel İyi Oluş

Öznel iyi oluş, bireyin yaşamını nasıl değerlendirdiği ve olumlu ya da olumsuz duyguları ne ölçüde deneyimlediğiyle ilişkili bir kavramdır. Yaşam doyumu, olumlu duygulanım ve olumsuz duygulanım, bu alanın değerlendirilmesinde kullanılan temel boyutlar arasındadır. Bu nedenle psikolojik iyi oluşu yalnızca kişinin ne kadar güldüğü, ne kadar fotoğraf paylaştığı veya dışarıdan ne kadar mutlu göründüğü üzerinden değerlendirmek yeterli değildir. Sosyal medya ile iyi oluş arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırmalar, tek yönlü bir açıklamanın yetersiz kalabileceğini göstermektedir. Verduyn ve arkadaşları (2017), sosyal ağ sitelerinin iyi oluş üzerindeki etkilerini ele aldıkları derlemede, kullanım biçiminin önemli olduğunu vurgulamıştır. Başkalarının içeriklerini pasif biçimde takip etmek ile insanlarla doğrudan iletişim kurmak aynı deneyim değildir. Pasif kullanım bazı koşullarda sosyal karşılaştırmayı ve olumsuz duyguları artırabilirken, kişiler arası iletişim sosyal bağları güçlendirebilir. Benzer biçimde, sosyal medya kullanımının sonuçları kişisel özelliklere ve içinde bulunulan koşullara göre değişebilir. Başkalarının yaşamlarını incelemek bir kullanıcıda kıskançlık ve yetersizlik hissi yaratırken başka bir kullanıcıda ilham veya motivasyon oluşturabilir. Kişinin sosyal destek düzeyi, benlik saygısı, karşılaştırma eğilimi ve platformu hangi amaçla kullandığı bu deneyimde rol oynayabilir. Bu bulgular, sosyal medyada görülen mutluluk ile gerçek mutluluk arasında doğrudan bir ilişki kurmanın güç olduğunu düşündürmektedir. Bir paylaşım, belirli bir anda yaşanan olumlu bir duygunun göstergesi olabilir; ancak bireyin genel yaşam doyumunu veya uzun vadeli psikolojik durumunu tek başına ortaya koyamaz.

Beğenilme İhtiyacı ve Sosyal Onay

Sosyal medya platformlarında beğeniler, yorumlar ve takipçi sayıları, kullanıcıların içeriklerine verilen tepkileri görünür hâle getirir. Bu göstergeler bazı kişiler için sosyal kabulün veya başkaları tarafından fark edilmenin bir işareti olarak algılanabilir. Paylaşımların aldığı geri bildirimler, bireyin kendisini değerlendirme biçimiyle ilişkili olabilir. Bununla birlikte, sosyal onay ihtiyacını bütün sosyal medya kullanıcılarının temel motivasyonu olarak değerlendirmek doğru değildir. Bazı kişiler içeriklerini yakınlarıyla iletişim kurmak, anılarını saklamak veya ilgi alanlarını paylaşmak amacıyla yayımlar. Diğerleri ise olumlu geri bildirimleri daha fazla önemseyebilir. Bu farklılıklar, aynı platformun kişiler üzerinde neden farklı sonuçlar yaratabildiğini açıklamaya yardımcı olur. Bir paylaşımın çok sayıda beğeni alması, paylaşımı yapan kişinin kendisini mutlaka iyi hissettiğini göstermez. Benzer biçimde, az sayıda etkileşim almak da kişinin mutsuz olduğu anlamına gelmez. Dijital geri bildirimler belirli sosyal tepkileri gösterse de bireyin duygusal deneyimini bütünüyle ölçmez. Bu nedenle sosyal medyada mutluluğu değerlendirirken dışarıdan görülebilen göstergeler ile bireyin öznel deneyimini birbirinden ayırmak gerekir. Kişinin nasıl hissettiği, yaşamını nasıl değerlendirdiği ve sosyal ilişkilerinden ne ölçüde doyum aldığı, yalnızca çevrim içi etkileşim sayılarıyla açıklanamaz.

Tartışma

Sosyal medyada mutlu görünen insanların gerçekten mutlu olup olmadığı sorusuna kesin ve herkes için geçerli bir yanıt vermek mümkün değildir. Sosyal medya paylaşımları, bireylerin yaşamlarından seçtikleri kesitleri yansıtır ve bu kesitler gerçek olumlu deneyimler içerebileceği gibi kişinin kendisini sunma biçiminden de etkilenebilir. Dolayısıyla görünür mutluluk ile öznel iyi oluş arasında otomatik bir eşitlik kurulmamalıdır. Sosyal karşılaştırma kuramı, kullanıcıların başkalarının yaşamlarını ölçüt alarak kendi durumlarını değerlendirebileceklerini açıklar (Festinger, 1954). Benlik sunumu yaklaşımı ise bireylerin sosyal ortamlarda kendileri hakkında belirli izlenimler oluşturabildiğini ortaya koyar (Goffman, 1959). Bu iki yaklaşım birlikte değerlendirildiğinde, sosyal medya profillerinin neden kişinin yaşamının tamamını temsil etmediği daha iyi anlaşılabilir. Bununla birlikte, sosyal medyayı yalnızca psikolojik sorunların kaynağı olarak değerlendirmek de eksik bir yaklaşım olacaktır. Sosyal platformlar kişiler arası iletişimi sürdürme, sosyal destek alma, ortak ilgi alanlarına sahip insanlarla bağlantı kurma ve olumlu deneyimleri paylaşma olanağı sunabilir. Bu nedenle sosyal medyanın psikolojik etkileri incelenirken kullanım süresi kadar kullanım amacı, etkileşim biçimi ve bireysel farklılıklar da dikkate alınmalıdır. Gelecekte yapılacak araştırmalar, sosyal medya paylaşımlarının görünür olumlu içeriği ile kullanıcıların öznel iyi oluş düzeyleri arasındaki ilişkiyi farklı yaş gruplarında ve farklı kullanım biçimlerinde inceleyebilir. Özellikle kişinin kendi yaşamına ilişkin değerlendirmesi, sosyal karşılaştırma eğilimi ve çevrim içi sosyal desteği birlikte ele alındığında daha kapsamlı sonuçlara ulaşılabilir.

Sonuç

Sosyal medyada mutlu görünmek ile gerçekten mutlu olmak aynı şey değildir; ancak bu iki durumun mutlaka birbirinden farklı olduğu da söylenemez. Paylaşımlar, kişinin gerçek yaşamındaki olumlu deneyimleri yansıtabileceği gibi, yaşamının yalnızca belirli yönlerini de görünür kılabilir. Bu nedenle başkalarının dijital profillerinden hareketle onların psikolojik durumları hakkında kesin yargılara varmak yanıltıcı olabilir. Sosyal karşılaştırma, benlik sunumu ve öznel iyi oluş kavramları, dijital ortamlarda görülen mutluluğun nasıl yorumlanması gerektiğini anlamak için önemli bir çerçeve sunmaktadır. Sosyal medyanın etkileri, kullanım biçimi ve bireysel farklılıklar göz önünde bulundurularak değerlendirilmelidir. Sonuç olarak, çevrim içi ortamda sergilenen yaşamların birer seçki olduğu hatırlanmalı ve görünür mutluluk, kişinin gerçek yaşam doyumunun doğrudan bir göstergesi olarak kabul edilmemelidir.

Kaynakça

• Kaynakça
• Appel, H., Marker, C., & Gnambs, T. (2022). Are social media ruining our lives? A review of meta-analytic evidence on social media and well-being. Current Opinion in Psychology, 45, Article 101302. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2021.12.003
• Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140. https://doi.org/10.1177/001872675400700202
• Goffman, E. (1959). The presentation of self in everyday life. Doubleday.
• Verduyn, P., Ybarra, O., Résibois, M., Jonides, J., & Kross, E. (2017). Do social network sites enhance or undermine subjective well-being? A critical review. Social Issues and Policy Review, 11(1), 274–302. https://doi.org/10.1111/sipr.12033