AŞK HER ŞEYİ AFFEDER Mİ?

Aşk bilimsel olarak nedir?

Aşkı yalnızca kalbin hızlanması, birini sürekli düşünmek veya onun yanında mutlu hissetmek üzerinden tanımlamak eksik kalır. Psikoloji açısından aşk; duygusal, bilişsel, davranışsal ve biyolojik süreçlerin bir araya geldiği karmaşık bir deneyimdir. Birine yakınlık hissetmek, onunla gelecek hayalleri kurmak, onu önemsemek, fiziksel çekim duymak ve duygusal bağ geliştirmek bu deneyimin farklı parçalarını oluşturur.

Sternberg (1986), aşkı üç temel bileşen üzerinden açıklayan Üçgen Aşk Kuramı’nı geliştirmiştir: yakınlık, tutku ve bağlılık. Yakınlık, iki kişi arasındaki duygusal paylaşımı ve güveni; tutku, romantik ve fiziksel çekimi; bağlılık ise ilişkiyi sürdürmeye yönelik karar ve iradeyi ifade eder. Bu üç bileşenin farklı düzeylerde bulunması, ilişkilerin de farklı biçimlerde yaşanmasına neden olur. Bu yaklaşım önemli bir ayrımı ortaya koyar. Birine yoğun biçimde âşık olmak, onunla sağlıklı bir ilişki kurabildiğimiz anlamına gelmez. Tutkunun yüksek olduğu ancak yakınlığın ve karşılıklı bağlılığın zayıf kaldığı ilişkiler bulunabilir. Dolayısıyla aşkın yoğunluğuyla ilişkinin niteliğini birbirinden ayırmak gerekir. Sırf çok büyük ve yoğun bir aşk yaşıyoruz diye her şeyi kabul etmemiz sağlıklı değildir.

Âşık olduğumuzda beynimizde ve bedenimizde neler olur?

Romantik aşk beyinde ödül, motivasyon ve duygu düzenlemeyle ilişkili sistemlerin de devreye girdiği biyolojik bir süreçtir.

Fisher ve arkadaşlarının (2005) romantik aşk yaşayan bireyler üzerinde gerçekleştirdiği işlevsel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) araştırmasında, katılımcıların âşık oldukları kişilerin fotoğraflarına baktıklarında beynin ödül ve motivasyonla ilişkili bölgelerinde, özellikle ventral tegmental alan ve kaudat çekirdekte, aktivasyon gözlenmiştir. Bu bulgu, romantik aşkın yalnızca hoşlanma veya haz duygusuyla değil, aynı zamanda bir kişiye yönelik güçlü motivasyon ve yönelimle ilişkili olduğunu göstermektedir.

Peki bu durum günlük yaşamda nasıl hissedilir?

Âşık olan kişi, karşısındaki insanı sık sık düşünmeye başlayabilir. Ondan gelecek bir mesajı beklemek, birlikte geçirilen zamanın ardından yeniden görüşmek istemek ve onun davranışlarına normalden daha fazla anlam yüklemek görülebilir. Kalp atışında hızlanma, heyecan, terleme ve bedensel uyarılma gibi tepkiler de romantik karşılaşmalara eşlik edebilir. Bununla birlikte bu tepkileri yalnızca aşka özgü sanmayalım. Stres ve kaygı gibi başka duygusal durumlarda da ortaya çıkabilir.

Marazziti ve Canale’nin (2004) çalışması, romantik aşkın erken dönemlerinde serotonin taşıyıcısıyla ilişkili bazı biyolojik farklılıklar bulunabileceğini göstermiştir. Ancak bu bulgular, aşkın tek bir hormon veya nörotransmiter üzerinden açıklanamayacağını da hatırlatır. Aşk, beynin tek bir bölgesinde gerçekleşen bir olay değil, farklı biyolojik ve psikolojik sistemlerin etkileşimidir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Birine duyduğumuz yoğun özlem, onu sürekli düşünmemiz veya onsuz yapamayacağımızı hissetmemiz, o kişinin bizim için doğru bir partner olduğunu bilimsel olarak kanıtlamaz. Yoğunluk, ilişkinin sağlıklılığının ölçütü değildir.

Aşk ne olmamalı?

Aşk, kişinin kendisinden vazgeçmesini gerektiren bir duygu değildir. Birini sevmek, onun bütün davranışlarını kabul etmek, sürekli anlayış göstermek veya kendi ihtiyaçlarını görmezden gelmek anlamına gelmez. Buna rağmen bazı insanlar ilişkilerinde yaşadıkları incinmeleri aşkın doğal bir parçası olarak değerlendirebilir.

Örneğin partnerinin sürekli küçümseyici konuşmasını, verdiği sözleri tutmamasını, duygusal ihtiyaçlarını görmezden gelmesini veya güvenini tekrar tekrar sarsmasını “Beni sevdiği için böyle yapıyor.” şeklinde açıklayabilir. Böylece sevgi, zamanla karşı tarafın davranışlarını sorgulamamak için kullanılan bir gerekçeye dönüşebilir. Bu örnek size ne kadar saçma geliyor olsa da aslında epey hayattan bir örnektir. Çevrenizde böyle bir arkadaşınız ya da belki de sizin böyle olmanız çok muhtemel.

Oysa aşk ile bağımlılık, fedakârlık ile kendini ihmal etmek, affetmek ile yaşananları normalleştirmek birbirinden farklıdır. Bir ilişkide sevgi bulunması, saygının, güvenin ve sorumluluğun da bulunduğu anlamına gelmez. Aşk, kişinin kendisini sürekli değersiz hissettiği, korktuğu, sustuğu veya kendi ihtiyaçlarını ifade edemediği bir ilişki biçimini meşrulaştırmamalıdır. Özellikle şiddet, tehdit, aşağılama ve sistematik kontrol davranışları sevginin farklı ifade biçimleri olarak değerlendirilmemelidir.

Psikolojik olarak neden sürekli affediyor olabilirsin?

Bir insanın kendisini inciten birini tekrar tekrar affetmesinin arkasında yalnızca sevgi bulunmayabilir. Bazen kişi, karşısındaki insanı kaybetmekten o kadar korkar ki kendi yaşadığı incinmeyi ikinci plana atar. İlişkinin bitmesi ihtimali, yaşanan olumsuzluklardan daha korkutucu hâle gelebilir.

Bu noktada bağlanma örüntüleri önemli bir açıklama alanı sunar. Özellikle kaygılı bağlanma eğiliminde olan bireyler, reddedilme ve terk edilme ihtimaline karşı daha hassas olabilir. Partnerin uzaklaşması, mesajlara geç yanıt vermesi veya ilişkinin geleceğini sorgulaması yoğun kaygı yaratabilir. Kişi, ilişkiyi kaybetmemek için kendi ihtiyaçlarından vazgeçmeye veya karşı tarafın davranışlarını olduğundan daha kabul edilebilir görmeye başlayabilir.

Kimmes ve Durtschi’nin (2016) romantik ilişkilerde affetmeyi inceledikleri boylamsal araştırmada, kaygılı bağlanma ile affetme arasındaki ilişkide karşı tarafın davranışlarına yönelik daha iyi niyetli açıklamaların aracılık ettiği görülmüştür. Bu bulgu, bazı bireylerin partnerlerinin incitici davranışlarını açıklarken daha olumlu yorumlara yönelebileceğini düşündürmektedir.

Sürekli affetmenin bir diğer nedeni yalnız kalma korkusu olabilir. Kişi, ilişkinin kendisine iyi gelip gelmediğinden çok, ilişki bittiğinde ne yaşayacağına odaklanabilir. “Bir daha böyle birini bulabilir miyim?”, “Yaşım ilerliyor, yeniden başlayabilir miyim?” veya “Onca yılın ardından her şeyi nasıl bırakırım?” gibi düşünceler, kişinin mevcut ilişkide kalmasını etkileyebilir.

Bazen de kişi, partnerinin değişeceğine dair güçlü bir beklenti taşır. İlişkinin güzel dönemlerini hatırlayarak olumsuz davranışların geçici olduğunu düşünür. Her özürden sonra yeni bir başlangıç yapabileceğine inanır. Ancak burada bir psikolog olarak asıl önemli olan şeyin söylemler değil davranışlar olduğunu hatırlatmak isterim. Karşı taraf değişeceğini söylüyor olabilir. Gerçek olan davranışlarının sürdürülebilir halidir.

Hirst ve arkadaşlarının (2019) 26 araştırmayı kapsayan araştırması, güvensiz bağlanma boyutları ile affetme arasında anlamlı ilişkiler bulunduğunu ortaya koymuştur. Bununla birlikte bağlanma biçimleri, kişinin neden affettiğini tek başına açıklamaz. Bireysel geçmiş, özsaygı, ilişki doyumu ve içinde bulunulan koşullar da değerlendirilmelidir.

Burada kendimize sormamız gereken önemli bir soru var: Karşımdaki insanı gerçekten affediyor muyum, yoksa onu kaybetmemek için yaşadıklarımı görmezden mi geliyorum?

Affetmek, yeniden güvenmek zorunda olmak değildir

Psikolojide affetme, yaşanan bir incinmenin ardından karşı tarafa yönelik öfke, intikam ve kaçınma eğilimlerinin zamanla değişmesiyle ilişkili bir süreç olarak ele alınır (McCullough et al., 1997). Affetmek, yaşanan davranışın doğru olduğunu kabul etmek veya yapılanı unutmak anlamına da gelmez. Burada birbirinden ayrılması gereken üç kavram vardır: affetmek, güvenmek ve ilişkiye devam etmek. Bir kişiyi affedebilirsiniz ancak ona yeniden güvenmeyebilirsiniz. Yaşananları geride bırakmak isteyebilirsiniz ancak ilişkinizi sürdürmek istemeyebilirsiniz. Hatta birini hâlâ seviyor olmanıza rağmen o ilişkinin sizin için sağlıklı olmadığına karar verebilirsiniz.

Yine hatırlatalım ki güven de, yalnızca sözlerle değil, tutarlı davranışlarla yeniden oluşma şansına sahip olur. Dolayısıyla affedilen kişinin sorumluluk alması, verdiği zararı anlaması ve davranışlarında değişiklik göstermesi önemlidir. Affetme sürecinin bütün yükünü incinen kişinin üstlenmesi beklenmemelidir.

Kendine ve ilişkine sorman gereken sorular

Bir ilişkide sürekli affeden taraf olduğunuzu düşünüyorsanız, karar vermeden önce bazı sorular üzerinde durabilirsiniz:

Kendinize sorun:

* Bu kişiyi sevdiğim için mi affediyorum, yoksa onu kaybetmekten korktuğum için mi? * İlişkimde kendim gibi davranabiliyor muyum, yoksa karşımdaki insanın tepkilerinden kaçınmak için kendimi değiştiriyor muyum? * Affettikten sonra gerçekten rahatlıyor muyum, yoksa aynı şeylerin yeniden yaşanmasını mı bekliyorum? * Bu ilişkide kendi değerimi ve ihtiyaçlarımı ne kadar önemsiyorum? * En yakın arkadaşım aynı ilişkiyi yaşıyor olsaydı ona ne söylerdim?

İlişkinize sorun:

* Partnerim yaptığı davranışların sorumluluğunu alıyor mu? * Özürler davranış değişikliğiyle destekleniyor mu? * İlişkide yalnızca güzel zamanlarda mı sevildiğimi hissediyorum, yoksa zor zamanlarda da saygı görüyor muyum? * Sorunlarımızı birlikte çözmeye çalışıyor muyuz, yoksa her seferinde aynı kişi mi çaba gösteriyor? * Bu ilişki bugünkü hâliyle devam etseydi, kendimi beş yıl sonra nerede görmek isterdim?

Bu soruların amacı elbette size ve ilişkinize hemen ayrılmanızı veya ilişkinizde kalabileceğinizi söylemek için değil. Amaç, karar verirken duyguların ile beraber ilişkinin gerçekliğine de bakabilmenizi sağlamaktır.

Sonuç: Aşk her şeyi affeder mi?

Belki aşk, bazı hataları anlamaya, bazı kırgınlıkları onarmaya ve iki insanın yeniden birbirine yaklaşmasına yardımcı olabilir. Ancak aşkın varlığı, her davranışın affedilmesini zorunlu kılmaz. Birini sevmekle kendini korumak birbirine zıt değildir. Bir ilişkiye emek vermek, o ilişkinin içinde kendini tüketmek anlamına gelmez. Affetmek de her seferinde aynı kapıyı yeniden açmak değildir zaten. Bazen insan, sevdiği kişiyi kaybetmemek için kendisinden vazgeçtiğini fark etmez. Oysa bir ilişkinin içinde korunması gereken tek şey ilişki olmamalıdır; kişinin kendi benliği, sınırları, ihtiyaçları ve ruhsal iyilik hâli de korunmalıdır.

Belki de asıl soru, aşkın her şeyi affedip affetmediğinden ziyade; birini affetmeye çalışırken kendimize neleri affettirmek zorunda kaldığımızdır.

Kaynakça

• Aron, A., Fisher, H., Mashek, D. J., Strong, G., Li, H., & Brown, L. L. (2005). Reward, motivation, and emotion systems associated with early-stage intense romantic love. Journal of Neurophysiology, 94(1), 327–337. https://doi.org/10.1152/jn.00838.2004⁠
• Hirst, S. L., Hepper, E. G., & Tenenbaum, H. R. (2019). Attachment dimensions and forgiveness of others: A meta-analysis. Journal of Social and Personal Relationships, 36(11–12), 3960–3985. https://doi.org/10.1177/0265407519841716⁠
• Kimmes, J. G., & Durtschi, J. A. (2016). Forgiveness in romantic relationships: The roles of attachment, empathy, and attributions. Journal of Marital and Family Therapy, 42(4), 645–658. https://doi.org/10.1111/jmft.12171⁠
• McCullough, M. E., Worthington, E. L., Jr., & Rachal, K. C. (1997). Interpersonal forgiving in close relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 73(2), 321–336. https://doi.org/10.1037/0022-3514.73.2.321⁠
• Sternberg, R. J. (1986). A triangular theory of love. Psychological Review, 93(2), 119–135. https://doi.org/10.1037/0033-295X.93.2.119⁠