Ertelemek Tembellik mi, Yoksa Zihnin Bir Koruma Çabası mı?
Yapılması gereken bir iş vardır. Masanın başına oturulur, bilgisayar açılır, gerekli belgeler hazırlanır. Ancak bir şekilde başlanamaz. Önce kısa bir mola verilir, sonra telefon kontrol edilir, ardından “Birazdan daha verimli olurum.” düşüncesi gelir. Gün ilerledikçe yapılması gereken iş yerinde dururken, zihindeki baskı giderek artar. Pek çok kişi bu durumu “tembellik” olarak tanımlasa da erteleme davranışı çoğu zaman göründüğünden daha karmaşık psikolojik süreçlerle ilişkilidir.
Erteleme davranışı, yapılması planlanan bir görevin kişinin kendi isteğiyle ve çoğu zaman bunun olumsuz sonuçlarını bilmesine rağmen geciktirilmesi olarak tanımlanabilir. Dışarıdan bakıldığında bu durum zaman yönetimi sorunu gibi görünebilir. Ancak birçok araştırma, ertelemenin yalnızca zamanı planlayamamakla açıklanamayacağını göstermektedir. Çoğu zaman ertelenen şey işin kendisi değil, o işle birlikte ortaya çıkan rahatsız edici duygulardır.
Bazı görevler yalnızca emek gerektirdiği için değil, aynı zamanda kaygı, başarısızlık korkusu, belirsizlik ya da yetersizlik hissi uyandırdığı için zorlayıcı olabilir. Böyle durumlarda zihin, kısa vadeli rahatlama sağlayacak bir çözüm arar. Görev ertelendiğinde kişi geçici olarak rahatladığını hisseder. Ancak bu rahatlama uzun sürmez. Yaklaşan teslim tarihi, artan zaman baskısı ve tamamlanmamış işler yeni bir stres kaynağı haline gelir. Bu bağlamda erteleme davranışı, kısa süreli rahatlama ile uzun süreli stres arasında bir döngü oluşturur.
Bu döngünün önemli nedenlerinden biri mükemmeliyetçiliktir. Dışarıdan bakıldığında mükemmeliyetçi bireylerin disiplinli olduğu düşünülebilir. Oysa bazı durumlarda yüksek standartlar harekete geçmeyi kolaylaştırmak yerine zorlaştırabilir. Yapılan işin kusursuz olması gerektiğine inanıldığında, ilk adımı atmak bile kaygı verici hale gelebilir. “Yeterince iyi yapamayacaksam hiç başlamayayım.” düşüncesi zamanla erteleme davranışını besleyebilir. Kısacası erteleme davranışı, bazen motivasyon eksikliğinden çok hata yapma korkusunun bir sonucu olabilir.
Erteleme davranışında öz yeterlilik algısı da önemli bir yer tutar. Bir görevi başarabileceğine dair inancı düşük olan bireyler, o işe başlamayı daha fazla geciktirebilir. Çünkü başlamanın, başarısız olma ihtimalini görünür kılacağı düşünülebilir. Oysa görevi ertelemek, başarısızlık ihtimalini ortadan kaldırmaz; yalnızca onunla yüzleşmeyi geciktirir. Bu durum ise zamanla kişinin kendine olan güvenini daha da zayıflatabilir.
Duyguların düzenlenme biçimi de erteleme davranışıyla yakından ilişkilidir. Yoğun kaygı, hayal kırıklığı, sıkılmışlık ya da zihinsel yorgunluk yaşayan bireyler, bu duygulardan uzaklaşmak için daha keyif verici ya da daha kolay aktivitelere yönelebilir. Sosyal medyada vakit geçirmek, dizi izlemek ya da sürekli başka işlerle meşgul olmak çoğu zaman tembellikten değil, zorlayıcı duygulardan geçici olarak uzaklaşma isteğinden kaynaklanabilir. Ancak bu kaçınma davranışı sürdükçe ertelenen görev büyür, baskı artar ve süreç daha da zorlaşabilir.
Erteleme davranışı yalnızca akademik ya da iş yaşamında görülmez. Sağlık kontrollerini geciktirmek, önemli telefon görüşmelerini ertelemek, karar vermeyi sürekli ötelemek ya da duygusal açıdan zorlayıcı konuşmalardan kaçınmak da ertelemenin farklı örnekleridir. Kısacası bu davranış, yaşamın birçok alanında karşımıza çıkabilir ve bireyin işlevselliğini çeşitli şekillerde etkileyebilir.
Peki ertelemeyle baş etmek mümkün müdür? Bu noktada ilk adım, kişinin kendisini yargılamak yerine davranışını anlamaya çalışmasıdır. “Neden yine erteledim?” sorusundan önce “Bu işe başlamak bende hangi duyguyu oluşturuyor?” sorusunu sormak daha işlevsel olabilir. Çünkü bazen sorun görevin büyüklüğünde değil, görevin kişide uyandırdığı duygulardadır. Bu duygular fark edildiğinde, erteleme davranışının altında yatan nedenleri görmek de kolaylaşabilir.
Bir diğer önemli yaklaşım, büyük hedefleri daha küçük ve ulaşılabilir adımlara bölmektir. Beyin belirsiz ve kapsamlı görevleri tehdit olarak algılayabilir. Buna karşılık küçük ve somut adımlar, başlamayı kolaylaştırabilir. Bazen yalnızca on dakika boyunca işe odaklanmak ya da görevin ilk bölümünü tamamlamayı hedeflemek bile zihinsel direncin azalmasına yardımcı olabilir. Başlamak çoğu zaman devam etmenin en zor kısmıdır.
Kişinin kendisiyle kurduğu içsel diyalog da bu süreçte belirleyici olabilir. Erteleme sonrasında kullanılan “Ben zaten hep böyleyim.” ya da “Hiçbir şeyi zamanında yapamıyorum.” gibi genelleyici ifadeler, motivasyonu artırmak yerine umutsuzluğu besleyebilir. Buna karşılık daha gerçekçi ve şefkatli bir yaklaşım geliştirmek, davranış değişikliği açısından daha destekleyici olabilir. Çünkü sürekli eleştirilen bir zihin, çoğu zaman daha fazla cesaret değil, daha fazla kaçınma geliştirir.
Çevresel düzenlemeler de erteleme davranışını azaltmada etkili olabilir. Dikkat dağıtıcı uyaranları azaltmak, çalışma alanını düzenlemek, belirli zaman dilimlerinde tek bir göreve odaklanmak ve gerçekçi molalar planlamak, başlamayı kolaylaştırabilir. Aynı şekilde ilerlemeyi küçük adımlarla takip etmek ve yalnızca sonuca değil sürece de odaklanmak, motivasyonun korunmasına katkı sağlayabilir.
Sonuç olarak erteleme davranışı çoğu zaman zaman yönetiminden çok duygu yönetimiyle ilişkilidir. Her ertelemenin arkasında aynı neden bulunmasa da birçok durumda davranışın temelinde kaygı, belirsizlik, başarısızlık korkusu ya da mükemmeliyetçilik gibi psikolojik süreçler yer alabilir. Bu nedenle kalıcı değişim, yalnızca daha iyi plan yapmakla değil; kişinin kendi duygularını, düşüncelerini ve beklentilerini anlamasıyla mümkündür. Belki de ertelemeyi değiştiren ilk adım, kendimize “Neden başlamıyorum?” diye sormak değil, “Başlamamı zorlaştıran ne var?” diye merak edebilmektir.
Kaynakça
- Burka, J. B., & Yuen, L. M. (2008). Procrastination: Why You Do It, What to Do About It Now. Da Capo Press.



