Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Her Şeyi Kontrol Etme İhtiyacının Ardındaki Psikoloji

Sinem Atasoy Yazar: Sinem Atasoy Uzman Yazar
8 dk.okuma süresi

Her Şeyi Kontrol Etme İhtiyacının Ardındaki Psikoloji

Belirsizlik karşısında güvende hissetmek isteyen zihin, bazen kontrolü bir çözüm değil, bir zorunluluk hâline getirebilir.

Hayatın belirsizliklerle dolu olduğunu bilsek de çoğumuz bazı şeylerin önceden planlanmasını, olası sorunların hesaplanmasını ve beklenmedik durumların mümkün olduğunca önlenmesini isteriz. Günlük yaşamda bu istek; bir işi tekrar tekrar kontrol etmek, her ayrıntıyı önceden düşünmek, plan dışına çıkıldığında huzursuz olmak ya da başkalarının davranışlarını öngörmeye çalışmak şeklinde ortaya çıkabilir. İlk bakışta düzenli, dikkatli veya sorumluluk sahibi olmakla ilişkilendirilebilen bu davranışların arkasında bazen daha derin bir psikolojik ihtiyaç bulunur: "Belirsizlik karşısında güvende hissetme ihtiyacı."

Kontrol etmek, insana geçici bir rahatlama sağlayabilir. Ancak her şeyin kontrol altında tutulması gerektiğine dair güçlü bir inanç geliştiğinde bu çaba, kişinin yaşamını kolaylaştırmak yerine zihinsel yükünü artırabilir. Peki, insan neden kontrolü bırakmakta zorlanır?

Kontrol ihtiyacının temelinde ne var?

Kontrol ihtiyacını anlamak için öncelikle belirsizlikle kurduğumuz ilişkiye bakmak gerekir. İnsan zihni, çevresindeki olayları anlamlandırmaya, geleceği tahmin etmeye ve olası tehditleri önceden fark etmeye eğilimlidir. Bu eğilim, tehlikelerden korunmaya yardımcı olan doğal bir mekanizmadır. Ancak bazı kişiler için sonucu bilinmeyen durumlar yalnızca merak uyandırıcı değil, aynı zamanda yoğun biçimde rahatsız edici olabilir.

Klinik psikolojide bu durumla ilişkili önemli kavramlardan biri "belirsizliğe tahammülsüzlüktür (intolerance of uncertainty)". Belirsizliğe tahammülsüzlük, kişinin bir olayın sonucunu bilmemeyi veya yeterli güvenceye sahip olmamayı zorlayıcı, hatta tehdit edici olarak değerlendirmesiyle ilişkilidir. Carleton (2016), bilinmeyene yönelik korkunun ve belirsizliğe verilen tepkilerin farklı kaygı süreçlerinde önemli bir yere sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Örneğin, önemli bir görüşme öncesinde her soruya hazırlanmak, olası bütün senaryoları zihinde canlandırmak veya küçük ayrıntıları tekrar tekrar gözden geçirmek… Bu davranışların ortak noktasında, henüz gerçekleşmemiş bir durumu önceden güvence altına alma çabası bulunabilir. Kişi, yeterince hazırlık yaparsa kötü bir ihtimalin gerçekleşmeyeceğine inanabilir. Böylece kontrol, yalnızca işleri düzenleme yöntemi olmaktan çıkarak kaygıyı yönetmenin bir aracına dönüşür.

Kontrol etmek neden geçici olarak rahatlatır?

Kontrol davranışının sürmesinde önemli etkenlerden biri, kısa vadede kaygıyı azaltabilmesidir. Bir kapının kilitli olduğunu tekrar kontrol etmek, gönderilen bir e-postayı defalarca okumak veya yapılacaklar listesini sürekli güncellemek kişiye o an için rahatlama sağlayabilir.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken bir döngü vardır: Kişi kaygı hisseder, kontrol davranışına başvurur ve kısa süreli rahatlama yaşar. Bu rahatlama, kontrol davranışının yeniden kullanılmasını teşvik edebilir. Böylece kişi zamanla kaygı hissettiğinde kontrol etmenin gerekli olduğuna daha fazla inanabilir.

Bilişsel davranışçı yaklaşımlarda, kaygıyı azaltmak amacıyla kullanılan ve kişinin tehdit algısını sürdürmesine katkıda bulunabilen bu tür davranışlar "güvenlik davranışları" (safety behaviors) çerçevesinde ele alınır. Salkovskis'in (1991) çalışması, kaygı ve paniğin sürdürülmesinde davranışsal tepkilerin önemine dikkat çeker.

Buradaki paradoks şudur: Kişi kendisini güvende hissetmek için kontrol etmeye yönelirken, zamanla kontrol etmeden güvende olamayacağı düşüncesini güçlendirebilir. Böylece kontrol, rahatlamanın tek yolu gibi algılanmaya başlar.

Her şeyi kontrol edebileceğimize inanmak

Kontrol ihtiyacının bir diğer boyutu, kişinin kendi etkisinin sınırlarını değerlendirme biçimidir. İnsanlar bazen gerçekte etkileyemeyecekleri olaylar üzerinde de belirli ölçüde kontrole sahip olduklarını düşünebilirler. Psikolojide bu eğilim kontrol yanılsaması (illusion of control) olarak adlandırılır.

Ellen Langer (1975), kontrol yanılsamasını kişinin nesnel koşulların izin verdiğinden daha fazla kontrol sahibi olduğunu düşünmesi olarak tanımlamıştır. Araştırmaları, seçim yapabilme, aşinalık ve sürece katılım gibi unsurların kişilerin şans faktörünün belirleyici olduğu durumlarda bile kontrol algısını artırabildiğini göstermiştir.

Gündelik yaşamda bu durum, her ayrıntıyı planlarsak hiçbir aksilik yaşanmayacağına inanmak şeklinde görülebilir. Oysa plan yapmak ile sonucu garanti altına almak aynı şey değildir. İnsan kendi davranışlarını, hazırlığını ve verdiği kararları etkileyebilir; ancak diğer insanların tercihlerini, dış koşulları ve gelecekte yaşanacak her olayı belirleyemez.

Kontrol ihtiyacı yoğunlaştığında bu sınırları kabul etmek zorlaşabilir. Planın bozulması yalnızca küçük bir değişiklik olarak değil, güvenliğin kaybedilmesi gibi algılanabilir. Bu nedenle kişi esneklik göstermek yerine mevcut planı korumak için daha fazla çaba harcayabilir.

Kontrol ihtiyacı ne zaman zorlayıcı hâle gelir?

Kontrol etmek tek başına olumsuz veya patolojik bir davranış değildir. Planlama yapmak, sorumluluk almak ve olası riskleri değerlendirmek günlük yaşamın işlevsel parçalarıdır. Sorun, kontrolün kişinin ihtiyaçlarına hizmet etmekten çıkıp kişinin yaşamını belirleyen katı bir zorunluluğa dönüşmesiyle ortaya çıkar.

Örneğin kişi, bir işi tamamlamış olmasına rağmen tekrar tekrar kontrol etmeden rahatlayamıyorsa, beklenmedik değişiklikler karşısında yoğun huzursuzluk yaşıyorsa veya zihinsel enerjisinin büyük bölümünü olasılıkları hesaplamaya ayırıyorsa bu örüntünün günlük işlevselliği üzerindeki etkisini değerlendirmek önemlidir.

Kontrol ihtiyacının yoğunluğu ve ortaya çıkış biçimi kişiden kişiye değişebilir. Bazı durumlarda kaygı süreçleriyle, bazı durumlarda mükemmeliyetçilik veya hata yapma korkusuyla ilişkili olabilir. Tek başına kontrol etme isteği herhangi bir psikiyatrik tanı anlamına gelmez. Özellikle tekrarlayıcı kontrol davranışlarının yoğun, zaman alıcı ve kişinin yaşamını belirgin biçimde kısıtlayıcı olduğu durumlarda klinik değerlendirme önem kazanır.

Dugas ve arkadaşlarının (1998) çalışması, belirsizliğe tahammülsüzlüğün, endişeye ilişkin inançların ve bilişsel kaçınmanın yaygın kaygı bozukluğuna ilişkin bilişsel-davranışçı modellerdeki önemini ortaya koymuştur. Bu bulgular, kontrol arayışını yalnızca bir alışkanlık olarak değil, kaygıyla ilişkili daha geniş bir psikolojik süreç içerisinde değerlendirmemiz gerektiğini göstermektedir.

Kontrolü bırakmak, belirsizliği kabul etmekle başlar

Kontrol ihtiyacını azaltmak, plansız veya sorumsuz davranmak anlamına gelmez. Asıl mesele, kişinin etkileyebileceği alanlarla etkileyemeyeceği alanları birbirinden ayırabilmesidir.

Bu noktada ilk adım, kontrol davranışının hangi duygudan kaynaklandığını fark etmektir. Kişi kendisine şu soruları yöneltebilir: “Şu anda gerçekten bir sorunu mu çözüyorum, yoksa kaygımı azaltmaya mı çalışıyorum?”, “Bu durumu tekrar kontrol etmem için somut bir neden var mı?”, “Her şeyi önceden bilmek zorunda olduğuma neden inanıyorum?”

Bir diğer önemli adım, küçük belirsizliklere alan açabilmektir. Her ayrıntıyı önceden belirlemeden bir işe başlamak, tamamlanmış bir görevi gereksiz yere tekrar kontrol etmemek veya planlarda ortaya çıkan küçük değişikliklere esneklik göstermek, belirsizlikle baş etme becerisini geliştirmeye yardımcı olabilir. Bu süreçte amaç kaygıyı tamamen ortadan kaldırmak değil, kaygı hissedildiğinde de kişinin davranışlarını esnek biçimde sürdürebilmesidir.

Belirsizliğe tahammül geliştirmek, bilişsel davranışçı terapi yaklaşımlarında da ele alınan önemli hedeflerden biridir. Dugas ve Ladouceur (2000), yaygın kaygı bozukluğuna yönelik çalışmalarında belirsizliğe tahammülün geliştirilmesini tedavi sürecinin temel bileşenlerinden biri olarak incelemiştir.

Her şey kontrolümüzde olmak zorunda değil

Her şeyi kontrol etme ihtiyacı, çoğu zaman kişinin yaşamını düzenleme isteğinin ötesinde, belirsizlik karşısında hissettiği kaygıyı yönetme çabasıyla ilişkilidir. Kontrol etmek kısa vadede güven hissi yaratabilir; ancak her olasılığı önceden hesaplama ve her sonucu garanti altına alma çabası uzun vadede yorucu bir döngüye dönüşebilir.

Psikolojik esneklik, hayatın bütün değişkenlerini yönetebilmekten değil, yönetemediğimiz durumlarla karşılaştığımızda da işlevsel kalabilmekten geçer. Çünkü güven duygusu her şeyin planlandığı gibi ilerlemesine bağlı olduğunda, yaşamın doğal belirsizlikleri sürekli bir tehdit hâline gelir.

Belki de kontrol ihtiyacına ilişkin en önemli soru şudur: "Gerçekten her şeyi kontrol etmeye mi çalışıyoruz, yoksa kontrol edemediğimiz şeylerin yaratacağı duyguyla karşılaşmaktan mı kaçınıyoruz?"

Bazen psikolojik olarak güçlenmek, daha fazla kontrol sahibi olmakla değil, kontrolümüz dışında kalanlara rağmen kendimizi güvende hissedebilmeyi öğrenmekle mümkündür.

Kaynakça

  • Kaynakça
  • 1. Carleton, R. N. (2016). Into the unknown: A review and synthesis of contemporary models involving uncertainty. *Journal of Anxiety Disorders, 39*, 30–43. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2016.02.007
  • 2. Dugas, M. J., Gagnon, F., Ladouceur, R., & Freeston, M. H. (1998). Generalized anxiety disorder: A preliminary test of a conceptual model. *Behaviour Research and Therapy, 36*(2), 215–226. https://doi.org/10.1016/S0005-7967(97)00070-3
  • 3. Dugas, M. J., & Ladouceur, R. (2000). Treatment of GAD: Targeting intolerance of uncertainty in two types of worry. *Behavior Modification, 24*(5), 635–657. https://doi.org/10.1177/0145445500245002
  • 4. Langer, E. J. (1975). The illusion of control. *Journal of Personality and Social Psychology, 32*(2), 311–328. https://doi.org/10.1037/0022-3514.32.2.311
  • 5. Salkovskis, P. M. (1991). The importance of behaviour in the maintenance of anxiety and panic: A cognitive account. *Behavioural Psychotherapy, 19*(1), 6–19.
Sinem Atasoy Sinem Atasoy
Uzman Yazar
Klinik Psikolog Sinem Atasoy, Psikoloji lisans eğitiminin ardından Klinik Psikoloji yüksek lisans programını tamamlamıştır. Akademik birikimi ve mesleki deneyimi doğrultusunda yetişkin, çocuk ve ergenlerle çalışmalarını sürdürmektedir. Mesleki çalışmalarında Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), Şema Terapi ve Çocuk Merkezli Oyun Terapisi yaklaşımlarına yönelik eğitimlerinden yararlanmaktadır. Psikoloji alanındaki bilimsel bilgileri herkesin anlayabileceği, günlük yaşamla ilişkilendirilebilen ve farkındalık kazandıran içeriklerle okuyuculara ulaştırmayı amaçlamaktadır. Yazılarında psikolojik süreçleri farklı perspektiflerden ele alarak bireylerin kendilerini ve ilişkilerini daha yakından anlamalarına katkı sunmayı hedeflemektedir.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!