Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Zihinsel Kirlenme: Görünmeyen Bir Kirin Psikolojisi

Burcu Kara Yazar: Burcu Kara
7 dk.okuma süresi
Zihinsel Kirlenme: Görünmeyen Bir Kirin Psikolojisi

Temizlenmek istediğiniz hâlde üzerinizde hiçbir kir olmadığını düşünün. Ellerinizi yıkıyorsunuz, duş alıyorsunuz, üzerinizi değiştiriyorsunuz. Fakat sizi rahatsız eden his bir türlü geçmiyor. Çünkü kurtulmaya çalıştığınız şey, bedeninizdeki bir kirden çok daha farklı olabilir.

Çoğumuz temizliği fiziksel kirlerden arınmakla ilişkilendiririz. Ellerimizi yıkar, evimizi temizler, yaşadığımız ortamı düzenleriz. Temizliğin ardından hissettiğimiz ferahlık da oldukça tanıdıktır. Ancak psikoloji araştırmaları, kirlenmişlik hissinin her zaman fiziksel bir kirleticiyle temas sonucunda ortaya çıkmadığını gösteriyor.

Peki insan, hiçbir şeye dokunmadan kendisini kirlenmiş hissedebilir mi?

Psikoloji literatüründe zihinsel kirlenme (mental contamination) olarak tanımlanan kavram, tam da bu soruya odaklanır. Zihinsel kirlenme, kişinin fiziksel bir kirleticiyle temas etmediği hâlde kendisini kirli, lekelenmiş veya içsel olarak kirlenmiş hissetmesiyle karakterize edilen öznel bir deneyimdir. Bu deneyimde kirlenmişlik hissinin kaynağı mikroplar, tozlar veya kirli yüzeyler olmayabilir. Kişinin yaşadığı bir olay, hatırladığı bir anı, zihninde canlanan bir görüntü ya da kişilerarası bir yaşantıya yüklediği anlam bu hissi tetikleyebilir.

Zihinsel kirlenme kavramını inceleyen önemli araştırmacılardan Stanley Rachman (2004), kirlenme korkusunun yalnızca fiziksel temasla açıklanamayacağını vurgulamıştır. Rachman'ın çalışması, bazı insanların herhangi bir fiziksel kirleticiyle karşılaşmadan da yoğun kirlenmişlik hissi yaşayabildiğini ve bu hissin temizlenme isteğini beraberinde getirebildiğini açıklayan kuramsal çerçevenin gelişmesine katkı sağlamıştır.

Bu durumu bir örnek üzerinden düşünelim. Bir kişinin geçmişte kendisini derinden aşağılanmış, küçük düşürülmüş veya ihanete uğramış hissettiği bir deneyim yaşadığını varsayalım. Aradan zaman geçmesine rağmen bu olayı hatırladığında yalnızca üzüntü ya da öfke yaşamıyor; kendisini kirlenmiş gibi hissediyor. Üzerinde fiziksel bir kir bulunmadığını bilmesine rağmen duş alma ihtiyacı duyuyor. Temizlendikten sonra kısa süreli bir rahatlama hissediyor ancak olay yeniden zihninde canlandığında aynı rahatsızlık geri dönüyor.

Bu örnek, zihinsel kirlenmenin nasıl deneyimlenebileceğini açıklamak amacıyla oluşturulmuştur. Elbette her aşağılanma veya ihanet deneyimi zihinsel kirlenmeye yol açmaz. Aynı şekilde böyle bir deneyim yaşamak, kişinin mutlaka psikolojik bir bozukluğa sahip olduğu anlamına gelmez.

Burada dikkat çekici olan, kişinin fiziksel olarak temiz olduğunu bilmesiyle kendisini temiz hissetmesi arasında bir farklılık bulunabilmesidir.

Zihinsel kirlenme araştırmalarında tiksinme, utanç, kişinin kendisine yönelik olumsuz değerlendirmeleri ve ihlal edilmişlik algısı üzerinde durulmaktadır. Özellikle kişinin sınırlarının ihlal edildiğini düşündüğü yaşantılar, bazı bireylerde içsel kirlenmişlik hissiyle ilişkili olabilir. Ancak bu ilişkinin her bireyde aynı biçimde ortaya çıktığını söylemek mümkün değildir. Yaşanan olayın kendisi kadar kişinin olayı nasıl değerlendirdiği de önem taşıyabilir.

Bu noktada Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) ile önemli bir bağlantı karşımıza çıkar. OKB denildiğinde çoğu insanın aklına sık sık el yıkamak, evi temizlemek, kapıları kontrol etmek veya eşyaları belirli bir düzende tutmak gelir. Bunlar OKB'de görülebilen davranışlardır. Fakat özellikle temizlik ve yıkama kompulsiyonlarının arkasında her zaman aynı korku bulunmaz.

Bir kişi mikroplardan veya hastalık bulaşmasından korktuğu için ellerini tekrar tekrar yıkayabilir. Başka bir kişi ise fiziksel bir bulaşma ihtimali bulunmadığı hâlde yaşadığı içsel kirlenmişlik hissinden kurtulmak amacıyla temizlenme ihtiyacı duyabilir. Dışarıdan bakıldığında her iki kişi de aynı davranışı gerçekleştiriyor olabilir. Ancak davranışı ortaya çıkaran psikolojik süreçler farklılaşabilir.

Zihinsel kirlenmenin yalnızca kuramsal bir kavram olmadığını, araştırma bulguları da ortaya koymaktadır. Coughtrey ve arkadaşlarının (2012) obsesif kompulsif belirtiler bildiren 177 katılımcıyla gerçekleştirdiği çalışmada, katılımcıların yaklaşık %46'sının zihinsel kirlenme deneyimi yaşadığı belirlenmiştir. Daha dikkat çekici olan ise katılımcıların %10,2'sinin fiziksel temasla ilişkili kirlenme korkusu olmaksızın da bu hissi yaşadığını bildirmesidir. Ayrıca zihinsel kirlenmenin şiddeti ile obsesif kompulsif belirtilerin şiddeti arasında bir ilişki bulunmuştur.

Bu sonuçlar, kirlenmişlik hissinin her zaman fiziksel bir bulaşma korkusuna dayanmadığını göstermesi açısından önemlidir. Ancak araştırma yalnızca OKB tanısı almış bireylerle yürütülmediğinden, elde edilen oranların bütün OKB hastalarını temsil ettiği söylenemez.

Millar ve arkadaşlarının (2023) sistematik derlemesi de zihinsel kirlenmenin OKB açısından klinik önemini desteklemektedir. Araştırmacılar, zihinsel kirlenmenin değerlendirme ve tedavi süreçlerinde dikkate alınması gereken bir deneyim olduğunu vurgularken, bu alandaki bilimsel çalışmaların geliştirilmesi gerektiğine de dikkat çekmektedir.

Peki insan neden temizlendikten sonra bile kendisini kirli hissetmeye devam edebilir?

Çünkü fiziksel temizlik, her zaman içsel kirlenmişlik hissini ortaya çıkaran düşünceyi, anıyı veya değerlendirmeyi değiştirmez. Kişi yıkama davranışıyla yaşadığı rahatsızlığı kısa süreliğine azaltabilir. Ancak rahatsızlığı tetikleyen zihinsel süreç devam ettiğinde temizlenme ihtiyacı yeniden ortaya çıkabilir. Böylece temizlik, kişinin tercih ederek gerçekleştirdiği bir davranış olmaktan uzaklaşıp rahatlamak için tekrar etmek zorunda hissettiği bir eyleme dönüşebilir.

Bu ilişkiyi inceleyen deneysel çalışmalar da bulunmaktadır. Coughtrey, Shafran ve Rachman'ın (2014) klinik olmayan katılımcılarla gerçekleştirdiği iki deneyde, deneysel olarak oluşturulan zihinsel kirlenme hissinin herhangi bir müdahale olmadan kısa süre içerisinde azalabildiği gözlenmiştir. Buna karşılık kirlenmişlik hissini yeniden tetikleyen hatırlatmaların ve tekrarlanan yıkama davranışlarının bu hissin devam etmesine katkıda bulunabildiği bulunmuştur.

Bu sonuç, bütün bireylerde yıkama davranışının aynı etkiyi yaratacağı anlamına gelmez. Ancak zihinsel kirlenme ile temizlenme davranışı arasındaki ilişkinin neden yalnızca hijyen üzerinden değerlendirilemeyeceğini anlamamıza yardımcı olur.

Burada günlük yaşamda karşılaştığımız bir başka ayrımı da hatırlamak gerekir. Bir insan stresli bir günün ardından evini temizlediğinde kendisini daha iyi hissedebilir. Çevresini düzenlemek, tamamlanmış bir işin verdiği memnuniyeti yaşamak veya dikkatini başka bir etkinliğe yöneltmek kişiye rahatlama sağlayabilir. Bu durum tek başına zihinsel kirlenme ya da OKB göstergesi değildir.

Ancak kişi belirli bir düşünce, anı veya kirlenmişlik hissi nedeniyle tekrar tekrar temizlenmek zorunda hissediyorsa, davranışını ertelediğinde yoğun sıkıntı yaşıyorsa ve bu süreç günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa profesyonel bir değerlendirme yararlı olabilir.

“Temizlik yapmak bana iyi geliyor” düşüncesiyle “Temizlik yapmazsam rahatlayamıyorum” deneyimi arasındaki ayrım, tam da burada önem kazanır. Yine de bu iki ifade tek başına tanısal bir ölçüt değildir. Bir davranışın kompulsiyon olup olmadığını anlamak için kişinin düşüncelerini, duygularını, davranışın işlevini ve yaşam üzerindeki etkilerini birlikte değerlendirmek gerekir.

Zihinsel kirlenme kavramı bize insanın yalnızca dış dünyayla değil, kendi içsel yaşantılarıyla da karmaşık bir ilişki kurabildiğini hatırlatır. Bazen bir düşünce, anı veya yaşantı, fiziksel bir temas olmadan da yoğun bir kirlenmişlik hissi yaratabilir. Bu deneyimi anlamak için yalnızca kişinin ne kadar temizlendiğine bakmak yeterli değildir. Asıl önemli olan, neyden arınmaya çalıştığını ve temizlenme davranışının onun için nasıl bir işlev gördüğünü anlamaktır.

Çünkü her kirlenmişlik hissinin kaynağı fiziksel değildir. Ve her kirlenmişlik hissi, yıkanarak ortadan kalkmaz.

Kaynakça

  • Coughtrey, A. E., Shafran, R., Knibbs, D., & Rachman, S. J. (2012). Mental contamination in obsessive–compulsive disorder. Journal of Obsessive-Compulsive and Related Disorders, 1(4), 244–250. https://doi.org/10.1016/j.jocrd.2012.07.006
  • Coughtrey, A. E., Shafran, R., & Rachman, S. J. (2014). The spontaneous decay and persistence of mental contamination: An experimental analysis. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 45(1), 90–96. https://doi.org/10.1016/j.jbtep.2013.09.001
  • Millar, J. F. A., Coughtrey, A. E., Healy, A., Whittal, M., & Shafran, R. (2023). The current status of mental contamination in obsessive compulsive disorder: A systematic review. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 80, Article 101745. https://doi.org/10.1016/j.jbtep.2022.101745
  • Rachman, S. (2004). Fear of contamination. Behaviour Research and Therapy, 42(11), 1227–1255. https://doi.org/10.1016/j.brat.2003.10.009
Burcu Kara Burcu Kara
Burcu Kara, psikoloji alanında eğitimini tamamlamış olup yıllar süren kurumsal insan kaynakları deneyimini psikolojik danışmanlık eğitimiyle harmanlayıp, Bilişsel Davranışçı Terapi, Şema Terapi, Yas ve Travma, Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) ve EMDR alanlarında eğitimler almıştır. Özellikle Kaygı ve stres yönetimi, Yas süreci ve kayıpla baş etme, Toksik iş ortamları ve Mobbing, duygusal dayanıklılık, öznel iyi oluş ve insan ilişkileri üzerine Erken dönem şemaların etkisi gibi içerik üretmeye ilgi duymaktadır. Psikolojik bilgiyi bilimsel temelden uzaklaşmadan, sade ve günlük yaşamla bağlantılı bir dille aktarmayı önemsemektedir.
Psikolog Rehberi Psikolog · Online

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!