Sosyal Karşılaştırma: Başkalarının Hayatına Bakarken Neden Kendimizi Eksik Hissederiz?
Sabah kahvenizi içerken telefonunuza göz atıyorsunuz: Bir arkadaşınız yeni bir işe başlamış, bir başkası tatilde, eski bir sınıf arkadaşınız ev almış. Birkaç dakika sonra telefonu bıraktığınızda, güne başlarken hissettiğiniz o hafif enerjinin yerini tarif etmesi zor bir eksiklik duygusunun aldığını fark ediyorsunuz. Psikolojide bu deneyimin arkasındaki süreç "sosyal karşılaştırma" olarak adlandırılır. Bu yazıda kendimizi başkalarıyla neden karşılaştırdığımızı, sosyal medyanın bu eğilimi nasıl güçlendirdiğini ve kıyas tuzağından çıkmanın yollarını ele alıyoruz.
Sosyal karşılaştırma nedir
Sosyal karşılaştırma kavramı, sosyal psikolog Leon Festinger'in 1954'te ortaya koyduğu kuramla psikoloji literatürüne girdi. Festinger'e göre insanlar, kendi yeteneklerini ve görüşlerini değerlendirmek için nesnel bir ölçüt bulamadıklarında kendilerini başkalarıyla karşılaştırırlar. "İyi bir ebeveyn miyim?", "Kariyerimde yeterince ilerledim mi?" gibi soruların kesin bir cevabı olmadığı için çevremizdeki insanlara bakarız.
Bu eğilim tek başına bir sorun değildir. Karşılaştırma, kendimizi tanımamıza, hedef belirlememize ve başkalarından öğrenmemize yardımcı olabilir. Sorun, karşılaştırmanın sürekli, otomatik ve kendimizi küçük düşüren bir hâle geldiğinde ortaya çıkar.
Yukarı ve aşağı doğru karşılaştırma
Araştırmacılar karşılaştırmaları genellikle iki yöne ayırır. Yukarı doğru karşılaştırmada kendimizi bir alanda bizden daha iyi durumda olduğunu düşündüğümüz kişilerle kıyaslarız. Bu, bazen ilham verebilir; ama çoğu zaman yetersizlik ve kıskançlık duygularına yol açabilir.
Aşağı doğru karşılaştırmada ise kendimizi daha zor durumda olduğunu düşündüğümüz kişilerle kıyaslarız. Bu kısa vadede rahatlatıcı olabilir; ancak değerimizi başkalarının zorluklarına bağlamak da uzun vadede sağlıklı bir dayanak değildir. Her iki yönde de ortak nokta, kendimize dair hissin başkalarının durumuna bağlanmasıdır.
Sosyal medya karşılaştırmayı neden güçlendirir
Sosyal medyadan önce kendimizi daha çok yakın çevremizle karşılaştırırdık. Bugün ise her gün yüzlerce kişinin hayatından kesitler görüyoruz. Üstelik bu kesitler çoğu zaman seçilmiş, düzenlenmiş ve en parlak anlardan oluşuyor. Kimse markette sıra beklerken, faturalarını öderken ya da eşiyle tartışırken fotoğraf paylaşmıyor.
Bu nedenle sosyal medyada yapılan karşılaştırmalar çoğu zaman adil değildir: Kendi hayatımızın tamamını, başkalarının hayatının vitrin kısmıyla kıyaslarız. Vogel ve arkadaşlarının 2014'te yayımlanan çalışmasında, sosyal medyayı sık kullanan ve yukarı doğru karşılaştırmayı daha çok yapan kişilerde benlik saygısının daha düşük olduğu bulunmuştur. Verduyn ve arkadaşlarının 2015 tarihli çalışması ise sosyal medyada yalnızca gezinmenin, yani paylaşım yapmadan ya da etkileşime girmeden akışı izlemenin, gün içindeki duygu durumundaki düşüşle ilişkili olduğunu göstermiştir.
Kıyaslamanın gündelik hayattaki izleri
Sosyal karşılaştırma yalnızca ekran başında yaşanmaz. İş yerinde bir meslektaşın terfi alması, çocuğunuzun sınıf arkadaşının daha erken okumayı öğrenmesi ya da arkadaş buluşmasında konuşulan maaşlar da karşılaştırmayı tetikleyebilir. Bu anlarda sık görülen düşünceler şunlardır:
- "Herkes ilerliyor, bir tek ben yerimde sayıyorum."
- "Onun yaşında ben daha hiçbir şey başaramamıştım."
- "Ben de daha çok çalışsaydım şimdi orada olabilirdim."
Bu düşünceler kısa süreli bir kıskançlık ya da hüzün olarak gelip geçebilir. Ancak sık tekrarlandığında kişinin kendi hayatından aldığı keyfi azaltabilir, motivasyonu düşürebilir ve sürekli bir yetersizlik hissine dönüşebilir.
Kıyas tuzağından çıkmanın yolları
Karşılaştırmayı tamamen bırakmak mümkün değildir; ama onunla ilişkimizi değiştirebiliriz. Aşağıdaki öneriler bu konuda yardımcı olabilir:
- Fark edin: Kendinizi kıyaslarken yakaladığınızda, bunu yargılamadan fark etmek ilk adımdır. "Şu an kendimi onunla karşılaştırıyorum" demek, düşünceyle aranıza mesafe koyar.
- Resmin tamamını hatırlayın: Gördüğünüz şeyin bir kesit olduğunu, o kişinin de görünmeyen zorlukları olabileceğini kendinize hatırlatın.
- Kendi dününüzle karşılaştırın: Başkalarının yerine, bir yıl önceki kendinizle kıyaslamak gelişiminizi daha adil biçimde görmenizi sağlar.
- Akışınızı düzenleyin: Size sürekli yetersizlik hissettiren hesapları sessize almak ya da takipten çıkmak bir zayıflık değil, kendinize gösterdiğiniz özendir.
- Pasif gezinmeyi azaltın: Sosyal medyayı amaçsızca kaydırmak yerine, gerçekten bağ kurduğunuz insanlarla mesajlaşmayı ve konuşmayı tercih edin.
- Kıskançlığı bir bilgi olarak okuyun: Birini kıskandığınızda, bu duygu size neye değer verdiğinizi gösteriyor olabilir. Bu bilgi, kendi hedeflerinizi belirlemenize yardımcı olabilir.
Gençlerde karşılaştırma neden daha yoğun yaşanır
Ergenlik ve genç yetişkinlik, kimliğin şekillendiği ve akran onayının özellikle önemli olduğu dönemlerdir. Bu yaşlarda sosyal medyada görülen beden, başarı ve popülerlik görüntüleri, gençlerin kendilerini değerlendirme biçimini daha güçlü etkileyebilir. Ebeveynlerin bu konuda yasaklayıcı olmak yerine merakla soru sorması, gençle birlikte "Bu fotoğrafın çekilmeyen kısmında ne olabilir?" diye düşünmesi ve kendi ekran alışkanlıklarıyla örnek olması daha yararlı olabilir.
Değerlerinize dönmek
Karşılaştırmanın en yıpratıcı yanı, başkalarının hedeflerini fark etmeden kendi hedefimiz gibi benimsememizdir. Herkesin ev aldığı, herkesin yurt dışına gittiği ya da herkesin belirli bir yaşta evlendiği izlenimi, bizim için gerçekten neyin önemli olduğunu gölgeleyebilir. Kendinize "Bu benim için gerçekten önemli mi, yoksa başkalarında gördüğüm için mi istiyorum?" sorusunu sormak, kıyasın yönünü dışarıdan içeriye çevirmeye yardımcı olur.
Ne zaman destek almalı
Kendini zaman zaman başkalarıyla karşılaştırmak son derece insanidir. Ancak karşılaştırmalar nedeniyle uzun süredir kendinizi değersiz hissediyorsanız, sosyal medyayı bırakmak istediğiniz hâlde bırakamıyorsanız, sevdiklerinizin başarılarına sevinmekte belirgin biçimde zorlanıyorsanız ya da bu duygulara uyku sorunları ve isteksizlik eşlik ediyorsa bir uzmandan destek almak iyi gelebilir. Şehir merkezinde çalışan yetişkinler Kavaklıdere ve çevresinde yüz yüze görüşme seçeneklerine göz atabilir; Ankara'da psikolojik destek almanın farklı yollarını da inceleyebilir.
Kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız lütfen yalnız kalmayın; bir yakınınıza haber verin ve vakit kaybetmeden 112'yi arayın.
Başkalarının hayatından gördüğümüz kesitler, kendi hayatımızın değerini belirlemez. Kendi yolunuza dönmek, en adil karşılaştırmadır.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; psikolojik değerlendirme ya da psikoterapinin yerini tutmaz.
Yazar hakkında: Psikolog Rojin Nazik, Ankara'da Kızılay ve Yaşamkent ofislerinde ve online olarak yetişkin, çift ve aile görüşmeleri yapmaktadır.
Kaynakça
- Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
- Vogel, E. A., Rose, J. P., Roberts, L. R., & Eckles, K. (2014). Social comparison, social media, and self-esteem. Psychology of Popular Media Culture, 3(4), 206–222.
- Verduyn, P., Lee, D. S., Park, J., Shablack, H., Orvell, A., Bayer, J., Ybarra, O., Jonides, J., & Kross, E. (2015). Passive Facebook usage undermines affective well-being: Experimental and longitudinal evidence. Journal of Experimental Psychology: General, 144(2), 480–488.


