Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Dijital Teknolojilerin Bilişsel ve Psikolojik Etkileri

5 dk.okuma süresi
Dijital Teknolojilerin Bilişsel ve Psikolojik Etkileri

Dijital teknoloji, günümüzde yaşamımızın neredeyse her anına eşlik eden bir unsur haline gelmiştir. Bu teknolojilerin aşırı kullanımına bağlı olarak alanyazında “Dijital Demans”, “Google Etkisi” ve “Dijital Amnezi” gibi kavramlar sıklıkla ele alınmaktadır. Özellikle Güney Kore gibi dijitalleşme düzeyinin yüksek olduğu ülkelerde teknoloji bağımlılığı, aşırı ekran maruziyeti ve çevrim içi ortamlara dalıp çevresel uyaranlardan uzun süreli yoksun kalma gibi durumlar giderek büyüyen birer sorun olarak karşımıza çıkmaktadır.

Peki nedir bu “dijital demans”, “google etkisi” ya da “dijital amnezi”?

Dijital demans kavramı, alanyazına ilk kez 2012 yılında Spitzer tarafından kazandırılmıştır (Spitzer, 2012). Bu kavram, dijital cihazlar ve internet kullanımı ile bilişsel işlevlerdeki gerileme arasındaki ilişkiye odaklanmaktadır. Özellikle genç bireylerde aşırı dijital maruziyetin uzun vadede bellek sorunları, dikkati sürdürmede güçlük ve öğrenme güçlüğü gibi demans benzeri belirtilere yol açtığı gösterilmiştir (Preiss, 2014). Bunun yanı sıra, bu teknolojilerin yoğun kullanımının sosyal becerilerde zayıflamaya yol açabileceği ve teknoloji bağımlılığı riskini artırabileceği düşünülmektedir.

Sparrow ve arkadaşları (2011) tarafından kavramsallaştırılan “Google Etkisi” de internet kullanımı ile bilişsel işlevler arasındaki ters yönlü ilişkiye işaret etmektedir. Bu duruma göre bireyler, karmaşık ve çözümü zor bir problemle karşılaştıklarında kendi zihinsel kaynaklarına ve belleklerine başvurmak yerine, yanıtı doğrudan internette arama eğilimi göstermektedir. Bilgiye bu denli zahmetsizce ve kolayca ulaşılması ise zamanla kişinin kendi belleğine duyduğu güveni azaltmakta, bilgiyi kodlama ve geri çağırma gibi temel bilişsel fonksiyonların zayıflamasına yol açmaktadır.

Bir diğer kavram olan “Dijital Amnezi” ise, cihazların depolama kapasitelerinin artmasıyla birlikte bireylerin kendi belleklerine daha az güvenmesi olarak tanımlanmaktadır (Kaspersky Lab, 2015). Günümüzde bireyler, kritik bilgileri ve anıları zihinsel olarak kodlamak yerine doğrudan dijital cihazlarına kaydetmekte, ihtiyaç duyduklarında da bu kaynaklara başvurmaktadır. Bilginin sürekli olarak cihazlardan kontrol edilmesi, beynin bilgiyi işleme ve pekiştirme süreçlerini sınırlandırarak uzun süreli belleğin işlevselliğinde düşüşe yol açmaktadır.

Psikolojik Çıktılar ve Ruh Sağlığı Üzerindeki Etkileri

Dijital tabanlı uygulamaların aşırı kullanımı, çeşitli psikolojik zorlukları da beraberinde getirmektedir. Örneğin, gelen bildirimleri veya gelişmeleri kaçırma korkusu, sürekli çevrim içi olma isteği ve yüksek etkileşim beklentisi, sinir sisteminde kronik bir uyarılmışlık yaratarak stres düzeyini artırabilmektedir (Ali ve ark., 2024). Bunun yanı sıra sosyal medya platformlarının tetiklediği yukarı doğru sosyal karşılaştırma süreçleri, bireylerin kendilerini başkalarıyla kıyaslamasına yol açarak öz saygıda düşüşe, umutsuzluğa ve genel bir mutsuzluk haline zemin hazırlayabilmektedir.

Bunun yanı sıra, sağlıklı kişilerarası ilişkiler kurabilmenin temel koşulu yüz yüze ve doğrudan iletişim kurmaktır. Karşıdaki bireyin mimiklerini doğru çözümleyebilmek, duygusal dalgalanmalarını fark edebilmek ve davranışsal ipuçlarını anlamlandırabilmek bu doğrudan temasa bağlıdır. Ancak aşırı dijital teknoloji kullanımı, bu ilişkisel becerilerin gelişimini sekteye uğratarak bireyin empati kapasitesini zayıflatabilmektedir (Ali ve ark., 2024).

Daha kritik bir tablo ise Zamfir (2018) tarafından tanımlanan ve alanyazında tartışılmaya başlanan “Sanal Otizm” kavramıyla ortaya konmaktadır. Bu kavramsallaştırmaya göre, özellikle 0-3 yaş dönemindeki yoğun ekran maruziyeti; göz temasından kaçınma, isme tepki vermeme, stereotipik tekrarlayıcı hareketler, dil ve konuşma güçlükleri ile sosyal geri çekilme gibi Otizm Spektrum Bozukluğu'na benzeyen belirtilere yol açabilmektedir. Ancak klasik Otizm Spektrum tablosundan farklı olarak, ekran maruziyetinin sonlandırılması, yoğun yüz yüze sosyal etkileşim, açık hava etkinlikleri ve duyu-motor oyunların sürece dahil edilmesiyle bu belirtilerin gerileyebildiği bildirilmektedir (Heffler ve ark., 2022).

Sonuç

Dijital teknolojiler artık yalnızca hayatımızı kolaylaştıran araçlar değil, adeta bedenimizin birer uzantısı haline gelmiş bulunmaktadır. Çoğumuz gün içinde ekranı açtığımızı ancak telefon çoktan avucumuzun içindeyken fark etmiyor muyuz? Zihnimizin bu otomatik refleksle ekrana çekilmesi, teknolojinin hayatımızdaki yerini ve oluşturduğu o görünmez bağımlılığı belki de en yalın haliyle özetlemektedir. Ne var ki bu denli güvendiğimiz ve bağlandığımız cihazlar, zihinsel kapasitemizi de yavaş yavaş aşındırmaktadır. Özellikle erken yaşta çocukların eline tutuşturulan ekranlar, ebeveynlere kısa vadeli bir nefes alanı sağlasa da çocukların dil ve sosyal gelişiminde telafisi güç yaralar açabilmektedir. Benzer bir tehdit gençler ve yetişkinler için de geçerlidir. Aşırı teknoloji maruziyeti, bilgiyi kodlama, saklama ve hatırlama mekanizmalarımızı köreltmekle kalmamakta, yarattığı stres, huzursuzluk ve doyumsuzlukla derin bir yalnızlık hissi yaratarak depresyon ile anksiyeteye de zemin hazırlamaktadır. Tam da bu yüzden ekran süresini bilinçli biçimde sınırlandırmak, dijital dünyadan bir an olsun uzaklaşarak gerçek bağlar kurmak ve günün bir bölümünü ekransız etkinliklere ayırmak artık bir tercih değil, zihinsel sağlığı korumak adına kaçınılmaz ve acil bir zorunluluk haline gelmiştir.

Kaynakça

  • Ali, Z., Janarthanan, J. ve Mohan, P. (2024). Understanding digital dementia and cognitive impact in the current era of the internet: A review. Cureus, 16(9).
  • Heffler, K. F., Frome, L. R., Garvin, B., Bungert, L. M. ve Bennett, D. S. (2022). Screen time reduction and focus on social engagement in autism spectrum disorder: A pilot study. Pediatrics International, 64(1).
  • Kaspersky Lab. (2015). The rise and impact of digital amnesia: Why we need to protect what we no longer remember. Moscow, Kaspersky Lab.
  • Preiss, M. (2014). Manfred spitzer: Digital dementia: What we and our children are doing to our minds. brno: Host, 2014. Cognitive Remediation Journal, 3(2), 31-34. https://doi.org/10.5507/crj.2014.008
  • Sparrow, B., Liu, J. ve Wegner, D. M. (2011). Google effects on memory: Cognitive consequences of having information at our fingertips. Science, 333(6043), 776-778. https://doi.org/10.1126/science.1207745
  • Spitzer, M. (2012). Digitale Demenz. München: Droemer.
  • Zamfir, M. T. (2018). The consumption of virtual environment more than 4 hours/day, in the children between 0-3 years old, can cause a syndrome similar with the autism spectrum disorder. Journal of Romanian Literary Studies, (13), 953-968.
Bengü İmirhor Bengü İmirhor
Bengü İMİRHOR, Hacettepe Üniversitesi Psikoloji bölümünden 2024 yılında yüksek şeref öğrencisi olarak mezun olmuştur. Lisans döneminde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Rehber Klinik gibi çeşitli yerlerde stajlarını başarıyla tamamlayarak deneyim elde etmiştir. TÜBİTAK projesine katılarak akademik çalışmalara katkıda bulunmuştur. Şu anda yüksek lisans yapan yazar, eğitimler alarak kendini geliştirmeye devam etmekte ve Rola Psikoloji'de Psikolog olarak çalışmaktadır.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!