Sağlıklı Beslenmenin Karanlık Yüzü: Ortoreksiya Nervoza
Sağlıklı beslenmek yaşam kalitemizi artırabilir. Peki, sağlıklı olma çabası bir takıntıya dönüştüğünde ne olur? Günümüzde giderek daha fazla tartışılan ortoreksiya nervoza, doğru beslenme arayışının nasıl psikolojik bir yük hâline gelebileceğini gözler önüne seriyor.
Sabah uyandığınızda kahvaltınızın içeriğini düşünerek uzun dakikalar geçiriyor, markette satın alacağınız ürünlerin etiketlerini defalarca kontrol ediyor ve arkadaşlarınızla dışarıda yemek yemekten kaçınıyor musunuz? Sağlıklı beslenme konusundaki hassasiyetiniz günlük yaşamınızı yönetmeye başladıysa, ortoreksiya nervoza olarak adlandırılan bir durumla karşı karşıya olabilirsiniz. Ortoreksiya nervoza, bireyin sağlıklı ve doğru olduğuna inandığı beslenme biçimine aşırı derecede odaklanması, katı beslenme kuralları oluşturması ve bu kurallara uymadığında yoğun kaygı veya suçluluk hissetmesiyle karakterize edilen bir örüntüdür. Kavram, ilk kez 1997 yılında Steven Bratman tarafından ortaya atılmıştır. Anoreksiya nervozada çoğunlukla vücut ağırlığı ve beden biçimi ön plana çıkarken ortoreksiyada temel odak, tüketilen besinlerin sağlıklı, doğal veya saf olduğuna ilişkin inançlardır (Dunn & Bratman, 2016).
Ancak burada önemli bir ayrım bulunmaktadır: Sağlıklı beslenmeye özen göstermek tek başına psikolojik bir soruna işaret etmez. Sorun, beslenme tercihlerinin esnekliğini kaybederek bireyin sosyal ilişkilerini, psikolojik iyilik hâlini ve fiziksel sağlığını olumsuz etkilemeye başlamasıdır (Cena et al., 2019).
Mükemmel beslenme arayışının görünmeyen bedeli
Ortoreksiya belirtileri başlangıçta oldukça masum görünebilir. Birey önce işlenmiş gıdalardan uzaklaşabilir, ardından şeker veya belirli yağ türlerini beslenmesinden çıkarabilir. Zamanla kabul edilebilir yiyeceklerin sayısı giderek azalabilir. Yemek hazırlamak, malzemelerin kaynağını araştırmak ve besinlerin içeriğini kontrol etmek günlük yaşamın merkezine yerleşebilir.
Bu süreçte yemek yemek, bedensel bir gereksinimi karşılamaktan çok, sürekli denetlenmesi gereken bir davranışa dönüşebilir. Kişi kendi belirlediği beslenme kurallarını ihlal ettiğinde yoğun suçluluk hissedebilir. Araştırmacılar, bu katı kuralların bazı bireylerde besin ögesi yetersizliklerine, istemsiz kilo kaybına ve sosyal yaşamdan uzaklaşmaya yol açabileceğini belirtmektedir (Donini et al., 2022).
Ortoreksiyanın dikkat çekici yönlerinden biri, dışarıdan bakıldığında olumlu bir davranış gibi algılanabilmesidir. Çevresindeki insanlar bireyin disiplinli beslenmesini takdir edebilir. Oysa aynı birey, bir doğum günü kutlamasında pasta yiyemediği için yoğun kaygı yaşayabilir veya arkadaşlarıyla yemek planlarını sürekli reddedebilir.
Sosyal medya: Sağlıklı yaşam mı, kusursuzluk baskısı mı?
Günümüzde sosyal medya, beslenme alışkanlıklarını şekillendiren önemli bilgi kaynaklarından biridir. Her gün milyonlarca kullanıcı, sağlıklı tarifler, beslenme önerileri ve ideal yaşam biçimlerini temsil eden içeriklerle karşılaşmaktadır. Ancak bu içeriklerin tamamı bilimsel kanıtlara dayanmamaktadır.
Özellikle besinlerin kesin çizgilerle iyi ve kötü olarak sınıflandırılması, bazı bireylerin yiyeceklerle kurduğu ilişkiyi olumsuz etkileyebilir. Sosyal medyada sunulan kusursuz beslenme modelleri, kişinin kendi alışkanlıklarını sürekli sorgulamasına neden olabilir.
Donini ve arkadaşlarının (2022) gerçekleştirdiği uluslararası uzman uzlaşı çalışmasında, medya ve sosyal ağlardan aşırı etkilenmenin ortoreksiya ile ilişkili olabilecek özellikler arasında bulunduğu belirtilmiştir. Bununla birlikte, sosyal medya kullanımının tek başına ortoreksiyaya neden olduğu söylenemez. Bireysel yatkınlıklar, mükemmeliyetçilik ve kontrol ihtiyacı gibi psikolojik özelliklerin de değerlendirilmesi gerekmektedir.
Ortoreksiya gerçekten bir hastalık mı?
Ortoreksiya üzerine bilimsel araştırmalar artmasına rağmen kavramın bağımsız bir psikiyatrik tanı olarak kabul edilip edilmemesi konusunda tartışmalar devam etmektedir. Ortoreksiya nervoza, güncel uluslararası tanı sınıflandırmalarında bağımsız bir bozukluk olarak yer almamaktadır.
Donini ve arkadaşları (2022), 14 ülkeden 47 uzmanın katıldığı bir çalışmada ortoreksiyaya ilişkin ortak tanı ölçütleri geliştirmeyi amaçlamıştır. Çalışmada beslenmeyle aşırı zihinsel meşguliyet, katı kurallar, duygusal sıkıntı ve günlük işlevsellikte bozulma gibi özellikler öne çıkmıştır.
Ng ve arkadaşlarının (2024) sistematik derleme çalışmalarını inceleyen araştırması ise önemli bir bilimsel soruna dikkat çekmektedir: Ortoreksiyayı ölçmek için kullanılan araçların bir kısmı, sağlıklı beslenmeye yönelik olağan ilgiyi sorunlu davranışlardan yeterince ayıramamaktadır. Bu nedenle araştırmalarda bildirilen yaygınlık oranları önemli farklılıklar gösterebilmektedir.
Dolayısıyla sağlıklı beslenmeyle ilgilenen veya belirli besinleri tüketmeyen her bireyi ortoreksiyalı olarak değerlendirmek bilimsel açıdan doğru değildir.
Sağlıklı beslenmenin anahtarı: Esneklik
Ortoreksiya konusunda farkındalık geliştirmenin amacı, insanları sağlıklı beslenmekten uzaklaştırmak değildir. Asıl amaç, fiziksel sağlığı korumaya çalışırken psikolojik iyilik hâlini göz ardı etmemektir.
Beslenme davranışlarının sürekli kaygı yaratması, sosyal etkinliklerden kaçınmaya neden olması veya kişinin kendisini yalnızca beslenme kurallarına uyduğu ölçüde değerli hissetmesi, profesyonel değerlendirme gerektirebilecek işaretlerdir. Böyle durumlarda ruh sağlığı uzmanları ve beslenme alanında yetkin sağlık profesyonellerinden destek alınması önemlidir.
Sonuç olarak sağlıklı beslenme, yalnızca tabağımızdaki besinlerle değil, bu besinlerle kurduğumuz ilişkiyle de ilgilidir. Bazen arkadaşlarımızla paylaştığımız bir dilim pasta, yalnızca besin içeriğinden ibaret değildir; aynı zamanda sosyal bağlılığın, keyfin ve yaşamın doğal bir parçasıdır.
Belki de kendimize sormamız gereken soru şudur: Sağlıklı yaşamak için mi besleniyoruz, yoksa beslenme kurallarımızın etrafında mı yaşıyoruz?
Kaynakça
- Cena, H., Barthels, F., Cuzzolaro, M., Bratman, S., Brytek-Matera, A., Dunn, T., Varga, M., Missbach, B., & Donini, L. M. (2019). Definition and diagnostic criteria for orthorexia nervosa: A narrative review of the literature. Eating and Weight Disorders – Studies on Anorexia, Bulimia and Obesity, 24(2), 209–246. https://doi.org/10.1007/s40519-018-0606-y
- Donini, L. M., Barrada, J. R., Barthels, F., Dunn, T. M., Babeau, C., Brytek-Matera, A., et al. (2022). A consensus document on definition and diagnostic criteria for orthorexia nervosa. Eating and Weight Disorders – Studies on Anorexia, Bulimia and Obesity, 27, 3695–3711. https://doi.org/10.1007/s40519-022-01512-5
- Dunn, T. M., & Bratman, S. (2016). On orthorexia nervosa: A review of the literature and proposed diagnostic criteria. Eating Behaviors, 21, 11–17. https://doi.org/10.1016/j.eatbeh.2015.12.006
- Ng, Q. X., Lee, D. Y. X., Yau, C. E., Han, M. X., Liew, J. J. L., Teoh, S. E., Ong, C., Yaow, C. Y. L., & Chee, K. T. (2024). On orthorexia nervosa: A systematic review of reviews. Psychopathology, 57(4), 345–358. https://doi.org/10.1159/000536379


