Kendimize Anlattığımız Hikâyeler
İnsan, yaşamı boyunca pek çok deneyim yaşar. Bazıları kısa sürede unutulur, bazılarıysa yıllar geçse bile zihnimizde yerini korur. Ancak yaşadıklarımızı yalnızca hatırlamayız; onları yorumlar, birbirleriyle ilişkilendirir ve kendimize dair bir anlam ve bütünlük oluştururuz. Bir başarısızlık, bir ayrılık ya da beklenmedik bir yaşam değişimi zamanla geçmişte kalmış bir olay olmaktan çıkıp kendimizi tanımlama biçimimizin parçasına dönüşebilir.
Örneğin, bir konuda başarısızlık yaşayan kişi, bu deneyimi hayatının belirli bir dönemine ait görebileceği gibi kendisi hakkında genel bir yargıya da dönüştürebilir. “Bu kez istediğim sonucu alamadım.” düşüncesi, zamanla “Ben zaten başarılı olamıyorum.” inancına dönüşebilir. Böylece yaşadıklarımızın yanı sıra onlara yüklediğimiz anlamlar da kim olduğumuza ilişkin düşüncelerimizi şekillendirir.
Yaşamımızı Bir Hikâyeye Dönüştürmek
Psikolojide anlatısal kimlik (narrative identity), kişinin geçmişini, bugününü ve geleceğe yönelik beklentilerini bir yaşam öyküsü içinde bir araya getirerek kendisine dair bir anlam ve süreklilik oluşturmasını ifade eder. McAdams (2001), kimliğin yalnızca sahip olduğumuz özelliklerden ibaret olmadığını; yaşamımızı nasıl yorumladığımız ve farklı deneyimlerimizi nasıl bir bütün hâline getirdiğimizle de ilişkili olduğunu belirtir. Bu yaklaşım, insanların kendilerini neden belirli hikâyeler üzerinden tanımladığını anlamamıza yardımcı olur. Kimi kendisini zorluklar karşısında mücadele eden biri olarak görürken kimi hayatı boyunca yeterince başarılı olamadığını düşünebilir. Bu anlatılar, kişinin geçmişte yaşadığı olayları nasıl değerlendirdiğini yansıtırken geleceğe ilişkin beklentilerini de etkileyebilir. Dolayısıyla kendimize dair oluşturduğumuz hikâye, yalnızca geçmişin bir özeti değildir. Aynı zamanda bugün kendimizi nasıl gördüğümüzü ve gelecekte neler yapabileceğimize ilişkin düşüncelerimizi de kapsar.
Hatırladıklarımızın Benliğimizdeki Yeri
Kendimize anlattığımız hikâyelerin önemli kaynaklarından biri otobiyografik bellektir. Otobiyografik bellek, kişinin kendi yaşamında deneyimlediği olaylara ilişkin anılarını kapsar. Bu anılar, geçmişimizi hatırlamamıza yardımcı olmanın yanı sıra kim olduğumuza ilişkin algımızın oluşmasında da rol oynar.
Prebble ve arkadaşları (2013), otobiyografik bellek ile benlik algısı arasındaki ilişkinin karşılıklı olduğunu vurgular. Geçmiş deneyimlerimiz kendimize ilişkin düşüncelerimizi etkilerken bugün kendimizi nasıl algıladığımız da geçmişimizi hatırlama ve yorumlama biçimimizi etkileyebilir. Örneğin, çocukluk döneminde yaşadığı bir eleştiri nedeniyle kendisini yetersiz hisseden biri, yetişkinlikte benzer durumlarla karşılaştığında bu anıyı yeniden hatırlayabilir. Ancak geçmişte yaşanan bir olayın bugün akla gelmesi, o olayın kişinin şimdiki yaşamını aynı biçimde belirleyeceği anlamına gelmez. Zaman içinde edinilen yeni deneyimler, geçmişe bakışımızı da değiştirebilir. Bu nedenle belleği, yaşananların değişmeden saklandığı bir kayıt alanı olarak düşünmek yerine, geçmiş deneyimlerin bugünkü bakış açımızla yeniden anlamlandırıldığı bir süreç olarak değerlendirmek daha açıklayıcıdır.
Bir Deneyimden Bir İnanca
Yaşadığımız olaylara verdiğimiz anlamlar yalnızca geçmişi yorumlama biçimimizi değil, o an nasıl hissettiğimizi ve nasıl davrandığımızı da etkiler. Lazarus’un (1991) bilişsel değerlendirme yaklaşımı, duygusal tepkilerin kişinin karşılaştığı duruma verdiği anlamla ilişkili olduğunu açıklar. Örneğin, bir sunum sırasında heyecanlanan kişi bu durumu yetersiz olduğunun göstergesi olarak yorumlayabilir. Bir başkası ise heyecanı önem verdiği bir işi yaparken ortaya çıkan doğal bir tepki olarak değerlendirebilir. Aynı durum, farklı değerlendirmeler sonucunda farklı duygusal ve davranışsal tepkilere yol açabilir. Benzer biçimde, kendimiz hakkında geliştirdiğimiz bazı düşünceler zamanla sorgulanmadan kabul ettiğimiz inançlara dönüşebilir: “Ben değişemem.” “Her şeyi tek başıma halletmeliyim.” “Bir kez hata yaptıysam yine yaparım.” Bu ifadeler, kişinin kendisini tanımlama biçimi gibi görünse de çoğu zaman belirli deneyimlerden çıkarılmış genellemelerdir. Birkaç olumsuz deneyimden hareketle kendimizi bütünüyle tanımlamak, farklı yönlerimizi ve değişim ihtimalimizi gözden kaçırmamıza neden olabilir.
Hikâyemizi Yeniden Yorumlamak
Kendimize anlattığımız hikâyeyi değiştirmek, geçmişte yaşananları inkâr etmek ya da her deneyime olumlu bir anlam yüklemek değildir. Burada önemli olan, geçmişi yalnızca tek bir bakış açısından değerlendirmemek ve kendimiz hakkında verdiğimiz kesin hükümleri yeniden gözden geçirebilmektir. Örneğin, “Ben başarısız biriyim.” düşüncesi yerine “Bazı deneyimlerimde istediğim sonucu elde edemedim.” diyebilmek, yaşanan olayla kişinin bütün benliği arasındaki mesafeyi korumasına yardımcı olabilir. Böyle bir yaklaşım, deneyimin gerçekliğini yok saymadan kendimize ilişkin daha esnek bir değerlendirme geliştirmemizi sağlar. McAdams ve McLean (2013), anlatısal kimliğin sabit bir yapı olmadığını, zaman içinde gelişen ve yeniden şekillenen bir yaşam öyküsü olduğunu vurgular. Yeni deneyimler, değişen ilişkiler ve farklı bakış açıları, geçmişimize yüklediğimiz anlamları da dönüştürebilir.
Belki de kendimizi tanımak, geçmişte kim olduğumuzu hatırlamaktan çok, bugün kendimize hangi hikâyeyi anlattığımızı fark etmekle başlar. Çünkü yaşadıklarımız yaşam öykümüzün bir parçasıdır; ancak o öykünün tamamı değildir. Bazen değişim, yaşadıklarımızı geride bırakmakla değil, onlara yüklediğimiz anlamı yeniden değerlendirmekle başlar.
Kaynakça
- 1. Lazarus, R. S. (1991). Emotion and adaptation. Oxford University Press.
- 2. McAdams, D. P. (2001). The psychology of life stories. Review of General Psychology, 5(2), 100–122.
- 3. McAdams, D. P., & McLean, K. C. (2013). Narrative identity. Current Directions in Psychological Science, 22(3), 233–238.
- 4. Prebble, S. C., Addis, D. R., & Tippett, L. J. (2013). Autobiographical memory and sense of self. Psychological Bulletin, 139(4), 815–840.


