Bile Bile Lades: Bu Kez Farklı Olacağına Neden İnanırız?
Hayatımız boyunca bazen sonucunun bizi hayal kırıklığına uğratabileceğini düşündüğümüz hâlde bazı seçimler yaparız. İçimizdeki huzursuzluğa sebep olan davranışı görmezden gelerek sorun yaratmayacağını düşünmek, değişmeyeceğini düşündüğümüz bir durumun düzeleceğini ummak ya da daha önce bizi incitmiş bir ilişkiye yeniden şans vermek, bunlardan yalnızca birkaçıdır. Kimi zaman karşımızdaki kişinin davranışlarını görmezden gelir, kimi zaman da bu kez farklı davranırsak sonucun değişebileceğine inanırız. Aslında çoğu zaman risklerin farkındayızdır; ancak olumlu bir sonuca ulaşma ihtimali, bildiklerimizden daha ağır basabilir.
Günlük dilde “bile bile lades” olarak ifade ettiğimiz bu durum, psikolojik açıdan yalnızca yanlış olduğunu bildiğimiz bir seçimi tekrarlamaktan ibaret değildir. Umut, beklentilerimiz, kontrol algımız ve geçmiş deneyimlerimiz kararlarımızı şekillendirebilir. Peki, olumsuz sonuçlanabileceğini düşündüğümüz bir hikâyeye neden yeniden başlarız? Bizi o hikâyenin içinde tutan şey yaşadıklarımız mı, yoksa bu kez her şeyin farklı olacağına dair inancımız mı?
Umut mu, Kontrol Yanılsaması mı?
Bazen bir ilişkinin henüz başındayken karşımızdaki kişinin iletişim biçiminin, sorunlara yaklaşımının veya bazı davranışlarının bizi rahatsız ettiğini fark ederiz. İhtiyaçlarımızın karşılanmadığını, aynı sorunların tekrarlandığını görmemize rağmen ilişkiye devam etmeyi seçebiliriz. Çünkü zamanla birbirimizi daha iyi anlayacağımıza, sorunların çözüleceğine veya kendi çabamızla ilişkinin gidişatını değiştirebileceğimize inanırız. “Ben daha anlayışlı olursam tartışmayız”, “Kendimi daha iyi ifade edersem beni anlayacak” ya da “Yeterince çabalarsam zamanla değişecek” düşünceleri, fark ettiğimiz sorunlara rağmen ilişkiyi sürdürmemize neden olabilir.
Psikolojide kontrol yanılsaması (illusion of control), kişinin bir durumun sonucu üzerindeki etkisini gerçekte olduğundan daha fazla değerlendirmesidir. İlişkilerde de bazen kendi davranışlarımızı değiştirerek karşımızdaki kişinin tutumlarını ve ilişkinin geleceğini kontrol edebileceğimizi düşünebiliriz. Oysa sağlıklı bir iletişim kurmak ve sorunları çözmek iki tarafın da katılımını gerektirir. Bir ilişkinin değişebileceğine inanmak ile o değişimi tek başımıza gerçekleştirebileceğimizi düşünmek aynı şey değildir. Bu nedenle asıl soru, ilişkinin değişme ihtimalinin olup olmadığı değil, bu değişim için karşılıklı ve somut adımların atılıp atılmadığıdır.
Vazgeçememek ve Harcadığımız Emek
Bir ilişkiye zaman, emek ve duygusal yatırım yaptığımızda, o ilişkiden uzaklaşmak yalnızca bir insandan ayrılmak anlamına gelmeyebilir. Birlikte kurulan hayallerden, geleceğe dair planlardan ve ilişkinin düzelebileceğine yönelik beklentilerden de vazgeçmek gerekebilir. Bu noktada “Bunca zaman boşa mı gidecek?” düşüncesi kararlarımızı etkileyebilir.
Psikolojide batık maliyet yanılgısı (sunk cost fallacy), geçmişte harcadığımız ve artık geri kazanamayacağımız kaynakların, geleceğe yönelik kararlarımız üzerinde gereğinden fazla etkili olmasıdır. Örneğin, uzun süredir iletişim sorunları yaşayan biri, yalnızca ilişkisine yıllarını verdiği için devam etmeyi seçebilir. Bununla birlikte ilişkilerde kalma kararını yalnızca batık maliyetle açıklamak yeterli değildir. Yatırım modeline göre ilişkiye bağlılık; ilişkiden duyulan doyum, alternatiflerin değerlendirilmesi ve ilişkiye yapılan yatırımlarla ilişkilidir.
Bazen kişi, aynı tartışmaları yaşayacağını ve sorunların çözülmeyeceğini öngörmesine rağmen ilişkide kalmaya devam eder. Çünkü alıştığı bu düzen, mutsuzluk verse bile nasıl baş edeceğini bildiği bir durumdur. Ayrılığın getireceği belirsizlik ise daha zorlayıcı görünebilir. Böylece geçmişte harcadığı emekten vazgeçememek ve alışılmış düzenin dışına çıkmakta zorlanmak, kişinin sonucunu tahmin ettiği bir ilişki döngüsünü bile bile sürdürmesine neden olabilir.
On-Again, Off-Again İlişkiler
Bazı ilişkilerde ayrılık, hikâyenin sonu olmayabilir. İletişim sorunları, karşılanmayan ihtiyaçlar veya tekrarlayan tartışmalar nedeniyle yollar ayrılır; ancak bir süre sonra özlem, devam eden duygular ya da değişim beklentisiyle yeniden bir araya gelinir. Başlangıçta her şey farklı görünebilir. Daha dikkatli konuşulur, geçmişteki hatalar tekrarlanmamaya çalışılır ve bu kez ilişkinin daha sağlıklı ilerleyeceğine inanılır. Fakat sorunların altında yatan dinamikler değişmediğinde benzer çatışmalar yeniden ortaya çıkabilir.
Ayrıl barış ilişki diyebileceğimiz bu ilişkiler, ayrılık ve yeniden bir araya gelme döngülerini ifade eder. Bu tarz devam eden duyguların, ayrılığa ilişkin belirsizliğin ve ilişkinin iyileşebileceğine yönelik beklentilerin rol oynayabildiğini göstermektedir. Elbette yeniden başlayan her ilişki aynı şekilde sonuçlanmaz. Burada belirleyici sorulardan biri, tarafların yalnızca yeniden bir araya gelmeyi mi istediği, yoksa önceki sorunları değiştirecek karşılıklı davranışlar geliştirip geliştirmediğidir.
Umut Etmek mi, Aynı Döngüyü Sürdürmek mi?
Bazen bir ilişkinin bize iyi gelmeyen yönlerini fark etmek, o ilişkiden uzaklaşmamız için yeterli olmayabilir. Yaşadığımız hayal kırıklıklarına, tekrarlayan tartışmalara ve karşılanmayan ihtiyaçlarımıza rağmen devam etmeyi seçebiliriz. Çünkü kararlarımızı yalnızca yaşadıklarımız değil, geçmişte verdiğimiz emek, alıştığımız düzen ve geleceğe dair beklentilerimiz de şekillendirir. Kimi zaman her şeyin değişebileceğine inanırken kimi zaman da hiçbir şeyin değişmeyeceğini düşünmemize rağmen aynı döngünün içinde kalabiliriz.
Ancak burada önemli olan, bir ilişkiye yeniden şans vermenin ya da ilişkide kalmayı seçmenin başlı başına yanlış bir karar olmadığını fark etmektir. İnsanlar değişebilir, ilişkiler gelişebilir ve geçmişte yaşanan sorunlar karşılıklı çabayla çözülebilir. Fakat bir şeyin değişmesini istemek ile değişimin gerçekten gerçekleşmesi aynı şey değildir. Bazen gelecekte yaşayabileceğimizi hayal ettiğimiz ilişkiye o kadar odaklanırız ki bugün içinde bulunduğumuz ilişkinin gerçekliğini değerlendirmekte zorlanabiliriz.
Bu noktada kendimize bazı sorular sormak, içinde bulunduğumuz döngüyü anlamamıza yardımcı olabilir: Bu ilişkiye devam etmeyi neden seçiyorum? Beni burada tutan şey bugün yaşadıklarım mı, geçmişte verdiğim emek mi, yoksa gelecekte değişeceğine inandığım ihtimaller mi? Aynı sorunlarla tekrar karşılaştığımda gerçekten farklı bir çözüm mü geliştiriyoruz, yoksa yalnızca bu kez farklı sonuçlanmasını mı umuyoruz?
Belki de bile bile lades dediğimiz şey, her zaman sonunu bildiğimiz bir hikâyeye yeniden başlamak değildir. Bazen sonunu değiştirebileceğimize inanmak, bazen de sonunun değişmeyeceğini düşünsek bile o hikâyeden ayrılmakta zorlanmaktır. Önemli olan, her seçimin doğru sonuçlanmasını sağlamak değil; o seçimi neden yaptığımızı, neyi değiştirebildiğimizi ve neyin tekrar ettiğini fark edebilmektir.
Kaynakça
- Arkes, H. R., & Blumer, C. (1985). The psychology of sunk cost. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 35(1), 124–140. https://doi.org/10.1016/0749-5978(85)90049-4
- Dailey, R. M., Jin, B., Pfiester, A., & Beck, G. (2011). On-again/off-again dating relationships: What keeps partners coming back? The Journal of Social Psychology, 151(4), 417–440. https://doi.org/10.1080/00224545.2010.503249
- Langer, E. J. (1975). The illusion of control. Journal of Personality and Social Psychology, 32(2), 311–328. https://doi.org/10.1037/0022-3514.32.2.311
- Rusbult, C. E. (1980). Commitment and satisfaction in romantic associations: A test of the investment model. Journal of Experimental Social Psychology, 16(2), 172–186. https://doi.org/10.1016/0022-1031(80)90007-4



