Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Güçlü Olmanın Görünmeyen Bedeli

Emina Delić Yazar: Emina Delić
11 dk.okuma süresi
Güçlü Olmanın Görünmeyen Bedeli

Yardım istemeyen insanları takdir etme eğilimindeyiz; ancak onları yardım istememeyi öğrenmeye iten şeyin ne olduğunu nadiren sorguluyoruz.

Her zaman ne yapacağını bilen, çevresindeki her şey belirsizleştiğinde bile soğukkanlılığını koruyan ve sorumlulukları tereddüt etmeden üstleniyor gibi görünen birinin varlığı insana güven verir. Kriz anlarında herkesin başvurduğu, dinleyen, anlayan ve kendi sorunlarını nadiren başkalarının yükü hâline getiren kişilerden söz ediyoruz.

Peki, güçlü olmak bir kişinin sahip olduğu özelliklerden çıkıp sürdürmek zorunda hissettiği bir role dönüştüğünde ne olur? Yardım istemek alışılmadık, ihtiyaçlarını dile getirmek bencilce ve kırılganlık göstermek, kendisini tanımlamayı öğrendiği kimliği tehdit eden bir durum hâline geldiğinde? Sorun güçlü olmak değildir. Sorun, başka türlü olmaya hakkı olmadığını hissetmektir.

Sorumluluk Çok Erken Başladığında

Bazı insanlar için başkalarına bakma ve onları destekleme alışkanlığının kökleri çocukluk dönemine uzanır. Varsayımsal bir örnek olarak Sara'yı ele alalım. Sara, büyürken evdeki duygusal atmosferi yakından takip etmeye başlar. Ebeveynlerinden birinin bunaldığını fark eder, ne zaman sessiz kalması gerektiğini öğrenir ve zaman zaman gerginliği azaltmak için sorumluluk üstlenir. Zamanla başkalarının ihtiyaçlarını önceden tahmin etmek neredeyse otomatik bir davranışa dönüşür.

Bu durum, psikolojide ebeveynleşme (parentification) olarak adlandırılan sürece benzer. Ebeveynleşme, çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun olmayan sorumlulukları üstlenmesiyle aile içindeki rollerin tersine dönmesini ifade eder. Bu sorumluluklar, küçük kardeşlere bakmak gibi pratik görevleri içerebileceği gibi bir ebeveyni teselli etmek, aile içi çatışmalara aracılık etmek veya ailenin duygusal dengesini korumaktan kendini sorumlu hissetmek gibi duygusal görevleri de kapsayabilir.

Ev işlerine veya aile yaşamına katkıda bulunan her çocuk ebeveynleşme deneyimi yaşamaz. Aileye katkıda bulunmak sorumluluk duygusunu, yeterlilik hissini ve aidiyeti geliştirebilir. Buradaki temel ayrım; sorumluluğun niteliği ve kapsamı, çocuğun gelişim dönemine uygun olup olmadığı ve çocuğun bu süreçte yeterli desteği alıp almadığıdır.

Dariotis ve arkadaşlarının (2023) 95 çalışmayı inceleyen karma yöntemli sistematik derlemesi, bu deneyimlerin ne kadar karmaşık olabileceğini ortaya koymaktadır. Bazı bireyler başa çıkma becerileri ve psikolojik dayanıklılık gibi olumlu sonuçlar bildirirken, bazıları içe yönelim sorunları, dışa yönelim davranışları veya fiziksel sağlıkla ilgili güçlükler yaşamıştır. Derleme, deneyimin gerçekleştiği bağlamın, sorumlulukların ne kadar adil algılandığının ve mevcut sosyal desteğin önemini de vurgulamaktadır.

Sara gibi biri için geriye kalan temel öğrenme, başkalarına ilgi göstermenin yanlış olduğu düşüncesi olmayabilir. Bunun yerine, kendi ihtiyaçlarını ertelemenin daha kolay olduğu düşüncesi yerleşmiş olabilir. Başkalarının neye ihtiyaç duyduğunu fark etmekte ustalaşırken, kendisine bakım ve destek sunulması giderek yabancılaşabilir.

Yakınlık Paradoksu: Bağ Kurmak İsterken Başkasına Bağımlı Olmaktan Kaçınmak

İnsanların yakınlığa ve ilişkilere ihtiyacı vardır. Ancak başka birinin bize destek olmasına izin vermek, rahatsız edici gelebilen bir şeyi kabul etmeyi gerektirir: Her şeyi tek başımıza halledemeyeceğimizi.

Bağlanma kuramı, yakınlık ve destek konusundaki beklentilerimizin nasıl geliştiğini anlamak için önemli bir çerçeve sunar. İnsanlar erken dönem ilişkileri aracılığıyla ihtiyaç duyduklarında başkalarının ne ölçüde ulaşılabilir ve duyarlı olacağına dair beklentiler geliştirir. Bu beklentiler, yetişkinlikte yakınlığa, kırılganlığa ve destek aramaya yaklaşımımızı etkileyebilir (Mikulincer & Shaver, 2016).

Güvenilir ve destekleyici kişi olmaya alışmış biri için destek almak, destek vermekten daha az doğal gelebilir. Bir arkadaşının sorunlarını dinlemekte hiç zorlanmazken kendi duygularını anlatmakta güçlük çekebilir. Yakınlık arzularken başka birine ihtiyaç duymaktan rahatsızlık duyabilir.

Bu, bağımsız olan herkesin güvensiz bir bağlanma örüntüsüne sahip olduğu anlamına gelmez. Bağımsızlık sağlıklı olabilir ve bağlanma stilleri tek bir davranıştan ya da kişinin bazı şeyleri kendi başına halletmeyi tercih etmesinden hareketle belirlenemez. Burada daha önemli olan, kişinin destek verme ve destek alma arasında esnek bir geçiş yapıp yapamadığıdır.

Örneğin Sara, bir arkadaşına “İstediğin zaman beni arayabilirsin” derken aynı arkadaşının yardım teklifine “Merak etme, iyiyim” diye karşılık verebilir. Bu sözler güven verici görünür. Ancak kişi gerçekte nasıl hissettiğinden bağımsız olarak sürekli aynı yanıtı veriyorsa, bu durum desteğe ihtiyaç duyan kişi olmanın ne kadar zorlaştığını gösterebilir.

Kendini Susturmanın Sessiz Alışkanlığı

Bazen sorun, kişinin kendi ihtiyaçlarını fark edememesi değildir. Asıl mesele, bu ihtiyaçları dile getirmenin olası sonuçlarına değip değmeyeceğine karar vermektir.

Psikolog Dana Crowley Jack (1991), ilişkileri korumak veya çatışmadan kaçınmak amacıyla kişinin düşüncelerini, duygularını ve ihtiyaçlarını bastırdığı örüntüleri açıklamak için kendini susturma (self-silencing) kavramını geliştirmiştir. Kişi memnuniyetsizliğini açıkça ifade etmek yerine karşısındaki insanın rahatlığını önceliklendirebilir, kendi sıkıntısını küçümseyebilir veya kabul görme ihtiyacını korumak için davranışlarını değiştirebilir.

Sara'nın yorgun olmasına rağmen bir arkadaşına yardım etmeyi kabul ettiğini düşünelim. O akşam yardım edemeyeceğini söylemek ister, ancak hemen arkadaşını hayal kırıklığına uğratma ihtimalini düşünür. Sonunda kabul eder ve ardından kendisine öfkelenir. Ancak bu öfkesini dile getirmez; çünkü yardım etmeyi kendisi seçtiği için rahatsızlık hissetmeye hakkı olmadığını düşünür.

Kendini susturma yalnızca sessiz veya düşünceli olmak anlamına gelmez. Kişinin ilişkilerde uyumu korumak uğruna kendi bakış açısını sürekli olarak daha az önemli görmesiyle daha belirgin hâle gelir. Kadınlarla yürütülen bir çalışmada Tan ve Carfagnini (2008), kendini susturma, öfkenin bastırılması ve depresif belirtiler arasında ilişkiler olduğunu ortaya koymuştur. Bu bulgular, kendini susturmanın doğrudan depresyona neden olduğunu kanıtlamaz; ancak bu örüntünün neden dikkate alınması gerektiğini gösterir.

Zamanla kişi, başkalarının ihtiyaçlarını anlamakta son derece başarılı hâle gelirken kendi ihtiyaçlarını ifade etmekte giderek daha fazla zorlanabilir. İlişkileri dışarıdan uyumlu görünebilir; ancak bu uyum, bir kişinin kendi duygularını sürekli ikinci plana atmasına bağlı olabilir.

Kimlik Tuzağı: Faydalı Olmayı Değerli Olmakla Karıştırmak

Bu örüntünün bir başka boyutu daha vardır: kimlik. Bir kişi olgun, güvenilir ve kendi kendine yetebilen biri olduğu için sürekli takdir edildiğinde, bu özellikler kendisini nasıl tanımladığının merkezine yerleşebilir. Sorunları çözen kişi olmak artık yalnızca yaptığı bir şey değildir. Olması gerektiğine inandığı kişiye dönüşür.

Deci ve Ryan (2000) tarafından geliştirilen Öz Belirleme Kuramı (Self-Determination Theory), özerklik, yeterlilik ve ilişkili olmayı temel psikolojik ihtiyaçlar olarak tanımlar. Bu ihtiyaçlar, başkalarına yardım etmenin neden anlamlı ve tatmin edici olabileceğini açıklamaya yardımcı olur. Birine destek olmak kişinin değerlerini yansıtabilir, ilişkilerini güçlendirebilir ve yeterlilik duygusunu besleyebilir.

Ancak yardım etme davranışının ardındaki motivasyon önemlidir. Yardım etmeyi anlamlı bulduğu için bunu özgürce seçmek ile yardım etmeyi reddettiğinde suçluluk, korku veya kişisel başarısızlık hissedeceği için kendini buna mecbur hissetmek arasında fark vardır.

Weinstein ve Ryan (2010), özerk motivasyonla gerçekleştirilen yardım davranışının, kontrollü motivasyonla gerçekleştirilen yardıma kıyasla hem yardım eden hem de yardım alan kişiler için daha yüksek psikolojik iyi oluşla ilişkili olduğunu göstermiştir. Başka bir deyişle, başkalarını önemsemek kendi başına yorucu değildir. Bu davranış, kişi başka bir seçeneği olmadığını hissettiğinde daha karmaşık bir hâl alır.

Sara için asıl soru, destekleyici olmaktan vazgeçmesi gerekip gerekmediği değildir. Asıl soru, değerinin faydalı olmasına bağlı olduğuna inanmadan da destekleyici kalıp kalamayacağıdır. Sunabileceği hiçbir şey olmadığında da sevilebilir mi? Yorgun olduğunda birini hayal kırıklığına uğrattığını düşünmeden bunu kabul edebilir mi?

Bu sorular daha derin bir ayrıma işaret eder: Birine ihtiyaç duyulması, ona değer verilmesiyle aynı şey değildir.

Güç mü, Katılık mı? Duygusal Öz Yeterliliğin Görünmeyen Bedeli

Sürekli güçlü olmanın bedeli her zaman dışarıdan fark edilmez. Kişi çalışmaya, eğitimine, ilişkilerini sürdürmeye ve sorumluluklarını yerine getirmeye devam edebilir. Dışarıdan bakıldığında her şeyin üstesinden gelebilen biri gibi görünebilir.

Ancak sürekli duygusal olarak kendi kendine yetmeye çalışmak; yorgunluğu fark etmeyi, sınırları ifade etmeyi ve ilişkilerde karşılıklılığı deneyimlemeyi zorlaştırabilir. Kişi sürekli başkalarının duygularını takip ettiğinde, kendi duygusal deneyimi ikinci plana düşebilir. Buradaki temel ayrım, kişinin başkaları için ne kadar şey yaptığı değil, üstlendiği bu rol içerisinde ne kadar özgürlüğe sahip olduğudur.

Şu üç soruyu düşünelim: Kişi ne zaman yardım edeceğine ve ne zaman geri çekileceğine kendisi karar verebiliyor mu? Bir ihtiyacını dile getirdiğinde birini hayal kırıklığına uğrattığını hissetmeden bunu yapabiliyor mu?

Başkalarının duygularını sürekli yönetmek zorunda kalmadan ilişkilerini sürdürebiliyor mu?

Bu soruların yanıtı sürekli olarak hayırsa, güç artık bir kaynak olmaktan çıkıp bir kısıtlamaya dönüşmüş olabilir.

Bu, sorumluluk sahibi herkesin gizlice zorlandığı veya her özverili davranışın sağlıksız olduğu anlamına gelmez. İnsanlar bazen sevdikleri birinin gerçekten desteğe ihtiyaç duyması nedeniyle ek sorumluluklar üstlenmeyi seçer. Asıl sorun, kişinin başka bir seçeneği olmadığını hissettiği noktada ortaya çıkar: Hayır demek imkânsız, dinlenmek hak edilmemiş ve kırılganlık, her şeyi bir arada tutmasını sağlayan kimliğe yönelik bir tehdit gibi algılandığında.

Gücü Yeniden Tanımlamak: Karşılıklılığa Alan Açmak

Bu rolden uzaklaşmak daha az ilgili, daha az sorumlu veya bir anda kırılganlığını ifade edebilen biri olmayı gerektirmez. Bunun başlangıç noktası, bakım ve desteğin nerede özgürce sunulduğunu, nerede ise baskı altında verildiğini fark etmektir.

Bir isteği kabul etmeden önce kısa bir süre duraklamak, dürüst bir soruya alan açabilir: Bunu gerçekten yapmak istiyor muyum, yoksa hayır dersem ne olacağından mı korkuyorum? Bu sorunun yanıtı kişinin ne yapması gerektiğini otomatik olarak belirlemez. Yalnızca davranışın ardındaki motivasyonu daha görünür hâle getirir.

Suçluluğun anlamını yeniden değerlendirmek de yardımcı olabilir. Bir sınır koyduktan sonra suçluluk hissetmek, karşıdaki kişiye mutlaka haksızlık yapıldığı anlamına gelmez. Suçluluk, kişinin uzun zamandır takip ettiği beklentilerden farklı davranmaya başlamasıyla da ortaya çıkabilir. Bununla birlikte, davranışlarımızın başkaları üzerindeki gerçek etkilerine ilişkin sorumluluğumuz devam eder. Amaç suçluluğu görmezden gelmek değil, bize ne anlatmaya çalıştığını anlamaktır.

Son olarak, destek almayı öğrenmek büyük bir itirafla veya bir ilişkide dramatik bir değişiklik yapmakla başlamak zorunda değildir. Küçük bir yardım teklifini kabul etmek, “Nasılsın?” sorusuna biraz daha dürüst yanıt vermek ya da bir başkasının yönetebileceği küçük bir sorumluluğu ona bırakmak yeterli bir başlangıç olabilir. Bunlar herkesin uyması gereken kurallar değil, keşfedilebilecek olasılıklardır. Bu örüntü belirgin bir sıkıntıya yol açıyor veya ilişkileri sürekli olumsuz etkiliyorsa, bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek kişinin bu deneyimleri anlaması için destekleyici bir alan sunabilir.

Belki de en güçlü insanlar, her şeyi şikâyet etmeden taşıyabilenler değildir. Belki de gerçek güç, bir şeyin artık fazla ağırlaştığını fark edebilmekte, bunu dürüstçe ifade edebilmekte ve başkalarının yanında durmasına izin verebilmekte de saklıdır.

Çünkü güvenilir olmak, her zaman ulaşılabilir olmayı gerektirmemelidir. Ve sevilmek, her şeyi bir arada tutan kişi olmaya bağlı olmamalıdır.

Emina Delić Emina Delić
Emina Delić, Uluslararası Saraybosna Üniversitesi’nde psikoloji lisans eğitimine devam ediyor. Akademik ilgi alanları; yaşam boyu gelişim, bilişsel süreçler, kimlik oluşumu, kişilerarası dinamikler ve duygusal düzenleme başlıkları etrafında olup lisans eğitimi süresince bilişsel ve duygusal süreçlere odaklanan çeşitli eğitim programlarına katılmıştır. Psikoloji alanında kaleme aldığı yazılar fakülte kroniklerinde de yer almıştır. Yazıları aracılığıyla psikolojik kuram ile gündelik yaşam arasındaki bağı güçlendirmeyi, ruh sağlığına yönelik farkındalık yaratmayı ve psikolojik olarak iyi olmaya ilişkin daha derin bir anlayış geliştirme üzerine çalışmaktadır.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!