Bazen çevrenizdeki kişilerin her şeyin en iyi şekilde yapmaya çalıştığını, hatta olabilecekleri en iyi kişi olmaya çalıştıklarını görmüş olabilirsiniz. Diğerlerinin de kendileri gibi yaptıkları her şeyin kusursuz olmasını bekleyebilirler. İşler bekledikleri gibi gitmediğinde ise kendilerini ve başkalarını yoğun bir şekilde eleştirebilirler. Bugünkü yazımızda ele alacağımız yüksek standartlar şeması bu durumu açıklar.

Yüksek Standartlar Şeması Nedir?

Yüksek standartlar şeması, adından da anlaşılacağı üzere, bir kişinin kendisi için ulaşılması gereken standartlar belirlemesi ve bu standartlara ulaşmak için yoğun bir çaba harcamasıdır (Mazlum, 2021). Kişinin belirlediği standartlar genellikle ulaşılması zor olup bunlara erişmek için çok çalışılması gerekir (Arslan ve Topal, 2021). Bundan dolayı kişiler çok çalışır, zamanını en iyi şekilde değerlendirmeye çabalar, kendisine katı kurallar belirler ve bu konuda kendisine karşı baskıcı bir tutum benimserler (Arslan ve Topal, 2021).

Bu şemada kişiler yüksek akademik başarıya ulaşmak, kariyerinde en iyi noktaya erişmek isteyebilirler. Ayrıca, başkalarından da kendi belirlediği standartlara uymalarını bekleyebilirler (Arslan ve Topal, 2021). Tıpkı kendileri gibi çok çalışmalarını, yaptıkları işlerin en iyisi olmasını isteyebilirler. Bu konuda baskıcı bir tutum sergileyebilirler, istedikleri sonuca ulaşamayınca hem kendilerine hem diğerlerine karşı eleştirel olabilirler (Arslan ve Topal, 2021).

Yüksek Standartlar Şemasının Kökeni Nedir?

Yüksek standartlar şemasının kökeni farklı çocukluk dönemi yaşantılarına ve o dönemde karşılanmayan bazı ihtiyaçlara –duyguların ifade edilememesi, koşulsuz sevgi gibi– dayanabilir:

• Mükemmeliyetçi ve yüksek standartlara sahip ebeveynler

Çocuklarından oldukça yüksek beklentileri olan, talepkâr, soğuk ebeveynlere sahip çocuklarda yüksek standartlar şeması oluşabilir. Yüksek standartlar şemasına sahip olan kişilerin genellikle yüksek standartları olan ve mükemmeliyetçi ebeveynleri vardır (Karaca ve Gürsoy, 2019).

• Kusurluluk şemasına karşı aşırı telafi

Yüksek standartlar şeması, kusurluluk şemasının telafisi olarak da ortaya çıkabilir. Kişi, kusurluluğunu telafi etmek amacıyla kendisine yüksek hedefler belirleyip bu hedefler için yoğun çaba gösterebilir (Arslan ve Topal, 2021).

• Başarısız olma korkusu

Kişi, başarısızlığa uğramamak için yüksek standartlar şeması geliştirebilir. Böylece başarılı olarak başarısızlıktan kurtulabilir (Karaca ve Gürsoy, 2019).

Yüksek Standartlar Şemasının Olumsuz Getirileri Nelerdir?

Yüksek standartlar şemasının kişinin hayatına başarı ve buna bağlı olarak edindiği kazançlar getirebilir. Bunun yanında getirdiği bazı olumsuzluklar da bulunur.

• Mükemmeliyetçilik

Yüksek standartlar şemasında kişiler genellikle en iyiyi hedeflediğinden ve bu yönde çaba gösterdiğinden dolayı mükemmeliyetçilik özelliği gelişebilir (Karaca ve Gürsoy, 2019).

• Erteleme davranışı

Kişi kendisi için ulaşılması zor standartlar belirlediğinden yapmaları gereken işlere başlama konusunda zorlanabilirler. Çünkü yaptıkları işi en iyi şekilde yapmak ve başarısızlıktan kaçınmak için erteleme davranışı gösterebilirler (Mazlum, 2021).

• Depresyon

Yüksek standartlar şeması, kişide depresyonun ortaya çıkmasına zemin hazırlayabilir. Yüksek standartlar şeması gibi diğer şemalar da depresyona sebep olabilir; çünkü bu şemalar kişide işlevsiz davranış örüntüleri gelişmesine neden olur (Yıldız, 2017).

• Stresle işlevsiz şekilde başa çıkma

Yüksek standartlar şeması, kişide mantıklı olmayan inançların gelişimine sebep olabilir. Bu da stresli durumlarla başa çıkmada duygu odaklı, problemi çözmeye odaklı olmayan yöntemlerin kullanılmasına yol açabilir (Kılıçarslan ve Can, 2021).

Sonuç

Yüksek standartlar şemasında kişiler, kendisi ve diğerleri için belirlediği ulaşılması zor, yoğun çalışma gerektiren hedefler ve idealler belirler. Yaptıkları işi en iyi şekilde yapmaları gerektiğine inanırlar, yapamadıkları durumlarda kendilerine karşı oldukça eleştirel davranırlar.

Bu şemanın gelişiminde genellikle yüksek standartları olan, mükemmeliyetçi, soğuk ebeveynler bulunur. Diğer yandan kusurluluk, başarısızlık gibi şemaların telafisi olarak da gelişebilir. Yüksek standartlar şeması kişide mükemmeliyetçilik, erteleme davranışı, stresle işlevsiz başa çıkma gibi sonuçlara zemin hazırlayabilir.

Kaynakça

Arslan, Ş. A., & Topal, M. (2021). Covid-19 Süresince Psiko-Sosyal Destek Hattında Çalışan Psikologların Psikolojik Sağlamlık Düzeyleri İle Erken Dönem Uyumsuz Şemaları Arasındaki İlişki. Gelişim ve Psikoloji Dergisi, 2(4), 101–118.

Karaca, B. K., & Gürsoy, M. (2019). Mükemmeliyetçiliği şema terapiyle ele almak: Bir vaka üzerinden anlatım. AYNA Klinik Psikoloji Dergisi, 6(3), 312–333.

Kılıçarslan, İ., & Can, F. (2021). Genç yetişkinlerde romantik ilişkide akılcı olmayan inançlar, stresle başa çıkma tarzları ve erken dönem uyumsuz şemalar arasındaki ilişkinin incelenmesi. International Journal of Economics Administrative and Social Sciences, 4(2), 118–141.

Mazlum, A. (2021). Akademik erteleme davranışının erken dönem uyumsuz şemalar ve stresle baş etme biçimleri çerçevesinde değerlendirilmesi (Master’s thesis, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi).

Yıldız, M. (2017). Üniversite öğrencilerinde erken dönem uyumsuz şemaların depresif belirtilere etkisi.