Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Sosyal medyanın görünmeyen etkisi: benlik algısı ve yetersizlik

10 dk.okuma süresi
Sosyal medyanın görünmeyen etkisi: benlik algısı ve yetersizlik

Sosyal Medyanın Görünmeyen Etkisi: Benlik Algısı Ve Yetersizlik

Hiç tanımadığınız birinin hayatına bakıp kendi hayatınızı sorguladığınız oldu mu? Belki yaşıtınızın elde ettiği bir başarı, belki kusursuz görünen bir beden, belki de herkesin mutlu olduğu izlenimini veren bir paylaşım… Bir anda kendimizi geride kalmış, yetersiz ya da eksik hissedebiliriz. Oysa karşılaştığımız şey çoğu zaman bir başkasının gerçek hayatı değil, bize göstermeyi seçtiği kısımdır. Peki, başkalarının hayatlarından gördüğümüz bu kesitler, zamanla kendimize ve kendi yaşamımıza bakışımızı nasıl şekillendiriyor? Günümüzde sosyal medya, yalnızca iletişim kurduğumuz veya zaman geçirdiğimiz bir alan olmaktan çok daha fazlasını ifade ediyor. Başkalarının yaşamlarına, başarılarına, ilişkilerine ve gündelik deneyimlerine sürekli olarak tanıklık edebildiğimiz bu dijital ortam aynı zamanda kendimizi değerlendirdiğimiz bir karşılaştırma alanına dönüşüyor. Birinin yeni bir işe başladığını, diğerinin seyahat ettiğini, bir başkasının hayatında önemli bir dönüm noktasına ulaştığını görüyoruz. Ardından farkında olmadan kendi yaşamımıza dönüp bakıyoruz. Nerede olduğumuzu, neleri başardığımızı, nelerin eksik kaldığını sorguluyoruz. Böylece başkasının hayatına ait sıradan bir paylaşım, kendi benliğimiz hakkında verdiğimiz bir karara dönüşebiliyor. Belki de asıl mesele başkalarının hayatlarını izlememiz değil, onların hayatlarına bakarken kendi hayatımızı hangi ölçütlerle değerlendirdiğimizdir.

Kendimizi Başkaları Üzerinden Tanımlamak: Sosyal Karşılaştırma

İnsan, kendisini ve çevresindeki dünyayı anlamlandırmaya çalışan sosyal bir varlıktır. Kendi yeteneklerini, başarılarını, düşüncelerini ve yaşamındaki konumunu değerlendirirken zaman zaman diğer insanları bir referans noktası olarak kullanır. Psikolojide “sosyal karşılaştırma” olarak tanımlanan bu süreç, bireyin kendisi hakkındaki değerlendirmelerini başkalarıyla kıyaslama yoluyla şekillendirmesini ifade eder. Leon Festinger’in 1954 yılında ortaya koyduğu sosyal karşılaştırma kuramına göre bireyler, kendi görüşlerini ve yeteneklerini değerlendirebilmek için başkalarıyla karşılaştırma eğilimindedir. Özellikle kişinin kendisini değerlendirebileceği nesnel ölçütlerin bulunmadığı durumlarda diğer insanlar önemli bir referans hâline gelir. Bu karşılaştırmalar her zaman olumsuz sonuçlar doğurmaz. Bazen başka insanların başarılarını görmek bize ilham verebilir, yeni hedefler belirlememizi sağlayabilir ve gelişimimiz için motivasyon oluşturabilir. Ancak kendimizi sürekli olarak başkalarının sahip olduklarıyla değerlendirmeye başladığımızda karşılaştırma, gelişimi destekleyen bir süreç olmaktan uzaklaşabilir. Sosyal karşılaştırmanın iki önemli yönü bulunur: Yukarı yönlü sosyal karşılaştırma ve aşağı yönlü sosyal karşılaştırma. Yukarı yönlü sosyal karşılaştırmada kişi kendisini daha başarılı, daha yetenekli veya daha avantajlı gördüğü insanlarla kıyaslar. Bu durum bazen motivasyon sağlayabilirken bazen de yetersizlik ve değersizlik duygularını beraberinde getirebilir. Aşağı yönlü sosyal karşılaştırmada ise kendisini daha dezavantajlı olduğunu düşündüğü kişilerle kıyaslar. Bu karşılaştırma geçici bir rahatlama ve olumlu benlik değerlendirmesi sağlayabilir. Dolayısıyla sosyal karşılaştırma, insanın kendisini anlamlandırma çabasının bir parçasıdır. Ancak bu çabanın sürekli olarak dış referanslara dayanması, kişinin kendi değerini algılama biçimini etkileyebilir.

Sosyal Medyanın Aynasında Kendimizi Görmek

Gündelik yaşamda bir insanın hayatına bütün yönleriyle tanıklık ederiz. Onun yalnızca mutlu anlarını değil, kararsızlıklarını, başarısızlıklarını, zorlandığı anları ve görünmeyen mücadelelerini de görebiliriz. Sosyal medyada ise çoğunlukla paylaşılmaya değer bulunan seçilmiş ve düzenlenmiş anlarla karşılaşırız. Bir tatil fotoğrafı, yeni bir başarı, mutlu bir ilişki, güzel bir ev veya kusursuz görünen bir yaşam… Bunların her biri hayatın yalnızca belirli bir kesitini temsil eder. Ancak bu görüntüleri izleyen kişi zaman zaman gördüklerini o insanın yaşamının bütünü gibi değerlendirebilir. Burada önemli bir psikolojik yanılgı ortaya çıkar. Kendi hayatımızı bütün karmaşıklığıyla yaşarken başkalarının hayatlarını çoğunlukla görünür ve seçilmiş yönleri üzerinden değerlendiririz. Örneğin yoğun ve yorucu bir günün ardından sosyal medyada mutlu bir tatil fotoğrafıyla karşılaşan biri, kendi yaşamını daha sıradan veya yetersiz hissedebilir. Oysa gördüğü fotoğraf, o kişinin hayatındaki bütün zorlukları, sorumlulukları veya duygusal deneyimleri yansıtmaz. Sosyal medyada karşılaştığımız görüntülerin seçilmiş olduğunu bilmemize rağmen bunlardan etkilenmemiz oldukça doğaldır. Çünkü insan zihni, kendisi için anlamlı bulduğu uyaranları değerlendirme ve bunları kendi yaşamıyla ilişkilendirme eğilimindedir. Böylece birkaç saniyelik bir görüntü, kişinin kendisi hakkında uzun süre düşündüğü bir karşılaştırmanın başlangıcı olabilir.

Benlik Algısı Ve Görünmeyen Yetersizlik Duygusu

Benlik algısı, kişinin kendisine ilişkin düşüncelerini, inançlarını ve değerlendirmelerini kapsayan bir psikolojik yapıdır. Kendimizi nasıl gördüğümüz, hangi özelliklerimizi değerli bulduğumuz ve kendi yeterliliğimize ne ölçüde inandığımız bu algının parçalarıdır. Sosyal medyada sürekli olarak idealize edilmiş yaşam biçimlerine, fiziksel görünümlere ve başarı hikayelerine maruz kalmak, kişinin kendisini değerlendirme ölçütlerini değiştirebilir. Daha önce değerli ve yeterli bulduğu özellikleri başkalarının sahip olduklarıyla karşılaştırmaya başladığında kendi hayatında eksiklikler arayabilir. Özellikle fiziksel görünüş üzerinden yapılan karşılaştırmalar, beden algısı üzerinde önemli etkiler oluşturabilir. Sosyal medyada sıkça karşılaşılan filtrelenmiş fotoğraflar, belirli güzellik standartları ve idealize edilmiş beden görüntüleri, kişinin kendi görüşüne ilişkin memnuniyeti etkileyebilir. Bonfanti ve arkadaşlarının 2025 yılında yayımlanan sistematik derleme meta-analiz çalışması, sosyal medyadaki sosyal karşılaştırmaların beden imajına ilişkin kaygılar ve yeme bozukluğu belirtileriyle ilişkili olduğunu göstermektedir. Ancak bu etki yalnızca fiziksel görünüşle sınırlı değildir. Kariyer, eğitim, ilişkiler, maddi imkânlar ve yaşam tarzı da karşılaştırmanın konusu hâline gelebilir. Kişi zamanla kendi yaşamını başkalarının görünür başarılarına göre değerlendirmeye başlayabilir. Böylece benlik algısı, kişinin kendi deneyimlerinden ve değerlerinden çok dışarıdan gördüğü ölçütlerle şekillenmeye başlayabilir. Başkalarının ne yaptığı, neye sahip olduğu veya nasıl göründüğü, kişinin kendisine ilişkin düşüncelerinde belirleyici olabilir.

Herkes İlerliyor Ben Neden Yerimde Sayıyorum?

Sosyal medyada karşılaştırmanın en belirgin hâllerinden biri, yaşamın belirli dönemlerine ilişkin beklentilerde ortaya çıkar. Özellikle aynı yaş grubundaki insanların başarılarını, evliliklerini, kariyerlerini veya yaşam değişikliklerini görmek, kişinin kendi hayatını sorgulamasına neden olabilir. Bir arkadaşımızın terfi alması, bir başkasının yüksek lisansa kabul edilmesi veya birinin yeni bir yaşam kurması, kendi hayatımızda nerede olduğumuzu düşünmemize yol açabilir. Bazen bu düşünce, kendi hedeflerimizi gözden geçirmemizi sağlarken bazen de geride kaldığımız hissini güçlendirebilir. Burada yalnızca sosyal karşılaştırma değil, toplumsal beklentiler de devreye girer. Belirli bir yaşta belirli bir başarıya ulaşmak, belirli bir yaşam düzenine sahip olmak veya herkesle benzer bir hızda ilerlemek gerektiğine ilişkin düşünceler, kişinin kendi yaşamını değerlendirme biçimini etkileyebilir. Oysa her insanın başlangıç noktası, imkânları, öncelikleri ve yaşam koşulları farklıdır. Bir başkasının belirli bir hedefe ulaşmış olması, bizim başarısız olduğumuz anlamına gelmez. Herkesin aynı zamanda, aynı koşullarda ve aynı yoldan ilerlemesi beklenemez. Belki de kendimize sormamız gereken soru, başkalarından ne kadar geride olduğumuz değil, gerçekten kendi istediğimiz hayatı mı yaşamaya çalıştığımızdır.

Başkalarının Hayatını İzlerken Kendi Değerimizi Unutmak

Sosyal medyada görünür olmak ve başkaları tarafından beğenilmek, zaman zaman kişinin kendisini değerlendirme biçiminin bir parçasına dönüşür. Beğeni sayıları, yorumlar, takipçi sayıları, paylaşımlara gösterilen ilgi, kişinin kendisine ilişkin algısını etkileyen dış göstergeler hâline gelir. Bu durum, kişinin öz değerini dışarıdan gelen onayla ilişkilendirmesine zemin hazırlar. Paylaşımın yeterince ilgi görmemesi hayal kırıklığı yaratabilirken, başkalarının daha fazla beğeni alması kıyaslama davranışını artırır. Oysa öz değer, kişinin sosyal medyada ne kadar görünür olduğu veya başkalarının kendisine ne kadar ilgi gösterdiğiyle belirlenmez. İnsan, başkalarının değerlendirmelerinden bağımsız olarak da değerli olduğunu hatırlamaya ihtiyaç duyar. Burada önemli olan sosyal medyayı tamamen hayatımızdan çıkarmak değil, onunla kurduğumuz ilişkiyi fark etmektir. Hangi içeriklerin kendimizi yetersiz hissettirdiğini, hangi paylaşımların sürekli karşılaştırma yapmamıza neden olduğunu ve sosyal medyada geçirdiğimiz zamanın ruh halimizi nasıl etkilediğini gözlemlemek bu açıdan önemlidir.

Kendi Hayatımıza Yeniden Bakabilmek

Sosyal karşılaştırma, insan doğasının bir parçasıdır. Bu nedenle kendimizi hiçbir zaman başkalarıyla kıyaslamayacağımızı düşünmek gerçekçi değildir. Ancak bu karşılaştırmaların hayatımızı ve kendimize ilişkin değerlendirmelerimizi yönetmesine izin vermemek mümkündür. Öncelikle sosyal medyada gördüğümüz içeriklerin bir yaşamın tamamını değil yalnızca belirli anlarını yansıttığını hatırlamak gerekir. Başkalarının görünür başarılarının ardında hangi koşulların, çabaların veya zorlukların bulunduğunu her zaman bilmeliyiz. Kendi ilerleyişimizi başkalarının yaşamları üzerinden değil, kendi hedeflerimiz, ihtiyaçlarımız ve geçmişimiz üzerinden değerlendirmek daha sağlıklı bir yaklaşım olabilir. Bunun yanında dijital ortamımızı, bizi sürekli karşılaştırmaya yönelten içeriklerden uzaklaştıracak şekilde düzenlemek, sosyal medya kullanımına sınırlama getirmek ve gerçek yaşam ilişkilerimize daha fazla alan açmak önem taşımaktadır. Peki sosyal medyada başkalarının hayatlarına tanıklık ederken kendi hayatımıza ne kadar dönüp bakıyoruz? Başkalarının başarılarını, mutluluklarını ve ilerleyişlerini izlerken kendi yolculuğumuzu ne sıklıkla gözden geçiriyoruz? Belki de ihtiyacımız olan şey, başkalarının hayatlarına bakmayı bırakmak değil, onların yaşamlarına tanıklık ederken kendi hayatımızın değerini ve yönünü unutmamayı öğrenmektir. Çünkü her insanın yolculuğu kendine özgüdür ve bir başkasının hayatı, kendi yaşamımızı değerlendireceğimiz bir ölçüt olmak zorunda değildir.

Kaynakça

  • https://tepav.s3.eu-west-1.amazonaws.com/upload/files/1772949173013-0.Dijital_vitrin_ekonomisi_sosyal_medya_algoritmalarnn_beden_algs_uzerindeki_asimetrik_etkisi.pdf https://earsiv.kmu.edu.tr/bitstreams/9c0fa8cd-1970-4de4-879b-42a3431dae38/download
Efnan Şule Dinç Efnan Şule Dinç
Efnan Şule Dinç, lisans eğitimini psikoloji üzerine tamamlamıştır. Lisans eğitimi boyunca çeşitli aktivitelere katılmış, çeşitli kurum ve kuruluşlarda aktif olarak çalışmıştır. Oyun terapisi eğitimi, masal terapisi eğitimi, resim analizi eğitimi, aile danışmanlığı eğitimi ve çocuk testleri eğitimlerini tamamlamıştır. Çalışma alanları çocuk, ergen ve ailelerdir. Şu anda da Psychology Times dergisinde psikoloji ve kişisel gelişim üzerine yazılar kaleme almaya başlamıştır. Psikolojiyi yalnızca teoride değil, hayatın içinde ele alan bir yaklaşımla yazmayı önemser. Yazılarında okurun kendine dair bir parça bulmalarını hedefler.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!