Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Direksiyon Başında Neden Değişiyoruz?:Trafik Psikolojisi

Kübra Turaç Yazar: Kübra Turaç
13 dk.okuma süresi
Direksiyon Başında Neden Değişiyoruz?:Trafik Psikolojisi

Trafik Psikolojisinin Tarihsel Gelişimi ve Psikolojinin Ulaşım Sistemine Katkısı

Psikolojinin trafik ve ulaşım alanındaki rolü, özellikle 1960’lı yıllardan itibaren belirginleşmeye başlamıştır. Bu dönemden itibaren psikologlar, trafik ortamında sürücü davranışlarından kaynaklanan tehlikeleri ve bu davranışların yol açtığı sorunları psikolojik yaklaşımlar ve bilimsel yöntemler aracılığıyla anlamaya, açıklamaya ve çözüm üretmeye yönelmiştir (Michon, 1980; Brown, 1997). Trafik psikolojisinin tarihsel gelişimi, Avrupa’da sanayileşme, endüstriyel ilerleme ve modernleşmeyle birlikte ortaya çıkan toplumsal dönüşümlerden bağımsız değildir. Nitekim psikolojinin trafik alanındaki gelişimi, bu dönüşümlerin beraberinde getirdiği yeni ihtiyaçlara ve insan davranışını anlama gereksinimine paralel bir seyir izlemiştir (Barjonet, 1997). Brown’a (1997) göre psikologlar, ulaşım sistemindeki sorunlarla yaklaşık elli yıldır doğrudan olmasa da farklı çalışma alanları üzerinden ilgilenmektedir. Bu çalışmaların temelinde iki önemli yaklaşım bulunmaktadır. Bunlardan ilki, aynı çalışma ortamını paylaşan bireylerin kişisel farklılıklarının iş performansına etkisini anlamak ve bu farklılıklardan kaynaklanan sorunlara çözüm geliştirmektir. İkincisi ise çalışanların iş koşullarından ve çevresel faktörlerden kaynaklanan stres düzeylerini azaltmaya yönelik çalışmalardır. Bu iki yaklaşım, insan davranışının yalnızca bireysel özelliklerle değil, içinde bulunduğu çevresel koşullarla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Trafik Psikolojisinin Temel Amaçları ve Çalışma Alanları

Trafik psikolojisinin temel amacı, trafik ortamının bireyler ve toplum üzerindeki olumsuz etkilerini en aza indirmek için yol kullanıcılarının davranışlarını anlamak, bu davranışları öngörmek ve güvenli davranışların geliştirilmesine yönelik bilimsel müdahaleler oluşturmaktır (Rothengatter, 2001). Bu doğrultuda trafik psikolojisi; sürücülerin, yolcuların ve yayaların trafik sistemi içerisindeki deneyimlerini, kararlarını ve davranışlarını bütüncül bir yaklaşımla ele alır.

Alanının temel hedeflerinden biri, insan faktöründen kaynaklanan trafik kazalarını azaltarak hem bireysel hem de toplumsal güvenliği güçlendirmektir. Bunun yanı sıra trafik kazalarının insanlar, araçlar ve çevre üzerinde meydana getirdiği fiziksel ve psikolojik zararların en aza indirilmesi; toplumda trafik kültürünün ve güvenlik bilincinin geliştirilmesi de trafik psikolojisinin öncelikli amaçları arasında yer almaktadır (Nickel, 1998; Bukasa, Wenninger ve Yasak, 2000).

Trafik psikolojisinin çalışma alanları genel olarak üç temel başlık altında incelenebilir:

1. Güvenli sürücülük davranışının tanımlanması: Güvenli sürüşü oluşturan bilişsel, duygusal ve davranışsal özelliklerin belirlenmesi ve bu davranışların geliştirilmesi. 2. Trafik ihlallerinin ve kazaların nedenlerinin incelenmesi: Bireylerin trafik kurallarını neden ihlal ettiklerinin, hangi psikolojik ve çevresel etkenlerin riskli sürüş davranışlarına yol açtığının araştırılması. 3. Riskli sürücülerin yeniden kazandırılması: Trafik kurallarını ihlal etmeyi alışkanlık hâline getiren ve tekrarlayan riskli davranışlar sergileyen sürücülerin değerlendirilmesi; psikolojik destek ve davranış değişikliği müdahaleleri aracılığıyla güvenli sürücülük davranışlarının geliştirilmesi.

Bu çerçevede trafik psikolojisi, yalnızca kazaların nedenlerini açıklamaya çalışan bir disiplin değildir. Aynı zamanda kazalar meydana gelmeden önce riskleri belirlemeyi, insan davranışlarını güvenlik yönünde değiştirmeyi ve daha bilinçli bir trafik kültürünün oluşmasını desteklemeyi amaçlayan önleyici bir bilim alanıdır.

Riskli Sürüş Davranışlarının Kişilik Boyutu

Trafik kazalarının ortaya çıkışında yaş, cinsiyet, sürücü davranışları ve kişilik özellikleri gibi pek çok faktör rol oynamaktadır. Bu faktörler arasında yer alan heyecan arayışı, riskli sürüş davranışlarıyla ilişkisi bakımından dikkat çeken kişilik özelliklerinden biridir (French, West, Elander ve Wilding, 1993; Lajunen ve Summala, 1995). Zuckerman (1994), heyecan arayışını bireyin yeni, karmaşık ve yoğun deneyimler yaşama isteği ile bu deneyimler uğruna fiziksel, sosyal veya finansal riskleri göze alma eğilimi olarak tanımlamaktadır. Bu özellik, bireylerin günlük yaşamlarında olduğu gibi trafik ortamındaki karar ve davranışlarında da kendini gösterebilmektedir. Araştırmalar, heyecan arayışı düzeyi yüksek bireylerin, düşük düzeyde heyecan arayan bireylere kıyasla daha fazla riskli sürüş davranışı sergilediğini ortaya koymaktadır (Sümer ve Özkan, 2002). Jonah’ın (1997) farklı araştırmaları değerlendirdiği çalışmasında, yüksek heyecan arayışına sahip erkek sürücülerin şehir içi yollarda ve otoyollarda daha hızlı araç kullanma ve öndeki araçla daha kısa takip mesafesi bırakma eğiliminde oldukları belirtilmiştir. Ayrıca incelenen 40 çalışmanın ortak bulguları; heyecan arayışı ile hız sınırını aşma, emniyet kemerini daha az kullanma ve alkollü araç kullanma gibi riskli davranışlar arasında pozitif bir ilişki bulunduğunu göstermektedir. Bu ilişki özellikle genç sürücüler açısından önem taşımaktadır. Avustralya’da 17-20 yaş aralığındaki sürücülerle gerçekleştirilen bir araştırmada, heyecan arayışı yüksek bireylerin trafikte daha fazla riskli davranış ve tutum sergiledikleri, dolayısıyla kaza riskini artırabilecek davranışlara daha yatkın oldukları belirlenmiştir (Machin ve Sankey, 2008). Bununla birlikte, heyecan arayışının trafik kazalarıyla ilişkisini değerlendirirken önemli bir ayrım yapmak gerekir. Bazı araştırmalar, bu kişilik özelliğinin doğrudan kaza meydana gelmesinden ziyade trafik kurallarını ihlal etme ve risk alma davranışlarıyla daha güçlü bir ilişki gösterdiğine işaret etmektedir (Dahlen ve White, 2006; Sümer, 2003). Bu ayrım, kişilik özelliklerinin trafik güvenliğini hangi davranışsal mekanizmalar üzerinden etkilediğini anlamak açısından önemlidir. Jonah, Thiessen ve Au-Yeung (2001) tarafından yürütülen çalışmada ise heyecan arayışı yüksek bireylerin alkollü araç kullanmanın risklerini daha düşük algıladıkları, alkollü araç kullanmaya daha fazla eğilim gösterdikleri ve öfkeli sürüş davranışlarını daha sık sergiledikleri bildirilmiştir. Benzer şekilde, Sümer ve Özkan’ın (2002) araştırmasında kaza yapan sürücülerin, kaza yapmayanlara kıyasla daha fazla trafik hatası ve ihlali gerçekleştirdikleri; heyecan arayışı, psikolojik belirtiler ve saldırganlık düzeylerinin de daha yüksek olduğu ortaya konmuştur. Bütün bu bulgular, trafik güvenliğinin yalnızca sürüş becerileri ve trafik kurallarına uyum üzerinden değerlendirilemeyeceğini göstermektedir. Bireyin kişilik özellikleri, risk algısı ve heyecan arayışı da trafikteki kararlarını ve davranışlarını şekillendiren önemli unsurlardır. Dolayısıyla güvenli sürücülük davranışını geliştirmeye yönelik çalışmalarda, sürücülerin bireysel psikolojik özelliklerinin de dikkate alınması gerekmektedir. Trafik psikolojisi alanındaki araştırmalar, heyecan arayışı ve risk alma eğiliminin sürücü davranışlarını anlamada önemli kişilik özellikleri olduğunu göstermektedir. Zuckerman’a (1994) göre heyecan arayışı; bireyin yeni, farklı, karmaşık ve yoğun deneyimlere yönelmesi, bu deneyimleri yaşayabilmek adına fiziksel, sosyal, yasal ve ekonomik riskleri göze almasıyla karakterize edilen bir kişilik özelliğidir. Horvath ve Zuckerman (1993), heyecan ve risk arayışı yüksek bireylerin davranışlarını yönlendirirken olası ödül ve hazza daha fazla odaklandıklarını, düşük düzeyde heyecan arayan bireylerin ise davranışlarının olumsuz sonuçlarını daha fazla dikkate aldıklarını ileri sürmektedir. Bu farklılık, trafik ortamında sürücülerin tehlikeleri değerlendirme ve güvenli kararlar verme biçimlerini de etkileyebilmektedir. Başka bir ifadeyle, risk almayı daha çekici bulan bir sürücü için hız yapmak veya trafik kurallarını ihlal etmek, olası sonuçlarından çok sağlayacağı heyecan üzerinden değerlendirilebilmektedir. Nitekim araştırmalarda heyecan arayışı ve risk alma düzeyi yüksek sürücülerin, özellikle genç erkek sürücülerin, daha hızlı araç kullanma (Clement ve Jonah, 1984), alkollü araç kullanmaya daha fazla yönelme (Yu ve Williford, 1993; Johnson ve White, 1989) ve trafik ihlallerinde bulunma (Trimpop ve Kirkcaldy, 1997) eğilimlerinin daha yüksek olduğu bildirilmiştir. Ayrıca bu sürücülerin, sürüş becerilerine ilişkin öz değerlendirmeleri yüksek olsa bile güvenlik odaklı davranışlar sergileme konusunda aynı düzeyde dikkatli olmayabildikleri belirtilmektedir (Lajunen ve Summala, 1995). Jonah’ın (1997) heyecan arayışı ile riskli sürücülük davranışları arasındaki ilişkiyi ele alan 40 araştırmayı kapsayan incelemesi de bu bulguları desteklemektedir. İncelenen çalışmaların büyük çoğunluğunda heyecan arayışı ile riskli sürüş davranışları arasında pozitif ilişki saptanmış, bu ilişkinin korelasyon katsayılarının yaklaşık .30 ile .40 arasında değiştiği belirtilmiştir. Bununla birlikte, heyecan arayışının trafik kazalarından ziyade trafik ihlalleri ve sürüş hatalarıyla daha güçlü ilişki gösterebildiği vurgulanmaktadır. Bu bulgular, güvenli sürücülüğün yalnızca araç kullanma becerisiyle açıklanamayacağını ortaya koymaktadır. Bireyin risk karşısındaki tutumu, ödül beklentisi ve heyecan arayışı da trafik ortamındaki kararlarını şekillendiren önemli psikolojik değişkenlerdir.

Direksiyon Başında Değişen Davranışlar

Trafik ortamında tehlikeli davranışlarla ilişkili bir diğer önemli psikolojik özellik saldırganlıktır. Günlük yaşamda öfke, kızgınlık, sözel ve fiziksel saldırganlık biçimlerinde ortaya çıkabilen bu özellik, sürüş davranışlarına da yansıyabilmektedir. Özellikle engellenme, sabırsızlık ve öfke gibi duyguların etkisiyle ortaya çıkan saldırgan sürücülük davranışlarının trafik güvenliğini tehdit ettiği ve özellikle küçük çaplı kazalarla ilişkili olabildiği belirtilmektedir (Underwood, Chapman, Wright ve Crundall, 1999; Sivak, 1997; Lajunen ve Parker, 2001; Sümer, 2001b). Trafikte saldırganlık yalnızca başka sürücülere yönelik açık tepkilerle sınırlı değildir. Takip mesafesini bilinçli olarak azaltmak, diğer sürücülere karşı tahammülsüz davranmak, tehlikeli sollamalar yapmak veya öfkeyle araç kullanmak da saldırgan sürüşün farklı görünümleri arasında değerlendirilebilir. Beirness’e (1993) göre günlük yaşamda gözlenen saldırganlık eğilimleri, sürüş davranışlarında da kendisini gösterebilmekte ve özellikle genç sürücülerde dikkatsiz ve denetimsiz araç kullanma davranışlarıyla ilişkilendirilebilmektedir. Lajunen ve Parker’ın (2001) farklı kültürleri karşılaştırdıkları araştırmaları ise saldırgan sürücülüğün yalnızca trafik ortamının yarattığı geçici bir tepki olarak değerlendirilmemesi gerektiğine işaret etmektedir. Araştırmacılar, trafik koşullarının öfke ve saldırganlığı tetikleyebilmesine rağmen, bireyin genel saldırganlık eğiliminin de trafikte sergilediği davranışlarla ilişkili olduğunu ortaya koymuştur. Dolayısıyla trafikte saldırganlığı anlamak için yalnızca yol koşullarına veya diğer sürücülerin davranışlarına odaklanmak yeterli değildir. Bireyin öfkesini düzenleme biçimi, engellenmeye karşı toleransı ve kişilerarası ilişkilerindeki davranış örüntüleri de değerlendirilmelidir.

Psikolojik Sağlık ve Trafik Kazaları: Görünmeyen Risk Faktörleri

Trafik güvenliğini etkileyen unsurlar yalnızca sürüş becerileri, kişilik özellikleri veya trafik kurallarına uyumla sınırlı değildir. Bireylerin psikolojik sağlık durumları da dikkat, karar verme, dürtü kontrolü ve risk değerlendirme gibi sürüş açısından kritik süreçlerle ilişkili olabilir. Bu alandaki erken dönem araştırmalardan biri Tillmann ve Hobbs (1949) tarafından gerçekleştirilmiştir. Araştırmacılar, dört veya daha fazla trafik kazasına karışmış 96 taksi sürücüsü ile hiç kaza yapmamış 100 sürücüyü karşılaştırmış ve sık kaza yapan grupta bireysel yaşamlarında da çeşitli uyum ve davranış sorunlarının daha yaygın olduğunu bildirmiştir (akt. Evans, 1991). Finch ve Smith’in (1970) ölümcül kazalarda kusurlu bulunan sürücüler üzerine gerçekleştirdiği başka bir araştırmada da psikolojik ve psikiyatrik sorunların sıklığına ilişkin dikkat çekici bulgular elde edilmiştir. Ancak bu çalışmaların geçmiş dönemlere ait olması ve yöntemsel sınırlılıkları nedeniyle sonuçlarının günümüz koşullarına doğrudan genellenmemesi gerekir. Psikolojik belirtiler ile trafik kazaları arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırmalarda ise özellikle kaygı ve depresyon belirtileri üzerinde durulmuştur. Booysen ve Erasmus (1989; akt. Lawton ve Parker, 1998), trafik kazalarıyla en yüksek düzeyde ilişkili psikolojik belirtilerin kaygı ve depresyon olduğunu bildirmiştir. Bununla birlikte, önceki araştırmaların önemli bir bölümünde psikiyatrik tanı ölçütleri kullanılarak belirgin psikolojik sorunları bulunan sürücüler incelenmiştir. Bu durum, psikolojik belirtilerin genel sürücü nüfusundaki kaza sıklığıyla ilişkisini anlamayı güçleştirmektedir. Bu nedenle sürücülerin psikolojik sağlık düzeylerinin herhangi bir psikiyatrik tanı koşulu aranmaksızın değerlendirilmesi, trafik davranışlarının psikolojik boyutunu daha kapsamlı biçimde anlamak açısından önem taşımaktadır. Burada dikkat edilmesi gereken temel nokta, psikolojik sorunların trafik kazalarının kaçınılmaz bir nedeni olmadığıdır. Ancak bireyin psikolojik iyi oluşu, dikkat ve karar verme süreçleri üzerinden sürüş davranışlarını etkileyebilecek değişkenlerden biri olarak ele alınmalıdır. Trafik güvenliğine yönelik değerlendirmelerin de bireyi etiketlemek yerine, riskleri erken fark etmeyi ve gerekli psikolojik desteği sağlamayı hedeflemesi gerekir.

Sonuç ve Öneriler: Güvenli Trafik, Psikolojik Farkındalıkla Başlar

Trafik güvenliği, yalnızca trafik kurallarının bilinmesi ve sürüş becerilerinin geliştirilmesiyle sağlanabilecek bir olgu değildir. Bireylerin kişilik özellikleri, heyecan arayışları, risk alma eğilimleri, öfke kontrolü ve psikolojik iyi oluşları da trafik davranışlarının şekillenmesinde önemli rol oynamaktadır. Bu nedenle trafik kazalarını önlemeye yönelik çalışmaların yalnızca teknik ve yasal düzenlemelerle sınırlı kalmaması, insan davranışının psikolojik boyutunu da kapsaması gerekmektedir. Özellikle sürücü eğitimlerinde risk algısı, duygu düzenleme, empati ve öfke kontrolüne yönelik psikoeğitim çalışmalarına yer verilmesi; riskli sürüş davranışlarının erken dönemde fark edilmesi ve gerekli psikolojik desteğin sağlanması önem taşımaktadır. Unutulmamalıdır ki güvenli trafik yalnızca iyi araç kullanan bireylerle değil, kendi davranışlarının ve başkalarının yaşamı üzerindeki etkilerinin farkında olan bireylerle mümkündür. Çünkü trafikte güvenlik, direksiyon başına geçmeden önce insanın kendisini tanımasıyla başlar.

Kübra Turaç Kübra Turaç
Ben Kübra Turaç, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Psikoloji Bölümü 4.sınıf öğrencisiyim. İnsan davranışı, ilişkiler, duygusal süreçler ve ruh sağlığı konularına özel ilgi duyuyor; bu alanlarda yazılar yazarak psikolojik bilgiyi anlaşılır ve ulaşılabilir bir şekilde paylaşmayı amaçlıyorum.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!