Özel gereksinimli bir çocuğun gelişim yolculuğunda, çoğu zaman ilk baktığımız yer yapamadıklarıdır. Henüz konuşamadığı kelimeler, bağımsız gerçekleştiremediği günlük yaşam becerileri, tamamlayamadığı akademik görevler, kurmakta zorlandığı sosyal ilişkiler… Çocuğun ihtiyaçlarını belirlemek ve gelişimini desteklemek elbette önemlidir. Ancak yalnızca eksiklere odaklanan bir bakış açısı, zaman içinde çocuğun kendisini nasıl gördüğünü ve ailesinin onu nasıl algıladığını da etkileyebilir. Çünkü sürekli tamamlanması gereken bir listeye dönüşen çocuk, bir süre sonra kendi varlığını da o listenin içindeki eksik maddeler üzerinden değerlendirmeye başlayabilir.
Oysa bir çocuğun gelişimini anlamak, yalnızca “Henüz neyi yapamıyor?” sorusuna yanıt aramak değildir. Belki de daha önemli sorular şunlardır: “Neyi yapabiliyor?”, “Neler ilgisini çekiyor?”, “Hangi durumlarda daha rahat öğreniyor?”, “Hangi becerileri düşündüğümüzden daha güçlü?”, “Kendini hangi yollarla ifade ediyor?” ve “Başarılı olabilmesi için çevresinde neyin değişmesi gerekiyor?” Çünkü her çocuk dünyayı aynı biçimde algılamaz, öğrenmez ve kendini aynı yollarla ifade etmez. Bir çocuk sözel iletişimde zorlanırken görsel bilgileri çok güçlü biçimde hatırlayabilir. Başka bir çocuk akademik görevlerde yavaş ilerlerken ayrıntıları fark etme konusunda oldukça başarılı olabilir. Bir başka çocuk sosyal etkileşimi başlatmakta zorlanırken tanıdığı kişilerle kurduğu ilişkilerde güçlü bir bağ geliştirebilir. Kimi çocuk için bağımsız giyinmek büyük bir hedefken, kimi çocuk için bir ihtiyacını yardım almadan ifade edebilmek önemli bir kazanımdır. Burada önemli olan, güçlü yönleri “çocuğun eksiklerini görmezden gelmek” olarak değerlendirmemektir. Tam tersine, güçlü yönlere odaklanmak gelişimi daha gerçekçi ve sürdürülebilir biçimde desteklemenin yollarından biridir. Çocuğun yapabildiklerini fark etmek, onun gelişim alanlarını reddetmek değil; bu alanlara ulaşırken hangi kaynaklardan yararlanabileceğimizi keşfetmektir. Örneğin, bir çocuk sözel yönergeleri takip etmekte zorlanıyor ancak görsel uyaranlarla çok daha kolay öğreniyorsa, “Yönergeyi neden anlamıyor?” sorusunda takılı kalmak yerine “Bu çocuğun anlayabileceği yolu nasıl bulabiliriz?” diye düşünmek daha işlevsel olabilir. Böylece sorun yalnızca çocuğun becerisi üzerinden değerlendirilmez; çocuk ile çevresi arasındaki uyum da dikkate alınır. Bu bakış açısı ebeveynler açısından da oldukça değerlidir. Çocuğunun gelişimini yakından takip eden bir anne ya da baba, bazen farkında olmadan kendisini sürekli bir karşılaştırmanın içinde bulabilir. Yaşıtlarının yaptığı bir beceriyi gören ebeveyn, kendi çocuğunun henüz o beceriyi kazanamamış olmasına üzülür. Bir başkasının çocuğunun konuştuğunu, kendi başına yemek yediğini, tuvalet becerisini kazandığını veya arkadaşlarıyla oynadığını görmek, ebeveynin kendi çocuğunun gelişimine daha kaygılı bakmasına neden olabilir. Oysa gelişim bir yarış değildir. Aynı yaşta olmak, aynı gelişimsel basamakların aynı zamanda tamamlanacağı anlamına gelmez. Çocuğun bugünkü becerisini dünkü becerisiyle karşılaştırmak, çoğu zaman başka çocuklarla yapılan karşılaştırmadan çok daha anlamlıdır. Dün yardım almadan yapamadığı bir şeyi bugün küçük bir ipucuyla gerçekleştirebiliyorsa bu bir ilerlemedir. Daha önce ihtiyaç duyduğunu ifade edemeyen çocuk bugün bir kelime, işaret, görsel ya da davranış aracılığıyla ihtiyacını anlatabiliyorsa bu da bir ilerlemedir. Gelişimin değeri bazen dışarıdan bakıldığında çok küçük görünen adımlarda saklıdır.
Çocuğun güçlü yönlerinin görülmesi, onun psikolojik dünyası açısından da önem taşır. Çocuklar yalnızca yetişkinlerin onlara söylediklerinden değil, kendilerine nasıl davranıldığından da kendileri hakkında mesajlar alırlar. Sürekli düzeltilen, sürekli hızlandırılan, sürekli “daha iyisini yapması” beklenen bir çocuk zamanla hata yapmaktan kaçınabilir. Yeni bir beceriyi denemek yerine başarısız olma ihtimalinden uzak durabilir. “Nasıl olsa yapamıyorum” düşüncesi, henüz gerçekleşmemiş bir başarısızlığın önüne geçebilir. Buna karşılık, çabasının ve ilerlemesinin fark edildiğini gören çocuk için denemek daha güvenli hale gelir. Burada amaç çocuğu her yaptığı şey için koşulsuz biçimde övmek değildir. Gerçekçi ve somut geri bildirimler vermek çok daha değerlidir. “Sen çok akıllısın” demekten ziyade “Bu görevi tamamlamak için tekrar denedin ve sonunda kendi başına yaptın” demek, çocuğun başarısını değiştirilemez bir özelliğe değil, çabasına ve kullandığı stratejilere bağlamasına yardımcı olabilir. Aynı durum özel eğitim sürecinde çalışan profesyoneller için de geçerlidir. Bir çocuğun değerlendirilmesi sırasında yalnızca güçlük alanlarını belirlemek, müdahale hedeflerini oluşturmak için gerekli bilgiyi sağlayabilir; ancak çocuğun bütününü anlamak için yeterli değildir. Çocuğun ilgi alanları, motivasyon kaynakları, tercihleri, güçlü becerileri ve öğrenme biçimi de değerlendirme sürecinin bir parçası olmalıdır. Çünkü etkili bir eğitim planı yalnızca “hangi becerinin kazandırılacağı” sorusuna değil, “bu beceriyi bu çocuk için anlamlı ve ulaşılabilir hale nasıl getirebiliriz?” sorusuna da yanıt vermelidir. Örneğin araçlara yoğun ilgi duyan bir çocuğun akademik çalışmalarını bu ilgiden yararlanarak yapılandırmak, onun motivasyonunu artırabilir. Müzik ve ritme güçlü tepki veren bir çocuğun öğrenme sürecinde ritmik tekrarlar kullanılabilir. Görsel materyallerle daha iyi öğrenen bir çocuğa bilgiyi yalnızca sözlü olarak aktarmak yerine görsel destekler sunulabilir. Buradaki amaç çocuğu yalnızca sevdiği şeylerle meşgul etmek değil, sahip olduğu güçlü yönleri yeni öğrenmeler için bir köprü haline getirmektir. Ailenin dili de bu noktada büyük önem taşır. Çocuğun yanında sürekli “Bunu yapamıyor”, “Hâlâ öğrenemedi”, “Onun yaşıtları bunu çoktan yapıyor” gibi ifadelerin kullanılması, çocuğun kendisiyle ilgili algısını etkileyebilir. Bunun yerine “Bunu yapmak için şu anda desteğe ihtiyacı var”, “Bu beceride ilerleme gösteriyor”, “Bunu şu şekilde daha kolay yapabiliyor” gibi ifadeler hem daha gerçekçi hem de daha umut vericidir. Çünkü bir becerinin henüz kazanılmamış olması, çocuğun o beceriyi hiçbir zaman kazanamayacağı anlamına gelmez. Bazen de yetişkinlerin çocuğa yardım etme isteği, çocuğun yapabileceklerini görmenin önüne geçebilir. Çocuğun yerine konuşmak, onun yerine giyinmek, karşılaştığı her güçlükte hemen müdahale etmek kısa vadede işleri kolaylaştırabilir. Fakat uzun vadede çocuğun deneme, hata yapma ve problem çözme fırsatlarını azaltabilir. Bu nedenle “Yardım etmeli miyim?” sorusunun yanında “Bu yardımı ne kadar süre ve ne düzeyde sürdürmeliyim?” sorusunu da sormak gerekir. Amaç çocuğu yalnız bırakmak değil; ihtiyaç duyduğu desteği sunarken yapabileceklerini onun elinden almamaktır.
Çocuğun güçlü yönlerine bakmak, aslında yetişkinin bakışını değiştirmekle başlar. Bazen çocuk değişmeden önce bizim onu görme biçimimiz değişir. Çocuğun davranışının arkasındaki ihtiyacı, başarısının arkasındaki çabayı, sessizliğinin içindeki iletişimi ve küçük görünen ilerlemelerinin taşıdığı anlamı fark etmeye başladığımızda, gelişimi de farklı bir yerden okumaya başlarız.
Her çocuğun güçlü olduğu bir alan vardır. Bazen bu alan ilk bakışta fark edilmeyebilir; bazen de akademik başarı gibi kolay ölçülebilen bir beceri olmayabilir. Sabır, merak, ayrıntıları fark etme, güçlü hafıza, mizah, müzik, hareket, belirli bir konuya duyulan yoğun ilgi, problem çözme biçimi ya da bir kişiyle kurduğu özel bağ… Bunların her biri çocuğun dünyasına açılan bir kapı olabilir.
Özel eğitimde hedef elbette çocuğun gelişimini desteklemek, bağımsızlığını artırmak ve yaşam kalitesini güçlendirmektir. Ancak bunu yaparken çocuğa sürekli “daha neyi yapmalısın?” diye bakmak yerine zaman zaman “Şu anda neleri başarabiliyorsun?” diye sormak gerekir. Çünkü çocuk yalnızca ulaşmayı beklediğimiz hedeflerden ibaret değildir. O, hedefler arasındaki süreçte büyüyen, deneyen, yanılan, yeniden deneyen ve kendine özgü yollarla dünyayı anlamlandıran bir bireydir. Onu yalnızca eksikleriyle görmek, hikâyenin yalnızca bir bölümünü okumaktır. Belki de özel eğitimde en değerli değişimlerden biri, çocuğa bakarken soruyu değiştirebilmektir: “Neyi yapamıyor?” yerine “Neyi yapabiliyor ve buradan nereye ilerleyebiliriz?” Çünkü bazen çocuğun gelişimindeki en güçlü başlangıç noktası, onun henüz ulaşamadığı yer değil; zaten başardığı yerdir.
