Ataerkil Aile Yapısının Günümüz Modern Evliliklerine Etkisi
Hepimiz daha küçük yaşlardan itibaren ailemizin ve toplumumuzun bize yüklediği, atfettiği değerlerle yetişiriz. Doğduğumuz günden bağımsız bir birey olma sürecimize dek geçen zaman içerisinde bu değerlerle yoğrulur, nihayetinde bizi biz yapan kişiliğin oluşumunda bu değerlerin izlerini taşırız. Burada etkili olan faktörler çok geniş bir yelpazeyi kapsıyor olsa da toplumumuzda sık karşılaşılan ve hayatımızın pek çok alanını etkileyen unsurlardan biri ataerkil aile yapısıdır.
Ataerkil aile yapısı dediğimizde akla gelen ilk kavram, karar alma yetkisinin, otoritenin ve mülkiyetin ağırlıklı olarak evin erkeğine, yani babaya ait olduğu geleneksel aile düzenidir. Bu yapı yalnızca ev içindeki görev dağılımını değil, aile üyelerinin kimliklerini ve birbirleriyle kurdukları ilişkilerin sınırlarını da etkiler. Bu tür ailelerde eşitlikçi bir ortaklık yerine dikey bir hiyerarşi görülebilir. Bu hiyerarşinin en üst sırasında baba ya da evin en yaşlı erkeği yer alabilir. Erkek, “evin geçimini sağlayan ve koruyan”; kadınsa “evi çekip çeviren, bakım veren ve uyum sağlayan” kişi konumunda değerlendirilebilir. Bu roller, zamanla doğuştan gelen görevler gibi zihinlere yerleşir. Bireyler de çoğu zaman bu görevleri yerine getirirken onları sorgulamayabilir.
Toplumsal cinsiyet şemalarının bireyin dünyayı algılayışını nasıl biçimlendirdiğini açıklayan kuramıyla tanınan psikolog Sandra Bem’e göre birey, büyüme sürecinde toplumun sunduğu cinsiyet kalıplarını öğrenir ve bu kalıpları dünyayı anlamlandırırken kullanır. Örneğin kadın; şefkatli, fedakâr ve düzenleyici, erkek ise güçlü, otoriter ve evin geçimini sağlayan kişi olarak kodlanabilir. Birey yetişkin olduğunda da dünyayı ve evliliğini bu zihinsel şemalar üzerinden değerlendirebilir.
Örneğin işinde başarılı ve kariyer sahibi bir kadın için akşam yemeğinin hazırlanması, evin temizliği ve çocukların bakımı gibi sorumluluklar, zihninde yer etmiş geleneksel toplumsal cinsiyet şemaları nedeniyle otomatik olarak kendi görevleri gibi algılanabilir. Aynı örnekte, kadının eşinin de bu sorumlulukları düşünmeden eve gelmesi ve evde yerine getirilmesi gereken işlere katkısını kendi sorumluluğu olarak değil, eşine yaptığı bir yardım olarak görmesi yine bu şemalarla ilişkili olabilir.
Yine bu aile yapısının bazı örneklerinde soyun erkek üzerinden devam etmesine verilen önem nedeniyle erkeğin kendi kök ailesine (anne ve babasına) olan bağlılığı, kendi kurduğu yeni çekirdek ailenin ihtiyaçlarının önüne geçebilir. Tam bu noktada Salvador Minuchin’in Yapısal Aile Terapisi yaklaşımında ele aldığı iç içe geçmiş sınırlar, bu karmaşık süreci anlamlandırmak açısından önemli bir çerçeve sunmaktadır.
Salvador Minuchin, aile üyeleri arasındaki sınırları belirsiz, net ve katı sınırlar olmak üzere üç başlıkta ele almıştır. Bunlardan ilki, belirsiz yani iç içe geçmiş sınırlardır. Bu sınırların hâkim olduğu ailelerde üyelerin birbirlerinin yaşamlarına, kararlarına, duygularına ve özel alanlarına aşırı derecede müdahil olması söz konusu olabilir.
Bu tür ailelerde yetişmiş bazı bireyler, yetişkin olup kendi ailelerini kurduklarında da çocukluklarından itibaren deneyimledikleri ilişki örüntülerini sürdürebilirler. Kök aileleriyle geliştirdikleri sınırları belirsiz ilişki biçimini devam ettirebilir, hatta yeni kurdukları ailenin de benzer bir sistem içerisinde işlemesini bekleyebilirler. Bu durumda benzer aile dinamiklerinde yetişmiş bireyler, içinde bulundukları sistemin diğer aile üyeleri üzerindeki etkilerini fark etmekte zorlanabilir. Buna karşılık eşlerden birinin bu ilişki örüntülerini sürdürmeye eğilimli olduğu, diğerinin ise daha belirgin sınırları korumaya çalıştığı evliliklerde çeşitli çatışmalar ortaya çıkabilir.
Örneğin aylarca süren yoğun mesailer, çocukların bakımı ve evin düzeni nedeniyle zamanlarını koşturmacayla geçiren, okul ve iş dışında yalnızca sofra başında bir araya gelebilen bir aile hayal edelim. Tüm bu yoğun ve rutin sürecin ardından gelen kısa bir tatilde kadın, çocuklarıyla ders ve ödev dışı bir etkinlikte bir araya gelmek, onların keyif alacağı ve kendisinin de dinlenebileceği bir şeyler yapmak ister. Ayrıca yoğun çalışma temposu nedeniyle yeterince zaman geçiremediği eşiyle baş başa vakit geçirmeyi de arzular.
Ancak adam, tüm bu beklentileri bir kenara bırakarak eşinin ve çocuklarının fikrini bile almaksızın çoktan planını yapmıştır: Eşini ve çocuklarını alıp baba evine gitmek.
Bu durum kimi zaman ortada bir davet bulunmasa bile kişinin kendisini gitmek zorunda hissetmesiyle, kimi zaman da anne veya babanın teklifi üzerine yine kendisini gitmeye mecbur hissetmesiyle ortaya çıkar. Burada teklifi yapan, önerisini bir tercih olarak sunmazken teklifi alan da kendisini karar vermeye yetkili görmez. Dolayısıyla çekirdek ailenin rızasını almak, diğer aile üyelerine de fikirlerini sunma alanı tanımak düşünülmez. Orada ne yaşandığının, çocukların eğlenip eğlenmediğinin ya da eşin bu durumdan memnun olup olmadığının pek önemi kalmaz. Normal olan budur! Peki ya kime göre, neye göre?
Bu durum zaman zaman oldukça düşündürücü boyutlara ulaşabilir. Öyle ki adamın annesi ve babası vefat etmiş, ancak baba evi hâlâ duruyor olabilir. Bu kez de anıya hürmeten ziyaretler başlar. Ya da aile büyüklerinden biri, özellikle baba vefat ettiğinde, geride kalan anneye yönelik sorumluluk ve bağlılık duygusu daha yoğun hissedilebilir. Bu durumda “Ailem ne ister, eşimin ve çocuklarımın ihtiyaçları ne?” gibi temel soruların yerini “Annem ne ister, ne bekler?” sorusu alabilir. Böylece yapılan ziyaretler keyifli bir aile buluşması olmaktan çıkıp bir tarafın beklentilerinin karşılandığı, diğer tarafın duygu ve isteklerinin geri plana itildiği bir sürece dönüşebilir. Ziyaretlerde yaşanan olumsuz deneyimler de eklendiğinde bu durum, aile ilişkilerini farklı yönlerden zedeleyebilir.
Burada değinmekte fayda var: Kök aileye bağlılık, anne babaya saygı göstermek, bayram ziyaretleri yapmak veya aile büyüklerinin ihtiyaçlarıyla ilgilenmek başlı başına sağlıksız değildir. Sorun, bu bağlılığın yeni kurulan ailenin karar alma hakkını ve özerkliğini ortadan kaldırmasıdır.
Bu ailelerde kök aile, bazen evli çocuğunun bağımsızlaşmasını sevgisizlik, vefasızlık veya aileye sırtını dönmek olarak yorumlayabilir. Örneğimize dönecek olursak, adam annesine “Bu konuyu eşimle birlikte kararlaştıracağız.” dediğinde annesi, “Evlendikten sonra bizi tamamen unuttun.” diyebilir. Böylece adam, kendi evliliğinin sınırlarını korumak ile annesinin onayını kaybetmemek arasında kalır. Çoğu zaman bu tabloda ilk yitirilen, evliliğin sınırları olur.
Oysa evlilikle birlikte yeni bir aile sistemi oluşur. Bu sistemin kendi sınırlarını, kurallarını ve karar mekanizmasını geliştirebilmesi gerekir. Kök aileyle bağ devam edebilir; ancak kök ailenin yeni kurulan ailenin işleyişini yönetmesi, sağlıklı sınırların korunmasıyla bağdaşmaz.
Bu noktada aile içindeki sınır ihlallerinin yalnızca karar alma süreçlerini değil, aile üyelerinin duygusal dünyalarını da etkilediğini görmek gerekir. Özellikle ataerkil aile yapılanmalarında kadından beklenen uyumlu eş, fedakâr anne ve anlayışlı gelin rolleri, kadının kendi duygusal ihtiyaçlarını geri plana atmasına neden olabilmektedir. Arlie Hochschild’in duygusal emek yaklaşımı, bu süreci anlamlandırmak açısından önemli bir çerçeve sunmaktadır. Hochschild’in öncelikle çalışma yaşamındaki duygusal beklentileri açıklamak üzere geliştirdiği bu yaklaşım, aile içindeki duygusal beklentileri değerlendirmek için de kullanılabilir. Kadının aile içindeki huzuru korumak, çatışmaları önlemek ve ilişkileri sürdürebilmek adına gerçek duygularını bastırması veya kendisinden beklenen duygusal ifadeleri sergilemesi, zamanla görünmeyen bir duygusal yük oluşturabilir. Böylece aile içindeki ilişkilerin devamlılığını sağlama sorumluluğu, eşit paylaşılmayan bir duygusal emeğe dönüşebilir.
Psikolojik iyi oluş açısından özerklik, yani bireyin kendi yaşamına ilişkin kararları alabilmesi ve bu kararlar üzerinde söz sahibi olduğunu hissedebilmesi, önemli bir ihtiyaçtır. Öz Belirleme Kuramı’nda da özerklik, temel psikolojik ihtiyaçlardan biri olarak ele alınır. Ataerkil aile yapısında görülebilen “evin reisi” anlayışı, kadının karar alma süreçlerine katılımını ve özerklik ihtiyacını sınırlandırabilir. Uzun süre boyunca ihtiyaçları göz ardı edilen, kendi tercihlerini ifade etmekte zorlanan ve sürekli uyum sağlaması beklenen kadınlarda zamanla çaresizlik hissi, duygusal yorgunluk ve değersizlik duygusu ortaya çıkabilir. Bu tür deneyimler, bireyin psikolojik iyi oluşunu ve evlilik ilişkisinden aldığı doyumu olumsuz etkileyebilir.
Burada sormak lazım: Bir kadın, evliliğini ve aile ilişkilerini sürdürebilmek için ne kadar kendinden vazgeçmek zorunda kalmalıdır? Ya da bir erkek, kendi kök ailesine olan bağlılığını sürdürürken kurduğu yeni ailenin sorumluluğunu nasıl yeniden tanımlamalıdır?
Bu soruların cevabı aileden aileye, kişiden kişiye değişebilir. Ancak değişmemesi gereken temel unsur sağlıklı sınırlardır. Bir evlilik istediği kadar sevgi, saygı ve sadakat içersin; eğer o evlilikte sınırlar sağlıklı değilse, bu değerlerin yaşanması ve korunması da zamanla güçleşecektir. Çünkü sağlıklı bir evlilik, yalnızca birbirini sevmekten değil, birbirinin bireyselliğine, ihtiyaçlarına ve kararlarına da alan tanıyabilmekten geçer.
Çünkü aile olmak, bir başkasının hayatına dâhil olmak kadar, onun kendi hayatını yaşayabilmesine de izin verebilmektir.
Kaynakça
- Bem, S. L. (1981). Gender schema theory: A cognitive account of sex typing. Psychological Review, 88(4), 354–364. https://doi.org/10.1037/0033-295X.88.4.354
- Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01
- Dildar, Y. (2015). Patriarchal norms, religion, and female labor supply: Evidence from Turkey. World Development, 76, 40–61. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2015.06.010
- Hochschild, A. R. (1979). Emotion work, feeling rules, and social structure. American Journal of Sociology, 85(3), 551–575. https://doi.org/10.1086/227049
- Hochschild, A. R. (1983). The managed heart: Commercialization of human feeling. University of California Press.
- Minuchin, S. (1974). Families and family therapy. Harvard University Press.



