SÜREKLİ MEŞGUL OLMA HALİ: KAÇINMANIN MODERNLEŞMİŞ BİR BİÇİMİ Mİ?
Günümüzde birçok kişi için yoğun olmak, sadece bir yaşam tarzını yansıtmayıp; aynı zamanda bir kimlik göstergesi olarak da algılanmaktadır. Günlerin büyük bir bölümü iş hayatıyla, sosyal medyayla veya farklı sorumluluklarla doldurmak, genellikle üretkenlik ve başarı ile ilişkilendirilmektedir. Fakat, klinik psikoloji tarafından bakıldığında, sürekli meşgul olma durumu sadece dışsal bir enerji olarak görülmüyor; içsel bir kaçınma biçimi olarak da değerlendirilebiliyor. Özellikle kişinin kendi duygularıyla temas etmekte zorlandığı zamanlarda, meşgul olma bir düzenleme becerisine dönüşmüş olabilir (Kashdan ve Rottenberg, 2010).
İnsanın zihni, rahatsız edici duygularla karşı karşıya kaldığında bu duygulardan uzaklaşma eğiliminde olmaktadır. Bu uzaklaşma bazen açık bir kaçınma davranışı ile (örneğin ortamdan uzaklaşmak) olurken, bazen de daha örtük ve sosyal olarak kabul görebilen şekillerde oluşur. Sürekli meşgul olma durumu, bu örtük kaçınma özelliklerinden birisidir. Birey gününü doldururken, zihinsel alanının sürekli meşgul olmasına sebebiyet verir ve böylece içsel tecrübeleriyle yüzleşmekten bir süre uzak kalabilir.
Meşguliyet ve Duygusal Kaçınma Arasındaki İlişki
Duygusal kaçınma, kişinin olumsuz içsel tecrübelerden (duygu, düşünce, anı) uzak kalma gayreti olarak tanımlanabilmektedir. Bu süreç kısa sürede rahatlatıcı olabilir; ancak uzun sürede psikolojik esnekliğin azalmasına sebep olur ve kaygı düzeyinde artış olabilir (Hayes vd., 2006). Sürekli meşgul olma durumu da benzer bir şekilde kişinin duygusal tecrübeleriyle temas etmesini sınırlandırmaktadır. Örneğin, yoğun geçirilen bir günün sonunda yalnız kalındığında oluşan huzursuzluk hissetme, genellikle gün içerisinde bastırılan duyguların açığa çıkmasıyla ilişkili olmaktadır. Bu noktada kişi, yeniden bir uğraşla meşgul olarak bu hisle temas etmekten kaçınmaya çalışabilir. Zamanla bu döngü, boşlukla kalamama ve yalnızlıkla baş edememeye dönüşerek daha derin psikolojik zorlanmalara neden olabilir.
Boşlukla Kalamamak: Zihinsel Sessizliğin Güçlüğü
Sürekli meşgul olma hâlinin en dikkat çeken taraflarından birisi, kişinin “boşluk” kavramıyla kurmuş olduğu ilişkidir. Boş zaman, çevreden gözlendiğinde dinlenme gibi görülse de birçok kişi için zihinsel olarak zorlayıcı bir tecrübe olabilmektedir. Çünkü dışsal uyaranlarda azalma olan bu zamanlarda, bastırılmış düşünce ve duygular çok daha görünür durumda olmaktadır. Araştırmalar, kişilerin yalnız kaldıklarında da zihinsel bakımdan aktif kalmaya eğilimli olabildiklerini ve bu durumda da çoğunlukla ruminatif düşünce süreçlerinin tetiklenebildiğini göstermektedir (Nolen-Hoeksema vd., 2008). Bu sebeple bazı kişiler için meşguliyet, sadece bir alışkanlık değil; bir yandan da zihinsel sessizlikten kaçınma aracı olarak kullanılmaktadır.
Toplumsal Pekiştirme ve “Yoğunluk” Kültürü
Modern toplumda yoğunluk, genellikle olumlu bir nitelik olarak pekiştirilebilmektedir. “Çok yoğunum” demek, üretkenlik ve değerli olabilme hissiyatıyla ilişkilendirilmektedir. Bu durum, kişinin meşgul olma durumunu sorgulamaktan ziyade sürekliliğe sebebiyet verebilir. Halbuki bu süreklilik hali, kişinin kendi iç dünyasıyla olan temasını azaltabilmektedir. Sosyal medya da bu sürecin desteklenmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Sıklıkla içerik tüketme ve dikkat bölünmesi, zihnin dinlenmesine izin vermezken; bir yandan da kişinin kendi içsel sürecine dönmesini de sınırlandırmaktadır. Böylece meşgul olma, sadece davranışsal olmayarak; bilişsel bir alışkanlık durumuna da dönüşür.
Klinik Değerlendirme ve Terapötik Yaklaşım
Klinik bakımdan sürekli meşgul olma durumu, doğrudan bir problem gibi değil; temelinde bulunan duygusal süreçlerin bir işareti olarak ele alınmaktadır. Terapötik sürecin amacı, meşgul olma halini gidermek değil, meşguliyetin hangi duygulardan kaçınmak maksadıyla kullanıldığını anlamlandırmaya çalışmaktır. Bu aşamada farkındalık çalışmaları oldukça önemlidir. Kişinin gün içerisinde hangi zamanlarda ve neden meşgul olmaya ihtiyaç duyduğunun farkındalığını kazanması, kaçınmanın döngüsünü daha görünür hale getirmektedir. Diğer taraftan, kısa zamanda da olsa “hiçbir şey yapmadan durabilme” tecrübesinin, duygusal toleransının artmasında yardımcı olabilir.
Kabul ve kararlılık terapisi (ACT) gibi yaklaşımlar, kişinin zorlayıcı duygularla mücadele etmeye çalışması yerine bu duygulara alan açılmasına teşvik etmektedir. Bu süreç, meşgul olma halini bir kaçınma aracı olarak görmeyip, bilinçli bir tercihe dönüşmesine yardımcı olabilmektedir (Hayes vd., 2006).
Meşguliyetin Ötesinde Temas Kurabilmek
İnsanın zihni, rahatsız edici duygularla karşı karşıya kaldığında bu duygulardan uzaklaşma eğiliminde olmaktadır. Bu uzaklaşma bazen açık bir kaçınma davranışı ile (örneğin ortamdan uzaklaşmak) olurken, bazen de daha örtük ve sosyal olarak kabul görebilen şekillerde oluşur. Sürekli meşgul olma durumu, bu örtük kaçınma özelliklerinden birisidir. Birey gününü doldururken, zihinsel alanının sürekli meşgul olmasına sebebiyet verir ve böylece içsel tecrübeleriyle yüzleşmekten bir süre uzak kalabilir.
Sürekli meşgul olma durumu, çoğunlukla üretkenlik değil, temasın erteleniyor olmasıyla ilişkilidir. Kişi ne kadar meşgulse o kadar az hissedebildiğini düşünebilmektedir. Fakat uzun sürede bu durum, duygusal kopukluğa ve tükenmişlik hissinin artmasına sebep olabilir. Gerçekten dinlenmek, sadece fiziksel bir dinlenme değildir; zihinsel ve duygusal boşalmayla da mümkün olmaktadır. Bu sebeple bazen yavaşlamak, durmak ve hiçbir şey yapmadan kalabilmek, psikolojik iyi oluş hali için oldukça önemlidir. Çünkü bazı duygular, sadece sessizlikle birlikte duyulabilmektedir.
Kaynakça
- Kaynakça
- Hayes, S. C., Luoma, J. B., Bond, F. W., Masuda, A., & Lillis, J. (2006). Acceptance and commitment therapy. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25.
- Kashdan, T. B., & Rottenberg, J. (2010). Psychological flexibility. Clinical Psychology Review, 30(7), 865–878.
- Nolen-Hoeksema, S., Wisco, B. E., & Lyubomirsky, S. (2008). Rethinking rumination. Perspectives on Psychological Science, 3(5), 400–424.

