Anne-Babasına Ebeveynlik Yapanlar: Parentifikasyon ve Sessiz Sorumluluk
Hiç kendi ailenizin içinde, yaşınızdan daha büyük bir sorumluluk taşıdığınızı hissettiniz mi? Belki çocukken anne-babanızın sorunlarını dinleyen kişi sizdiniz. Evde bir tartışma çıktığında ortamı sakinleştirmeye çalışıyor, kardeşlerinizle ilgileniyor veya herkesin iyi olduğundan emin olmadan kendi ihtiyaçlarınızı düşünemiyordunuz. Belki de bugün yetişkin olduğunuz hâlde hâlâ anne-babanızın sorunlarını çözmenin, onları rahatlatmanın veya hayatlarını düzene koymanın sizin göreviniz olduğunu hissediyorsunuz. Parentifikasyon, çocuğun yaşına ve gelişim dönemine uygun olmayan şekilde ebeveyninin sorumluluklarını üstlenmesi, yani ebeveyn rolünü üstlenmesi anlamına gelir. Parentifikasyon, yalnızca çocukluk dönemine ait bir deneyim değildir; etkileri yetişkinlikte de devam edebilir.
Parentifikasyon nedir? Parentifikasyon, aile içindeki rollerin gelişimsel olarak uygun olmayan bir biçimde tersine dönmesi ve çocuğun ebeveynine ait sorumlulukları üstlenmesi durumudur. Ancak bu sorumluluklar her zaman ev işi yapmak veya kardeş bakmak şeklinde ortaya çıkmaz. Bazen çocuk, anne-babasının duygusal destekçisi olur. Ebeveyninin üzüntüsünü dinler, aile içindeki sorunları anlamaya çalışır veya onun yalnızlığını gidermeye çalışır.
Böyle bir çocuk dışarıdan “çok olgun”, “sorumluluk sahibi” veya “yaşından büyük” görünebilir. Fakat bazen bu olgunluğun arkasında, çocuğun kendi duygularına ve ihtiyaçlarına yeterince yer bulamaması vardır.
Kişi neden anne-babasının sorumluluğunu üstlenir? Aile içinde yaşanan boşanma, ekonomik problemler, hastalık, ebeveynler arasındaki çatışmalar veya ebeveynin duygusal olarak çocuğa fazla yaslanması bu rol değişimini kolaylaştırabilir. Çocuk, ailesinin ihtiyaçlarını karşılamanın aileyi bir arada tuttuğuna inanabilir.
Zamanla “Ben güçlü olmalıyım.”, “Onları üzmemeliyim.” veya “Ben ilgilenmezsem her şey kötü olacak.” gibi düşünceler gelişebilir. Böylece çocuk kendi ihtiyaçlarını geri plana atmayı öğrenebilir. Burada çoğu zaman bilinçli bir seçimden çok, çocuğun aile içindeki koşullara uyum sağlama çabası vardır.
Parentifikasyon sadece çocuklukta mı yaşanır? Hayır. Parentifikasyonun en dikkat çekici yönlerinden biri, kişinin yetişkin olmasıyla birlikte her zaman sona ermemesidir. Bazı insanlar kendi hayatlarını kurduktan sonra bile anne-babalarının duygularından ve problemlerinden kendilerini sorumlu hissetmeye devam eder.
“Annem üzülmesin.”, “Babam yalnız kalmasın.” veya “Ben ilgilenmezsem kim ilgilenecek?” düşünceleri yetişkinlikte de kişinin kararlarını etkileyebilir. Kendi hayatına zaman ayırmak, sınır koymak veya anne-babasının bir sorununu çözmeyi reddetmek suçluluk yaratabilir.
Bu nedenle parentifikasyon yalnızca çocukların yaşadığı bir durum değildir. Yetişkin bir birey de yıllar sonra hâlâ anne-babasının ebeveyni gibi davranıyor olabilir.
Anne-babaya destek olmak ile parentifikasyon arasındaki fark nedir? Anne-babaya yardım etmek ve onların yanında olmak sağlıklı aile ilişkilerinin bir parçasıdır. Özellikle ebeveynler yaşlandığında çocuklarının onlara destek olması oldukça doğal olabilir. Ancak destek olmak ile kendisini tamamen sorumlu hissetmek aynı şey değildir.
Burada önemli olan, kişinin yaptığı şeyden çok bunu hangi duyguyla yaptığıdır. “Onun yanında olmak istiyorum.” ile “Yapmazsam kötü bir evlat olurum.” düşünceleri birbirinden farklıdır.
Parentifikasyonda kişi çoğu zaman yardım etmeyi seçmekten ziyade, yardım etmek zorunda olduğunu hisseder. Kendi sınırlarını korumak bencillik gibi gelebilir.
Yetişkinlikte bu yük nasıl devam eder? Parentifikasyon yaşamış kişiler ilişkilerinde sürekli “veren” taraf olabilir. Herkesin problemini çözmeye çalışabilir, yardım istemekte zorlanabilir veya başkalarının duygularını kendi sorumluluğu gibi görebilir.
Bazen romantik ilişkilerde de benzer bir döngü ortaya çıkabilir. Kişi partnerinin sorunlarını çözmeye, onu sürekli rahatlatmaya veya ilişkinin bütün yükünü taşımaya çalışabilir. Çünkü yıllar önce öğrendiği şey şudur: Sevilmek ve değerli olmak için güçlü olmak, ihtiyaçları karşılamak ve sorunları çözmek gerekir.
Bu döngüyü değiştirmek mümkün mü? Parentifikasyonu fark etmek, geçmişte yaşanan her sorumluluğu olumsuz olarak değerlendirmek anlamına gelmez. Önemli olan, kişinin bugün hangi sorumlulukların gerçekten kendisine ait olduğunu fark edebilmesidir.
Bazen ilk adım “Hayır” diyebilmek, bazen yardım istemeye izin vermek, bazen de anne-babanın yaşadığı her duyguyu düzeltmenin kişinin görevi olmadığını kabul etmektir.
Kendimize şu soruyu sormak bu noktada önemli olabilir: “Bunu gerçekten istediğim için mi yapıyorum, yoksa yapmazsam suçlu hissedeceğim için mi?”
Çünkü ailesini sevmek, onların bütün yükünü taşımak anlamına gelmez.
Sonuç Parentifikasyon çoğu zaman sessiz ilerleyen bir aile dinamiğidir. Dışarıdan bakıldığında sorumluluk sahibi, güçlü ve fedakâr bir insan görülürken, kişinin içinde yıllardır taşıdığı bir yorgunluk olabilir. Bazen çocukken başlayan “her şeyi ben halletmeliyim” düşüncesi, yetişkinlikte de kişinin peşinden gelir.
Kendi sınırlarımızı fark etmek ailemizden uzaklaşmak anlamına gelmez. Tam tersine, sağlıklı sınırlar sevginin ve sorumluluğun birbirinden ayrılmasına yardımcı olabilir.
Çünkü bazen büyümek, her şeyi tek başına taşıyabilmek değildir. Bize ait olmayan yükleri fark edip onları bırakmaya izin verebilmektir.
