Ebeveyn Tükenmişliği Nedir? Belirtileri ve Çalışan Anne Babalar İçin Öneriler

Sabah servis saatine yetişmek, trafikte geçen uzun dakikalar, iş çıkışı market, ödev, yemek, banyo ve uyku saati... Pek çok anne baba için gün, kendine ait tek bir dakika bile kalmadan biter. Bir süre sonra bu yorgunluk sıradan bir "bugün çok yoruldum" hissinden farklı bir şeye dönüşebilir: çocuğunu sevdiği hâlde ebeveynlikten bıkmış hissetmek, sabahları yeni bir güne başlamaktan kaygı duymak, eskiden zevk aldığı anlarda bile sadece bitmesini beklemek. Psikolojide bu tabloya ebeveyn tükenmişliği adı verilir.

Ebeveyn tükenmişliği nedir

Ebeveyn tükenmişliği, ebeveynlik rolünün getirdiği yükün, kişinin bu yükle baş etmek için sahip olduğu kaynakları uzun süre aşması sonucu ortaya çıkan bir yorgunluk durumudur. Belçikalı araştırmacılar Isabelle Roskam ve Moïra Mikolajczak'ın çalışmaları, bu durumun iş tükenmişliğinden ayrı ele alınması gerektiğini göstermiştir. Çünkü işten izin alınabilir, ama ebeveynlikten izin almak çoğu zaman mümkün değildir.

Araştırmacılar ebeveyn tükenmişliğini dört temel belirtiyle tanımlar:

• Ebeveynlik rolünde yoğun bitkinlik: Sabah uyandığında bile çocuklarla geçecek güne yetecek enerjisi olmadığını hissetmek.
• Eski ebeveyn hâliyle karşıtlık: "Ben eskiden böyle bir anne/baba değildim" duygusu; sabrın, oyunun ve neşenin kaybolduğunu fark etmek.
• Bıkkınlık: Ebeveynlikten artık zevk alamamak, rolün yalnızca bir yük gibi gelmesi.
• Duygusal uzaklaşma: Çocuğun temel ihtiyaçlarını karşılamaya devam ederken duygusal olarak geri çekilmek, "otomatik pilotta" ebeveynlik yapmak.

Bu belirtiler zaman zaman her ebeveynde görülebilir. Tükenmişlikten söz edebilmek için bu hâlin uzun süre devam etmesi ve günlük hayatı belirgin biçimde etkilemesi gerekir.

Riskler ve kaynaklar arasındaki denge

Roskam ve Mikolajczak'ın önerdiği modele göre ebeveyn tükenmişliği tek bir nedene bağlı değildir. Bir terazinin bir kefesinde riskler, diğer kefesinde kaynaklar vardır. Riskler kaynaklardan uzun süre ağır bastığında tükenmişlik ihtimali artar.

Risklere örnek olarak şunlar sayılabilir:

• Kusursuz ebeveyn olma baskısı ve sürekli kendini başkalarıyla kıyaslamak
• Eşler arasında iş bölümünün adil olmaması ya da sık tartışmalar
• Uzun iş saatleri, uzun yol süreleri ve dinlenmeye ayrılamayan akşamlar
• Çocuğun özel bir ihtiyacının, kronik bir hastalığının ya da yoğun bir dönemin (sınav yılı gibi) olması
• Yakın çevrede yardım alınabilecek kimsenin bulunmaması

Kaynaklar ise şunlardır:

• Eşle birlikte hareket edebilmek, yükü paylaşabilmek
• Kişinin kendine ayırabildiği küçük ama düzenli zamanlar
• Destek olan bir aile ya da arkadaş çevresi
• Duyguları tanıyıp düzenleyebilme becerisi
• Ebeveynlikte "yeterince iyi" olmayı kabul edebilmek

Bu bakış açısının önemli bir sonucu var: Tükenmişlik, kişinin "kötü bir ebeveyn" olduğunu göstermez. Çoğu zaman tam tersine, çok fazla şeyi kusursuz yapmaya çalışan ve bunu uzun süre tek başına taşıyan ebeveynlerde görülür.

Şehrin çeperinde yaşayan aileler

Büyük şehirlerde aileler daha geniş evler, bahçeli siteler ve yeşil alanlar için çoğu zaman şehrin çeperindeki semtleri tercih eder. Ankara'nın batı yakası bunun bilinen örneklerindendir. Bu tercih çocuklar için daha fazla oyun alanı ve daha sakin bir çevre sunar; ama beraberinde yeni bir yük de getirebilir. Şehir merkezindeki işe gidiş geliş uzar, okul ve kurs servisleri günü daha erken başlatır, akşamlar kısalır.

Bu ailelerde sık duyulan cümleler birbirine benzer: "Eve geldiğimde çocuklar uyumak üzere oluyor", "Hafta sonu dinlenmek yerine bütün haftanın işlerini yetiştiriyoruz", "Eşimle konuşabildiğimiz tek zaman yoldayken telefonda." Yorgunluk tek başına bir sorun değildir; ama dinlenmeye, eşle baş başa kalmaya ve kişinin kendisine ayırdığı zamanlar sürekli ertelendiğinde, terazinin kaynak kefesi giderek hafifler.

Ebeveyn tükenmişliği için küçük adımlar

Tükenmişlikten çıkmak çoğu zaman büyük kararlardan değil, terazinin iki kefesine yapılan küçük ayarlardan geçer:

• Yükü görünür kılın: Bir hafta boyunca evde kimin hangi işi yaptığını birlikte yazın. Görünmeyen yük, paylaşılamaz.
• "Yeterince iyi" ölçüsünü belirleyin: Her akşam ev yapımı yemek, her gün düzenli oda, her ödevde yanında oturmak gibi beklentilerden hangisinin gerçekten gerekli olduğunu konuşun.
• Kısa ama düzenli bir mola planlayın: Haftada bir akşam yarım saat bile olsa, çocuk bakımını eşle dönüşümlü üstlenip kendinize ayırın.
• Yol süresini dönüştürün: Uzun yolculuklar bir yük olmaktan çıkıp, mümkünse sessiz bir geçiş zamanına dönüşebilir: müzik, sessizlik ya da eşle kısa bir telefon görüşmesi.
• Destek ağınızı genişletin: Aynı okuldaki ya da aynı sitedeki ailelerle servis, oyun saati ya da çocuk bakımında karşılıklı yardımlaşma, kaynak kefesine eklenen önemli bir ağırlıktır.

Ne zaman destek almalı

Bitkinlik haftalarca sürüyorsa, çocuğunuza karşı sabrınızın belirgin biçimde azaldığını, sık sık bağırdığınızı ya da duygusal olarak uzaklaştığınızı fark ediyorsanız, uyku, iştah ya da eşinizle ilişkiniz bu süreçten etkilenmeye başladıysa bir psikologla görüşmek faydalı olabilir. Bu görüşmeler yalnızca ebeveyni değil, eşler arasındaki iş bölümünü ve aile içi iletişimi de konu alabilir.

Destek ararken eve yakınlık önemli bir ölçüttür; yoğun tempolu bir ailede uzun bir yol, görüşmelere düzenli devam etmeyi zorlaştırabilir. Ankara'nın batı yakasında yaşıyorsanız Ümitköy psikolog ve Yaşamkent psikolog sayfalarında yüz yüze ve online görüşme seçeneklerini bulabilirsiniz.

Kendinize ya da çocuğunuza zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız lütfen vakit kaybetmeden bir yakınınıza haber verin ve 112'yi arayın.

Son söz

Ebeveyn tükenmişliği, çocuğunu yeterince sevmemenin değil, uzun süre tek başına fazla yük taşımanın bir işaretidir. Yükü paylaşmak, beklentileri gerçekçi bir yere çekmek ve kendinize küçük de olsa alan açmak, hem sizin hem de çocuğunuzun iyiliği için atılabilecek adımlardır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; psikolojik değerlendirme ya da psikoterapinin yerini tutmaz.

Yazar hakkında: Psikolog Rojin Nazik, Ankara'da Kızılay ve Yaşamkent ofislerinde ve online olarak yetişkin, çift ve aile görüşmeleri yapmaktadır.

Kaynakça

• Roskam, I., Raes, M. E., & Mikolajczak, M. (2017). Exhausted parents: Development and preliminary validation of the Parental Burnout Inventory. Frontiers in Psychology, 8, 163.
• Mikolajczak, M., & Roskam, I. (2018). A theoretical and clinical framework for parental burnout: The balance between risks and resources (BR2). Frontiers in Psychology, 9, 886.
• Winnicott, D. W. (1971). Playing and Reality. London: Tavistock.