Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Anne Olmanın Görünmeyen Yükü: Çalışırken de Kendine Zaman Ayırırken de Suçlu Hissetmek

13 dk.okuma süresi
Anne Olmanın Görünmeyen Yükü: Çalışırken de Kendine Zaman Ayırırken de Suçlu Hissetmek

**Annelik, kadının kendi ihtiyaçlarından vazgeçmesini gerektiren bir kimlik midir? Çalışan ya da çalışmayan pek çok anne, neden kendisine ayırdığı zamanın bile hesabını vermek zorunda hissediyor?**

**Yazar: Şükran Başak Ceyhan** *Eğitimci – Yazar*

## Annelik ve suçluluk arasında sıkışan kadın

Bir anne sabah evden işe gitmek üzere hazırlanırken çocuğunun yüzüne bakıp aklından şunu geçirebilir: “Acaba bugün onunla yeterince ilgilenebilecek miyim?” İş yerinde önemli bir toplantının ortasında çocuğunu düşünüp dikkatinin dağıldığını fark edebilir. Akşam eve geldiğinde ise bu kez işte geçirdiği saatlerin telafisini yapmaya çalışabilir. Çocuğuyla daha fazla ilgilenmek, onunla oyun oynamak, konuşmak, birlikte vakit geçirmek ister. Fakat günün sonunda kendisine ayıracak enerjisinin kalmadığını görür.

Çalışmayan bir anne için de durum her zaman farklı değildir. Günün büyük bölümünü çocuğuyla geçirmesine rağmen arkadaşlarıyla buluşmak, tek başına bir kahve içmek, kitap okumak, yürüyüşe çıkmak ya da yalnızca hiçbir şey yapmadan oturmak istediğinde benzer bir duygu ortaya çıkabilir: Suçluluk.

Üstelik bu kez suçluluk, çocuğundan fiziksel olarak uzak olduğu için değil, yanında olduğu hâlde kendi ihtiyaçlarına yöneldiği için yaşanır.

Bu iki annenin yaşam koşulları farklı olsa da karşılaştıkları psikolojik ikilem benzerdir: Annelik sorumluluğu ile bireysel ihtiyaçlar arasında kendilerine meşru bir alan açmakta zorlanırlar.

Burada üzerinde durulması gereken asıl mesele, annelerin çocuklarını sevip sevmedikleri ya da onlara yeterince zaman ayırıp ayırmadıkları değildir. Mesele, anneliğin kadın için zaman zaman kendi varlığını ikinci plana atmasını gerektiren bir toplumsal beklentiye dönüşmesidir.

## İyi anne olmanın görünmeyen ölçütleri

Annelik, biyolojik ve duygusal yönlerinin yanında toplumsal beklentilerle de şekillenen bir kimliktir. Toplum, iyi anneye ilişkin oldukça belirgin ancak çoğu zaman dile getirilmeyen ölçütler üretir. İyi anne fedakârdır, çocuğunun ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önünde tutar, her zaman ulaşılabilirdir, sabırlıdır, ilgilidir ve mümkün olduğunca kendisinden vazgeçer.

Bu beklentilerin en dikkat çekici yanı, anneliği bir bakım ilişkisi olmaktan çıkarıp sürekli kanıtlanması gereken bir yeterlilik alanına dönüştürebilmesidir.

Sharon Hays’in (1996) *The Cultural Contradictions of Motherhood* adlı çalışmasında ele aldığı yoğun annelik ideolojisi, anneliğin çocuğa sınırsız zaman, enerji ve duygusal yatırım ayrılmasını gerektiren bir anlayış üzerinden nasıl tanımlandığını ortaya koyar. Bu yaklaşımda çocuğun ihtiyaçları neredeyse her zaman önceliklidir; annenin bireysel ihtiyaçları ise kolaylıkla ertelenebilir.

Böyle bir kültürel çerçevede kadın yalnızca çocuğunun bakımından sorumlu hissetmez. Aynı zamanda nasıl bir anne olduğunu da sürekli denetlemeye başlar. Çocuğuyla geçirdiği zamanı, ilgisinin niteliğini, çalışma saatlerini, dinlenme ihtiyacını ve hatta kendisine ayırdığı birkaç saati değerlendiren içsel bir gözlemci geliştirir.

Dolayısıyla suçluluk, yalnızca belirli bir davranışın ardından ortaya çıkan bir duygu olmaktan çıkar; anneliğin gündelik deneyimine yerleşen bir iç denetim mekanizmasına dönüşebilir.

## Çalışan anne: İki ayrı alanda da eksik kalma korkusu

Çalışan annelerin yaşadığı suçluluk, çoğu zaman iki farklı sorumluluk alanının aynı anda eksiksiz yerine getirilmesi beklentisinden beslenir. İş hayatında üretken, başarılı ve sorumluluk sahibi olması beklenen kadın, annelik söz konusu olduğunda da çocuğunun bütün ihtiyaçlarına yeterince karşılık vermek ister.

Ancak zaman ve enerji sınırlıdır. Bir alana ayrılan zaman, diğer alandan eksilebilir. Bu durum iş-aile çatışması olarak ele alınan psikolojik ve örgütsel bir meseleyle ilişkilidir.

Türkiye’de çalışan annelerin deneyimlerini inceleyen Öke Karakaya, Sönmez ve Aşık’ın (2021) araştırması, annelerin yetersizlik ve çaresizlik hissi, sorumluluk duygusu, toplumsal cinsiyet kalıpları ve başarılı bir kariyer ile iyi anne olma arasında seçim yapma baskısı yaşayabildiğini göstermektedir. Araştırmanın 17 hemşireyle gerçekleştirilen nitel görüşmelere dayanması, bu deneyimin özellikle bakım emeğinin yoğun olduğu mesleklerde nasıl hissedilebildiğine ilişkin önemli bir perspektif sunmaktadır.

Aarntzen ve arkadaşlarının (2023) çalışması ise iş-aile çatışmasına bağlı suçluluk duygusunun toplumsal cinsiyet kalıplarıyla ilişkisini ortaya koymaktadır. Araştırmacılar, annelerin işlerini ailelerinin önüne koyduklarını düşündükleri durumlarda babalara kıyasla daha fazla suçluluk bildirebildiklerini ve geleneksel toplumsal cinsiyet kabullerinin bu deneyimi etkileyebildiğini göstermiştir.

Burada önemli bir soru ortaya çıkar: Bir baba işine zaman ayırdığında neden çoğunlukla sorumluluklarını yerine getiren bir yetişkin olarak değerlendirilirken, aynı tercihi yapan anne neden çocuğuna ayırmadığı zaman üzerinden değerlendirilmektedir?

Bu sorunun yanıtı yalnızca bireysel annelik anlayışında aranamaz. Kadın ve erkek için bakım sorumluluklarının farklı tanımlanması, annelerin kendi tercihlerini değerlendirirken daha ağır bir vicdani yük taşımalarına neden olabilir.

Çalışan anne bazen çocuğunun yanında olmadığı için, bazen de işte başarılı olmak istediği için kendisini sorgular. İşini severek yapması, mesleki hedeflerinin bulunması ya da ekonomik bağımsızlığını korumak istemesi, anneliğine duyduğu sevginin karşısında konumlandırılmamalıdır. Bir kadının mesleki varlığı, anneliğinden eksilttiği bir değer değildir.

## Çalışmayan anne: Evde olmak, kendine ait olmamak mı?

Annelik suçluluğunun yalnızca çalışan kadınlara özgü olmadığını özellikle vurgulamak gerekir.

Çalışmayan bir anne, çocuğuyla gün boyunca birlikte olduğu hâlde kendisine zaman ayırmak istediğinde benzer bir iç çatışma yaşayabilir. Çünkü toplumun annelikten beklediği fedakârlık, kadının çalışma durumuna göre ortadan kalkmaz. Hatta bazı durumlarda evde bulunan annenin her an çocuğuna hazır olması gerektiği düşüncesi daha da güçlenebilir.

Çocuk oyun oynarken birkaç sayfa kitap okumak, çocuğun uyuduğu bir saatte dinlenmek, eşinden çocuğun bakımını devralmasını istemek ya da arkadaşlarıyla birkaç saat geçirmek… Bunlar son derece olağan ihtiyaçlardır. Ancak anne, bu ihtiyaçları karşılamaya yöneldiğinde zihninde başka bir değerlendirme başlayabilir:

“Çocuğumla daha fazla ilgilenmem gerekmez mi?”

“Ben dinlenirken onunla kim ilgilenecek?”

“Biraz daha sabretsem ne olur?”

Bu soruların her biri, kadının kendi ihtiyacını ertelemesine yol açabilir. Zamanla dinlenmek, bir hak olmaktan çıkıp ancak bütün sorumluluklar tamamlandığında kazanılabilecek bir ödül gibi algılanmaya başlar.

Oysa çocukların ihtiyaçları ile annenin ihtiyaçları birbirinin alternatifi değildir. Bir annenin kendisine ait bir zaman dilimi oluşturması, çocuğuna ayırdığı sevginin ya da ilginin azalması anlamına gelmez.

Annelik, kadının bütün bireysel kimliklerini ortadan kaldıran bir rol değildir. Bir kadın aynı zamanda arkadaş, eş, meslek sahibi, okur, üretici, merak eden, öğrenen ve yalnız kalmaya ihtiyaç duyan bir bireydir. Bu kimliklerin varlığı anneliğe rakip değildir.

## Kendine zaman ayırmak neden bu kadar zor?

Burada önemli bir psikolojik ayrım yapmak gerekir: Suçluluk her zaman gerçekten yanlış bir davranışta bulunduğumuzu göstermez. Bazen suçluluk, içselleştirdiğimiz kurallara uymadığımızı düşündüğümüzde ortaya çıkar.

Bir anne, çocuğunun temel ihtiyaçlarını karşılamış, onunla ilgilenmiş ve güvenliğini sağlamış olsa bile kendisine zaman ayırdığında rahatsızlık hissedebilir. Çünkü zihnindeki iyi anne tanımı, kendisine ait ihtiyaçları sürekli erteleyen bir kadın üzerinden kurulmuş olabilir.

Bu noktada öz şefkat kavramı önem kazanır. Neff’e (2003) göre öz şefkat, kişinin zorlandığı anlarda kendisine eleştirel ve yargılayıcı yaklaşmak yerine anlayış ve nezaket gösterebilmesini; yaşadığı güçlükleri insan olmanın ortak deneyimlerinden biri olarak değerlendirebilmesini içerir.

Annelik bağlamında öz şefkat, kadının kendisine şu soruyu sorabilmesidir: “Benim de yorulmaya, dinlenmeye, yalnız kalmaya ve kendim için bir şey yapmaya ihtiyacım olduğunu kabul edebilir miyim?”

Bu soru basit görünse de annelikle ilgili yerleşik kabulleri yeniden değerlendirmeyi gerektirir. Çünkü kendisine anlayış göstermek, bazı anneler için çocuklarına gösterdikleri anlayışı kendilerine de yöneltmek anlamına gelir.

Liang ve Chen’in (2025), 818 çalışan ebeveynle gerçekleştirdiği araştırmada iş-aile çatışmasının ebeveyn tükenmişliğiyle ilişkili olduğu; öz şefkatin ise bu olumsuz ilişkinin etkisini azaltmada koruyucu bir rol oynayabildiği bildirilmiştir. Bu bulgu, kişinin kendi ihtiyaçlarını ve sınırlarını dikkate almasının yalnızca bireysel rahatlıkla değil, ebeveynlik ilişkisinin niteliğiyle de bağlantılı olabileceğini düşündürmektedir.

Buradan çıkarılabilecek önemli sonuç, annenin kendisini ihmal etmesinin iyi anneliğin bir koşulu olmadığıdır. Kendisine karşı sürekli acımasız davranan, dinlenme ihtiyacını görmezden gelen ve bütün yaşamını başkalarının beklentilerine göre düzenleyen bir kadının bu yükü uzun süre taşıması kolay değildir.

## Çocuğun ihtiyacı olan şey, kendisini unutan bir anne mi?

Çocuklar için anneyle kurulan ilişkinin niteliği önemlidir. Birlikte geçirilen zaman elbette değerlidir; ancak ebeveyn-çocuk ilişkisini yalnızca saatlerle ölçmek mümkün değildir. Bir çocuğun annesiyle geçirdiği zamanın nasıl bir duygusal ortam içinde yaşandığı da dikkate alınmalıdır.

Annenin fiziksel olarak çocuğunun yanında bulunması, her zaman duygusal olarak erişilebilir olduğu anlamına gelmez. Sürekli yorgun, kendisine kızgın, dinlenemediği için tahammülü azalmış bir anne de çocuğuyla ilişkisinde zorlanabilir.

Bu nedenle anneliği yalnızca çocuğa ayrılan zaman üzerinden değerlendirmek eksik bir yaklaşım olacaktır. İlişkinin güven, tutarlılık, duygusal yakınlık, ilgi ve karşılıklı etkileşim gibi boyutları da vardır.

Burada annelere yeni bir mükemmellik standardı sunmak istemiyorum. “Önce kendine iyi bak ki çocuğuna iyi bakabilesin” cümlesi bile bazen kadının omuzlarına yeni bir sorumluluk yükleyebilir. Çünkü bu kez de kendine iyi bakmayı başarması beklenir.

Asıl mesele, annenin kendisini sürekli geliştirmesi, düzenlemesi ya da daha verimli hâle getirmesi değildir. Mesele, onun da ihtiyaçları olan bir insan olduğunu kabul etmektir.

Bir anne her zaman sabırlı olmak zorunda değildir. Her an çocuğuyla ilgilenmek zorunda değildir. Bazen sessizliğe, bazen arkadaşlarına, bazen işine, bazen de hiçbir şey yapmamaya ihtiyaç duyabilir. Bu ihtiyaçların varlığı, anneliğin yetersizliğine işaret etmez.

## Suçlulukla değil, ihtiyaçlarla ilişki kurabilmek

Annelerin yaşadığı suçluluk duygusunu azaltmak için yalnızca bireysel düşünce biçimlerine odaklanmak yeterli değildir. Bakım sorumluluğunun paylaşılması, iş yerlerinin ebeveynlik ihtiyaçlarını dikkate alan düzenlemeler yapması ve toplumsal cinsiyet rollerinin yeniden değerlendirilmesi gerekir.

Bununla birlikte bireysel düzeyde de bazı soruların sorulması önemlidir:

- Kendime zaman ayırdığımda gerçekten çocuğumun bir ihtiyacını mı karşılıksız bırakıyorum, yoksa yalnızca alıştığım fedakârlık düzeninin dışına mı çıkıyorum? - Bir arkadaşım aynı durumda olsa onu yargılar mıydım? - Dinlenmek için önce bütün sorumluluklarımın bitmesini beklemek zorunda mıyım? - Anneliğim dışında sahip olduğum kimliklere ne kadar yer açabiliyorum?

Bu soruların amacı anneleri suçluluk duygusundan hemen kurtarmak değildir. Amaç, suçluluğun hangi kişisel ihtiyaçtan, hangi toplumsal beklentiden ve hangi öğrenilmiş annelik tanımından beslendiğini fark edebilmektir.

Orhan, Ünal ve Ağralı’nın (2025) Osmaniye’de yaşayan 483 çalışan anneyle gerçekleştirdiği araştırmada psikolojik sağlamlık düzeyi yükseldikçe istihdamla ilişkili annelik suçluluğunun azaldığı bildirilmiştir. Bu çalışma, annelerin yaşadığı suçluluğun yalnızca çalışma koşullarıyla değil, psikolojik kaynaklarıyla da ilişkili olabileceğini göstermesi bakımından önemlidir.

Ancak psikolojik sağlamlığı yalnızca annenin bireysel olarak geliştirmesi gereken bir özellik gibi ele almamak gerekir. Kadının dinlenebildiği, destek alabildiği, bakım sorumluluğunu paylaşabildiği ve kendisi olabildiği koşullar da bu sağlamlığı destekler.

## Annelik, kendinden vazgeçmek değildir

Belki de annelikle ilgili en önemli yeniden değerlendirme, fedakârlık ile sevgi arasındaki ilişkinin sorgulanmasıdır. Bir annenin çocuğunu sevmesi için bütün kişisel ihtiyaçlarını ertelemesi gerekmez. Çocuğuna bağlı olması, kendi yaşamına da bağlı olamayacağı anlamına gelmez.

Çalışan bir annenin işini sevmesi, çalışmayan bir annenin kendisine ait bir uğraş edinmesi, bir annenin arkadaşlarıyla vakit geçirmek istemesi ya da yalnız kalmaya ihtiyaç duyması açıklanması gereken tercihler değildir.

Kadının kendisine ayırdığı zaman, çocuğundan eksilttiği bir zaman olarak görülmemelidir. Çünkü annelik, kadının bütün varlığını çocuğuna devrettiği bir yaşam biçimi değildir. Çocuk büyürken annenin de yaşamaya, gelişmeye, üretmeye, dinlenmeye ve değişmeye devam ettiği bir ilişkidir.

Belki de annelerin kendilerine daha sık hatırlatması gereken şey şudur: Çocuğuna iyi bir yaşam sunmaya çalışırken kendi yaşamını ihmal etmek zorunda değilsin.

Bir annenin kendisine ait bir hayatının olması, çocuğuyla arasına mesafe koymaz. Aksine, çocuğunun annesini yalnızca kendisi için yaşayan bir bakım veren olarak değil, kendi ihtiyaçları, seçimleri ve dünyası olan bir insan olarak tanımasına da imkân verir.

**Çünkü iyi annelik, kadının kendisini hayatından çıkarmasıyla değil, kendisini de o hayatın içinde tutabilmesiyle mümkündür.**

Kaynakça

  • Kaynakça
  • Aarntzen, L., Derks, B., van Steenbergen, E., & van der Lippe, T. (2023). When work-family guilt becomes a women’s issue: Internalized gender stereotypes predict high guilt in working mothers but low guilt in working fathers. British Journal of Social Psychology, 62(1), 12–29. https://doi.org/10.1111/bjso.12575
  • Hays, S. (1996). The cultural contradictions of motherhood. Yale University Press.
  • Liang, J., & Chen, Z. (2025). Parents’ work-family conflict and parent-child relationship: The mediating role of parenting burnout and the moderating role of self-compassion. PLOS ONE, 20(3), e0319675. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0319675
  • Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101. https://doi.org/10.1080/15298860390129863
  • Orhan, İ., Ünal, E., & Ağralı, C. (2025). The relationship between employment guilt and psychological resilience levels of working mothers. Nursing & Health Sciences, 27(2), e70088. https://doi.org/10.1111/nhs.70088
  • Öke Karakaya, P., Sönmez, S., & Aşık, E. (2021). A phenomenological study of nurses’ experiences with maternal guilt in Turkey. Journal of Nursing Management, 29(8), 2515–2522. https://doi.org/10.1111/jonm.13401
Şükran Başak Ceyhan Şükran Başak Ceyhan
Şükran Başak Ceyhan, eğitimci-yazardır. Rehber öğretmen ve eğitim yöneticisi pozisyonlarında 24 yıl hizmet vermiştir. Devlet okullarına gönüllü destek vermiştir. Lisans ve yüksek lisansını sosyoloji ve eğitim bilimleri olarak tamamlamıştır. Ebeveyn ve gençlere yönelik iki kitabı yayınlanmıştır. Ebeveyn, ergen, firma danışmanlığı yapmaya devam etmektedir. Aile içi iletişim, iletişim becerileri, öğrenme, kaygı, işbirliği, protokol, nezaket- görgü kuralları alanlarında çalışmaktadır. Kurumsalda psikolojik danışman olarak çalışmaktadır. TRT ve birçok medyada sıklıkla uzman konuk olarak yer almakta, basında yazıları çıkmaktadır. “Geleceğimizi sağlam temeller üzerine inşa edebilmek, hayattaki görevlerimizi layıkıyla tamamlayıp dünyaya faydalı olmak üzere hepimiz birbirimizden sorumluyuz” fikrini ilke edinmiştir.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!