Bakım Yükü: Yaşlanan Anne Baba ile Çocuklar Arasında Kalmak

Sabah çocukları okula hazırlamak, öğlen işten annesinin doktor randevusunu ayarlamak, akşam babasının ilaçlarını kontrol etmek ve ardından ev işlerine yetişmek. Bir yanda büyüyen çocuklar, diğer yanda yaşlanan anne baba. Araya sıkışan iş, ilişki ve kişinin kendisi. Bu durumu yaşayan kişiler için kullanılan "sandviç kuşağı" ifadesi, iki kuşağın bakım sorumluluğu arasında kalan yetişkinlerin yükünü anlatır. Türkiye'de aile bağlarının güçlü olması, bu yükün çoğu zaman sessizce ve tek başına taşınmasına yol açar.

Bakım veren olmak ne demek

Yaşlanan ya da hastalanan bir aile üyesine bakmak, sevgi ve sorumluluğun en somut hâllerinden biridir. Ama aynı zamanda fiziksel, duygusal ve çoğu zaman maddi bir yüktür. Bakım verme üzerine yapılan geniş çaplı araştırmalar, bakım verenlerin bakım vermeyenlere göre daha fazla stres, kaygı ve depresif belirti yaşayabildiğini gösteriyor. Steven Zarit ve çalışma arkadaşlarının tanımladığı "bakım yükü" kavramı, bu yorgunluğun yalnızca yapılan işten değil, kişinin kendi hayatına ayırabildiği alanın daralmasından da kaynaklandığını vurgular.

Bakım yükünün görünmeyen yüzleri

Bakım veren kişi çoğu zaman yorgunluğunu dile getirmez; çünkü şikâyet etmek, sevdiği kişiye haksızlık gibi gelir. Bu yükün sık görülen yüzleri şunlardır:

• Suçluluk: Yeterince yapamadığını, sabırsızlandığını ya da bazen bu sorumluluktan kaçmak istediğini fark edip kendini suçlamak.
• Yas: Anne ya da babanın eski hâlini kaybetmenin, henüz bir kayıp yaşanmadan başlayan yası.
• Kardeşler arası gerginlik: Bakım yükünün kardeşler arasında adil paylaşılmaması ve bunun konuşulamaması.
• Evlilik ve aile üzerindeki etki: Eşe ve çocuklara ayrılan zamanın azalması, evde gerginliğin artması.
• Kendini ihmal: Kendi sağlığını, uykusunu ve sosyal hayatını sürekli ertelemek.

Rol değişimi ve duygusal zorluklar

Yıllarca kendisine bakan anne ya da babaya bakmak, aile içindeki rollerin tersine dönmesi demektir. Bu dönüşüm, eski ilişkiye ait çözülmemiş kırgınlıkları da yeniden gündeme getirebilir. Çocuklukta yeterince ilgi görmediğini düşünen biri, şimdi ebeveynine bakarken karmaşık duygular yaşayabilir. Bu duygular normaldir ve kişinin kötü bir evlat olduğunu göstermez; konuşulmaya ihtiyaç duyan bir iç yükün işaretidir.

Yükü taşınabilir kılmak için

Bakım yükünü tamamen ortadan kaldırmak mümkün olmasa da onu daha taşınabilir hâle getirmek için atılabilecek adımlar var:

• Yükü görünür kılın: Bir hafta boyunca bakım için yapılan işleri yazın ve bunu kardeşlerle, eşle paylaşın. Görünmeyen yük paylaşılamaz.
• Somut yardım isteyin: "Bana yardım edin" yerine "Salı günleri doktora sen götürebilir misin?" gibi net talepler, karşılık bulma olasılığını artırır.
• Kendinize küçük bir alan ayırın: Haftada birkaç saat bile olsa bakım dışında kalan, yalnızca size ait bir zaman planlayın.
• Destek kaynaklarını araştırın: Evde bakım hizmetleri, gündüz bakım merkezleri ya da aile içinde dönüşümlü bakım düzeni gibi seçenekleri değerlendirin.
• Duygularınızı konuşun: Bakım verenlerle yapılan görüşmeler ya da güvendiğiniz biriyle düzenli paylaşım, suçluluk ve öfkenin birikmesini önler.

Uzaktan bakım verenler

Her bakım veren yaşlanan anne babasıyla aynı şehirde yaşamaz. Başka bir şehirde ya da yurt dışında yaşayıp bakımı telefonla, kısa ziyaretlerle ve kardeşler aracılığıyla yürütmeye çalışan pek çok kişi vardır. Uzaktan bakım vermenin kendine özgü bir yükü vardır: Orada olamamanın suçluluğu, yakında yaşayan kardeşle yaşanan gerginlikler ve her telefonda kötü bir haber gelme kaygısı. Bu kişiler için düzenli ve önceden planlanmış görüntülü görüşmeler, bakımı üstlenen aile üyesine hem maddi hem duygusal destek olmanın yollarını konuşmak ve ziyaretleri yalnızca işlerle değil birlikte geçirilen zamanla doldurmak önemlidir. Uzaktan bakım verenlerin de yorgunluğunu ve suçluluğunu konuşabileceği bir alana ihtiyacı vardır; bu destek online görüşmelerle de alınabilir.

Ne zaman destek almalı

Sürekli yorgunluk, uykusuzluk, eşinize ve çocuklarınıza karşı belirgin bir sabırsızlık, bakımını yaptığınız kişiye karşı öfke ve ardından gelen yoğun suçluluk ya da kendinize hiç zaman ayıramadığınız bir dönem haftalardır sürüyorsa bir psikologla görüşmek faydalı olabilir. Bakım yükü bütün aileyi etkilediğinde, kardeşler ya da eşlerle birlikte yapılan aile görüşmeleri yükün nasıl paylaşılacağını konuşmak için güvenli bir alan sağlayabilir. Bu görüşmelerin nasıl ilerlediğini Ankara aile terapisi sayfasında anlattık; geniş ailelerin yaşadığı semtlerden gelenler için Dikmen psikolog sayfasında ulaşım ve görüşme bilgileri yer alıyor.

Kendinize ya da bakımını yaptığınız kişiye zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız lütfen vakit kaybetmeden bir yakınınıza haber verin ve 112'yi arayın.

Son söz

Bakım vermek bir sevgi göstergesidir, ama bu sevginin sürdürülebilmesi için bakım verenin de bakıma ihtiyacı vardır. Yükü paylaşmak, yardım istemek ve kendinize alan açmak, sevdiğiniz kişiye daha uzun süre ve daha sağlıklı biçimde eşlik edebilmenin yoludur.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; psikolojik değerlendirme ya da psikoterapinin yerini tutmaz.

Yazar hakkında: Psikolog Rojin Nazik, Ankara'da Kızılay ve Yaşamkent ofislerinde ve online olarak yetişkin, çift ve aile görüşmeleri yapmaktadır.

Kaynakça

• Zarit, S. H., Reever, K. E., & Bach-Peterson, J. (1980). Relatives of the impaired elderly: Correlates of feelings of burden. The Gerontologist, 20(6), 649–655.
• Pinquart, M., & Sörensen, S. (2003). Differences between caregivers and noncaregivers in psychological health and physical health: A meta-analysis. Psychology and Aging, 18(2), 250–267.