Psikolog BulŞehrinde bir uzman

OKB ve Bulimiya Nervozada Negatif Pekiştirme Mekanizması ve Kusursuzluk Arayışı

Candan Cinel Yazar: Candan Cinel
5 dk.okuma süresi
OKB ve Bulimiya Nervozada Negatif Pekiştirme Mekanizması ve Kusursuzluk Arayışı

Obsesif Kompulsif Bozukluk, bireyin istem dışı, yineleyici ve rahatsız edici düşünceler, imgeler veya dürtülerle mücadele ettiği; bu düşüncelerin yarattığı kaygıyı azaltmak amacıyla belirli davranışları ya da zihinsel eylemleri tekrarladığı bir bozukluktur. Tekrarlanan bu davranışa kompulsiyon adı verilir.

OKB’de kişi, çoğu zaman düşüncelerinin mantıklı olmadığını fark etse de onlardan kaynaklanan kaygıyı kontrol etmekte zorlanabilir. Örneğin, kapının kilitli olup olmadığını defalarca kontrol eden bir birey, her kontrolün ardından kısa süreli bir rahatlama yaşayabilir. Ancak bu rahatlama kalıcı değildir. Bir süre sonra aynı şüphe yeniden ortaya çıkar ve kişi tekrar kontrol etme ihtiyacı hisseder.

Bu noktada negatif pekiştirme mekanizması devreye girer. Kompulsif davranış, kaygıyı geçici olarak azalttığı için tekrarlanma eğilimi kazanır. Böylece kişi kaygıyla baş etmek için gerçekleştirdiği davranışlar aracılığıyla, aslında kaygı döngüsünün devam etmesine katkıda bulunabilir.

Bulimiya Nervoza, yineleyici tıkınırcasına yeme atakları ve kilo alımını önlemeye yönelik uygunsuz telafi edici davranışlarla karakterize bir yeme bozukluğudur. Bu davranışlar arasında kendini kusturma, laksatiflerin uygunsuz kullanımı, aç kalma ve aşırı egzersiz yer alabilir.

Ancak bulimiyayı yalnızca yeme davranışı üzerinden değerlendirmek, bozukluğun altında yatan duygusal süreçleri gözden kaçırmamıza neden olabilir. Özellikle olumsuz duygulanım, stres, suçluluk ve utanç gibi duygular bazı bireylerde tıkınırcasına yeme ataklarını tetikleyebilir.

Tıkınırcasına yeme davranışı, bazı bireyler için yoğun duygusal sıkıntıdan geçici olarak uzaklaşmanın bir yolu hâline gelebilir. Bunun ardından yaşanan suçluluk, beden algısına ilişkin kaygılar ve kilo alma korkusu ise telafi edici davranışları tetikleyebilir. Bu davranışların ardından hissedilen geçici rahatlama, döngünün sürdürülmesinde rol oynayabilir.

Kusursuzluk arayışı, bireyin kendisine yönelik yüksek standartlar belirlemesi ve bu standartların karşılanmadığı durumlarda yoğun bir yetersizlik veya başarısızlık hissi yaşamasıyla ilişkilendirilebilir.

OKB’de hata yapma korkusu, belirsizliğe tahammülsüzlük ve aşırı sorumluluk algısı, kontrol etme ve tekrarlama davranışlarıyla ilişkili olabilir. Bulimiya Nervoza'da ise beden ağırlığı ve şekline aşırı önem verme, katı yeme kuralları ve mükemmel beden algısı, yeme davranışları üzerindeki kontrol çabasını güçlendirebilir.

Her iki bozuklukta da kontrol ihtiyacı önemli bir psikolojik tema olarak karşımıza çıkar. Ancak bu ihtiyacın ortaya çıkış biçimi ve hedefi farklıdır. OKB’de kontrol daha çok obsesif düşüncelerin yarattığı belirsizliği ve kaygıyı azaltmaya yönelirken, bulimiyada beden ağırlığı, beden şekli ve yeme davranışı üzerindeki kontrol çabası ön plana çıkabilir.

Dolayısıyla bulimiyada yeme davranışı yalnızca açlık ve toklukla değil, kişinin duygusal deneyimleri ve bu deneyimlerle baş etme biçimleriyle de ilişkilidir.

Burada mükemmeliyetçiliğin her iki bozukluğun tek nedeni olmadığını, ancak bazı bireylerde belirtilerle ilişkili olabilen önemli bir psikolojik özellik olduğunu ayrıca vurgulamak gerekir.

OKB ve Bulimiya Nervoza, belirtileri ve tanısal özellikleri bakımından birbirinden farklı psikopatolojiler olsalar da, bazı psikolojik süreçler üzerinden karşılaştırılabilirler.

Bu süreçlerin başında negatif pekiştirme gelir. OKB’de kompulsiyonlar, obsesif düşüncelerin yarattığı kaygıyı azaltırken; bulimiyada tıkınırcasına yeme veya telafi edici davranışlar bazı bireylerde olumsuz duygulanımı ya da kilo alma korkusunu geçici olarak azaltabilir.

Her iki durumda da davranışın tekrarlanmasında kısa süreli rahatlama önemli bir rol oynayabilir. Bununla birlikte davranışların işlevleri aynı değildir. OKB’de kompulsiyonlar çoğunlukla obsesyonların yarattığı sıkıntıyı azaltmaya veya korkulan bir sonucu önlemeye yönelikken, bulimiyada yeme ve telafi davranışları daha karmaşık duygusal, bilişsel ve bedensel süreçlerle ilişkilidir.

Bu karşılaştırma bize önemli bir noktayı gösterir: İnsan davranışlarını anlamak için yalnızca ne yaptığımıza değil, o davranışı hangi duygudan uzaklaşmak veya hangi ihtiyacı karşılamak için gerçekleştirdiğimize de bakmamız gerekir.

OKB ve Bulimiya Nervoza'da belirtiler farklı biçimlerde ortaya çıksa da her iki bozuklukta da kişinin rahatsız edici içsel deneyimlerle baş etme biçimi önemli bir yer tutar. Kaygıyı azaltmak, belirsizliği ortadan kaldırmak veya kontrol duygusunu yeniden kazanmak amacıyla gerçekleştirilen davranışlar, kısa vadede rahatlama sağlarken uzun vadede aynı döngünün sürdürülmesine katkıda bulunabilir.

Bu döngüyü kırabilmek için öncelikle davranışın kendisinden çok, davranışın hangi duygusal ihtiyaca yanıt verdiğini anlamak gerekir. Çünkü yalnızca davranışı durdurmaya odaklanmak, davranışı ortaya çıkaran düşünce ve duygu örüntülerini gözden kaçırabilir.

Her iki bozuklukta da tedavi sürecinin önemli hedeflerinden biri, kişinin rahatsızlık veren duygularla farklı biçimlerde baş edebilmesini sağlamaktır. Duyguları tanıyabilmek, belirsizliğe tolerans geliştirmek, kontrol ihtiyacını esnetebilmek ve kısa süreli rahatlama sağlayan davranışlara yönelmeden sıkıntıya dayanabilmeyi öğrenmek bu sürecin önemli parçalarıdır.

Bilişsel Davranışçı Terapi, işlevsiz düşünce ve davranış örüntülerinin ele alınmasında önemli bir yaklaşım sunarken, duygu düzenleme becerilerinin geliştirilmesi de kişinin davranışları üzerindeki farkındalığını artırabilir. Böylece kişi, her rahatsız edici duyguya bir davranışla karşılık vermek zorunda olmadığını deneyimlemeye başlayabilir.

İyileşme, olumsuz duyguların tamamen ortadan kalkması veya kontrol ihtiyacının yok olması değildir. Asıl değişim, kişinin yaşadığı duygularla kendisine zarar veren davranışlara başvurmadan kalabilmeyi öğrenmesidir.

Bu noktada iyileşme süreci, rahatsız edici duyguları tamamen ortadan kaldırmaktan ziyade, bu duygularla baş edebilmek için geliştirilen davranış kalıplarını yeniden değerlendirmeyi gerektirir. Kısa süreli rahatlama sağlayan davranışların uzun vadeli etkilerini fark etmek ve alternatif başa çıkma yolları geliştirmek, bu döngünün kırılmasında önemli bir adım olabilir.

Kaynakça

  • Spencer, S. D., Stiede, J. T., Wiese, A. D., Goodman, W. K., Guzick, A. G., & Storch, E. A. (2023). Cognitive-behavioral therapy for obsessive-compulsive disorder. Psychiatric Clinics of North America, 46(1), 167–180.
  • Foa, E. B., & Kozak, M. J. (1986). Emotional processing of fear: Exposure to corrective information. Psychological Bulletin, 99(1), 20–35.
  • Hayaki, J. (2009). Negative reinforcement eating expectancies, emotion dysregulation, and symptoms of bulimia nervosa. International Journal of Eating Disorders, 42(6), 552–556.
Candan Cinel Candan Cinel
Psikoloji lisans öğrencisi olan Candan Cinel, başta nöropsikoloji olmak üzere klinik psikoloji ve ruh sağlığı alanlarıyla ilgilenmektedir. Psikoloji alanındaki bilgi ve deneyimini geliştirmek amacıyla farklı kurumlarda gönüllülük ve staj çalışmalarında yer almıştır. Yeşilay’da gönüllü olarak görev almış, Maya Psikoloji’de 3 ay boyunca gönüllü klinik gözlem stajı yapmış ve Misa Psikoloji’de stajına devam etmektedir. Nöropsikolojiye olan ilgisinin yanı sıra psikopatoloji, bilişsel süreçler, çocuk ve ergen psikolojisi, bağımlılık ve duygu düzenleme konularını takip etmektedir. Bilimsel kaynaklara dayalı, anlaşılır ve güncel psikoloji içerikleri üreterek psikoloji alanında doğru bilgiye erişimi desteklemeyi amaçlamaktadır.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!