BAŞKASINA YETİŞİRKEN KENDİME GEÇ KALDIM
İnsan, başkalarının hayatında yer açarken kendi hayatında ne zaman yerini kaybeder?
Bazen insanın en büyük yorgunluğu, yaptığı işlerden değil, yetişmeye çalıştığı insanlardan gelir. Birinin derdini dinler, diğerinin sorununu çözmeye çalışır, bir başkasının kırgınlığını anlamlandırır. Telefonlar çalar, mesajlar gelir, beklentiler sıralanır. Herkesin hayatında bir yere dokunur ama günün sonunda kendi hayatına dokunacak gücü bulamaz. Belki de bu yüzden bazı insanlar dışarıdan oldukça güçlü, ilgili ve ulaşılabilir görünürken kendi iç dünyalarında giderek sessizleşir. Çünkü başkalarının ihtiyaçlarını fark etmeye alışmış bir zihin, zamanla kendi ihtiyaçlarını duymakta zorlanabilir. İnsan ilişkilerinde çoğu zaman gözden kaçırdığımız bir gerçek var: Bir başkasına iyi gelmeye çalışırken kendimize ne kadar iyi geldiğimizi her zaman sorgulamıyoruz.
Peki, başkalarına yetişmek neden bazen kendimize geç kalmakla sonuçlanıyor?
Herkesin yanında olmak, kendinin yanında olabilmek anlamına gelmez
Günlük yaşamda çevresindeki herkesin sorununu dinleyen, ihtiyaç duyulduğunda ilk aranan, zor zamanlarda sorumluluk alan insanları tanırız. Onlar genellikle anlayışlı, fedakâr ve güçlü olarak tanımlanırlar. Ancak bu özelliklerin arkasında zaman zaman görünmeyen bir duygusal yük bulunabilir. Bir arkadaşının üzülmesine kayıtsız kalamamak, aile üyelerinin beklentilerini karşılamak, iş ortamında herkese destek olmak ya da bir ilişkide sürekli karşı tarafın duygularını gözetmek... Bunların her biri insani ve değerli davranışlardır. Fakat kişi kendi ihtiyaçlarını sürekli ertelediğinde, yardım etme davranışı zamanla bir zorunluluk hissine dönüşebilir. Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Başkalarını önemsemek ile kendini ihmal etmek aynı şey değildir. Bazı insanlar hayır demenin karşı tarafı kıracağına, sınır koymanın sevgiyi azaltacağına veya kendi ihtiyaçlarını dile getirmenin bencillik olarak algılanacağına inanabilir. Bu düşünceler kişinin ilişkilerinde sürekli uyum sağlayan, çatışmadan kaçınan ve başkalarının beklentilerini önceleyen bir konuma yerleşmesine neden olabilir. Oysa sağlıklı bir ilişki, yalnızca bir tarafın anlayış göstermesiyle sürdürülemez. İlişki, iki insanın da ihtiyaçlarının görülebildiği bir karşılıklılık alanıdır.
İhtiyaç duyulmak ile değerli hissetmek arasındaki ince çizgi
Bazen insan, başkalarının kendisine ihtiyaç duymasını sevilmenin ve değerli olmanın bir göstergesi olarak yorumlayabilir. Aranmak, danışılmak, yardım istenmek ve birilerinin hayatında vazgeçilmez olmak kişiye güçlü bir aidiyet hissi verebilir. Ancak burada üzerinde düşünülmesi gereken bir soru vardır: İnsan, gerçekten kendisi olduğu için mi sevildiğini hissediyor, yoksa başkalarının hayatında üstlendiği işlev nedeniyle mi? Bu iki deneyim birbirinden oldukça farklıdır. Kişi yalnızca bir sorunu çözdüğünde, destek verdiğinde veya bir ihtiyacı karşıladığında değer gördüğünü düşünüyorsa, zamanla ilişkilerinde kendi varlığından çok sunduğu faydaya odaklanabilir. Böyle bir durumda dinlenmeye ihtiyaç duyduğunda suçluluk hissedebilir, yardım istemekte zorlanabilir ve kendi sınırlarını ifade etmekten kaçınabilir. Çünkü zihninde zamanla şöyle bir denklem kurulmuş olabilir: Ben başkaları için ne kadar çok şey yaparsam, ilişkilerimde o kadar çok yerim olur. Elbette her fedakârlık davranışının altında bu tür bir psikolojik ihtiyaç bulunmaz. İnsanlar farklı nedenlerle yardım eder, sorumluluk alır ve sevdiklerinin yanında olur. Ancak kişinin sürekli kendinden vazgeçmesi, ilişkilerindeki motivasyonlarını ve duygusal ihtiyaçlarını yeniden değerlendirmesini gerektirebilir.
Kendini ihmal etmek bazen sessizce öğrenilir
Psikolojide kişinin kendi ihtiyaçlarını, duygularını ve sınırlarını fark ederek kendisine anlayışla yaklaşması öz şefkat kavramıyla ele alınır. Kristin Neff'in (2003) öz şefkat yaklaşımı üç temel bileşene dayanır: kişinin kendisine nazik davranması, yaşadığı güçlüklerin yalnızca kendisine özgü olmadığını fark etmesi ve zorlayıcı duygularını yargılamadan gözlemleyebilmesi. Bu yaklaşım bize önemli bir şey hatırlatır: Kendimize gösterdiğimiz anlayış, başkalarına gösterdiğimiz anlayıştan ayrı düşünülmemelidir. Bir arkadaşımız yorulduğunda ona dinlenmesini söyleriz. Bir yakınımız hata yaptığında kendisini bu kadar suçlamaması gerektiğini anlatırız. Sevdiğimiz biri zorlandığında onun duygularını anlamaya çalışırız. Peki, aynı durumda kendimize nasıl davranıyoruz?
Kendimize karşı neden daha sabırsız, daha eleştirel ve daha talepkâr olabiliyoruz?
Bazen başkalarının taşıyamadığı yükleri taşımayı bir sorumluluk olarak görürken kendi yükümüzü hafifletmeyi gereksiz bir lüks gibi değerlendirebiliyoruz. Oysa öz şefkat, kişinin kendisini diğer insanlardan üstün tutması veya sorumluluklarından kaçması değildir. Tam tersine, kendi ihtiyaçlarını da insan olmanın doğal bir parçası olarak kabul edebilmesidir. Neff'in (2023) kapsamlı değerlendirmesi de öz şefkatin zayıflık ya da bencillik olmadığını; psikolojik iyi oluşla ilişkili önemli bir yaklaşım olduğunu ortaya koymaktadır.
Bir gün kendine şu soruyu sormak gerekebilir
Bir düşünün...
En son ne zaman yalnızca kendiniz istediğiniz için bir şey yaptınız?
Birine açıklama yapmak zorunda hissetmeden dinlendiniz mi? Bir başkasının beklentisini karşılamadığınızda kendinizi suçlamadan durabildiniz mi? Birinin sorununu çözmeye çalışmak yerine yalnızca kendi duygularınızı dinlediğiniz oldu mu? Bu soruların yanıtları, kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin niteliğine dair önemli ipuçları verebilir. Kendimize dönmek her zaman büyük değişiklikler yapmak anlamına gelmez. Bazen bir mesajı hemen yanıtlamamak, istemediğimiz bir talebe hayır diyebilmek, yorulduğumuzu kabul etmek ya da yardım istemek bile önemli bir başlangıçtır. Burada amaç insanlardan uzaklaşmak değil, ilişkilerin içinde kendimizi kaybetmemeyi öğrenmektir. Çünkü sınır koymak sevgisiz olmak değildir. Her şeye yetişememek yetersizlik değildir. Bazen bir başkasının sorumluluğunu ona bırakmak, hem kendimize hem de karşımızdaki insana duyduğumuz saygının bir göstergesidir.
Kendine geç kalma, kendinden vazgeçtiğin anlamına gelmesin
İnsan hayatının farklı dönemlerinde başkalarının ihtiyaçlarına daha fazla odaklanabilir. Ailevi sorumluluklar, iş yaşamı, arkadaşlıklar, romantik ilişkiler ve toplumsal beklentiler zaman zaman kişinin kendisine ayırdığı alanı daraltabilir. Bu durum her zaman bir psikolojik sorun olarak değerlendirilmemelidir. Ancak süreklilik kazandığında kişinin duygusal yorgunluğunu, ilişkilerdeki doyumunu ve yaşamdan aldığı keyfi etkileyebilir. Belki de artık kendimize şu izni vermeliyiz: Herkesin hayatında yetişilmesi gereken kişi olmak zorunda değiliz. Bazen cevap vermemek, biraz uzaklaşmak, dinlenmek ve kendi ihtiyaçlarımızı öncelemek de hayatın doğal bir parçasıdır. Kendimize ayırdığımız zaman, başkalarından çaldığımız bir zaman değildir. Unutmamak gerekir ki insan yalnızca başkalarının hayatında üstlendiği rollerden ibaret değildir. Birinin arkadaşı, evladı, eşi, çalışanı ya da destekçisi olmadan önce kendi duyguları, hayalleri, ihtiyaçları ve beklentileri olan bir bireydir. Belki de asıl mesele, başkalarına yetişmeyi bırakmak değil; o koşuşturmanın içinde kendimizi geride bırakmamayı öğrenmektir. Çünkü bazen insanın ihtiyacı olan şey, bir başkasının hayatını değiştirmek değil, kendi hayatına yeniden temas edebilmektir.
Ve belki de kendimize sormamız gereken en önemli soru şudur: Herkesin yanında olmaya çalışırken, en son ne zaman kendi yanımda oldum?
Kaynakça
- Kaynakça
- Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101. https://doi.org/10.1080/15298860309032
- Neff, K. D. (2023). Self-compassion: Theory, method, research, and intervention. Annual Review of Psychology, 74, 193–218. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-032420-031047
