Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Sütunun Ardındaki Asansör

Zeynep Gülnur Günaltay Yazar: Zeynep Gülnur Günaltay Uzman Yazar
9 dk.okuma süresi

Çocukluğumda ne çok hayal kurardım.

Bu sanırım hem karakterimin bir özelliğiydi hem de çocukluğumun ilk yıllarında koca caddede tek bir yaşıtımın bile olmamasından kaynaklanıyordu. Çok fazla olmayan ama her oyuna uyarlayabildiğim oyuncaklarımla, yaz kış demeden kendi dünyamda, hayallerimle yaşardım.

En net hatırladığım hayalim, daha o yaşlarda başlayan “çukulata” sevdamdan doğmuştu: Evimizin bütün duvarları bana göre aslında “çukulata”dandı.

Sırt üstü yatıp tavanı seyrederdim. Hayalimde oda ters dönmüştü: Avize yerden yükselen bir süs, ben ise tavanda oturup aşağıya bakan bir çocuktum.

Yemek odamızın yanındaki ince sütunun bıraktığı boşluk ise beni çok heyecanlandıran bir asansördü. Tıpkı babamın çalıştığı iş yerindeki gibi, düğmesine basar, istediğim kata çıkardım.

Evdeki bazı eşyalar benim tencerem, tavam olurdu. Gazete kâğıtlarını ıslatıp dolma sarar, onları saatlerce pişirirdim. Piştikten sonra da evimize gelen misafirlere ikram etmişliğim vardır.

Bir gün babamın hediye ettiği koca bir torba metal bilye bana yepyeni bir oyun kazandırdı. Apartmanımızın bahçesinde su saatlerinin üstünü örten yatay bir dolap vardı; onun iki kapı kulpunu kale yapar, bilyeleri aralarından geçirmeye çalışırdım. İki kişiyle elbette daha zevkliydi ama tek başına da hiç fena değildi.

Yazın o sıcak günlerinde apartman boşluğunun serinliği en sevdiğim oyun yeriydi. Kız Sanat Mektebi’nin köşesi ile Arzu Apartmanı benim sınırımdı; ötesine geçmem yasaktı.

Ağaçlardan at kestaneleri düştüğünde oyunum değişirdi: Onları toplar, soyar, kırık cam parçalarıyla oyup yüzük yapardım. Rahmetli Aziz Nesin ailesiyle bizim karşımızdaki apartmanda otururdu. Bir gün ona da at kestanesinden yüzük satmaya kalktığımı, onun ise büyük ciddiyetle kimin çocuğu olduğumu sorduğunu hatırlıyorum.

Bu soru beni çok zorlamış, “Annemle babamın,” diye cevap vermiştim.

Akşam olanları babama anlattım. Babam bir daha cam kırıklarıyla oynamamamı, yine bu soruyu sorarlarsa da “Güngör Bey’in kızıyım,” diye yanıtlamamı söyledi.

Bir hafta kadar sonra babam elinde büyükçe bir torbayla eve geldi: “Bak, sana kimin çocuğu olduğunu soran amcanın kitapları bunlar,” dedi.

Şimdiki Çocuklar Harika kitabıyla o gün tanıştım.

Apartmanın bütün gençleri benden en az beş altı yaş büyüktü ve benimle oynamazlardı. Ablam bahçeye çıktığında öyle şiddetli ağlardım ki babam “Kardeşini de al!” diye üstelerdi. Ablam da beni “mecburen” aralarına katardı. Sonra saklambaç oynarken heyecandan çişim gelince elimden tutup beni eve iade ederdi:

“Alın çocuğunuzu, yine çişi geldi!”

Üst kat komşumuz Albay Amca bahçenin gönüllü bakımını ve bekçiliğini üstlenmişti. Sabahtan akşama kadar ortancalara, meyve ağaçlarına, küçük palmiyelere eşlik eder, onları özenle sulayıp budardı. Bahçe, ince beyaz halkalı bir zincirle sınırlıydı. Zincirin öbür yanına geçmek, çiçeklere dokunmak, çimlere basmak hâliyle “çok” yasaktı. Laf aramızda, rahmetli Albay Amca’nın, kendi iki torunu dışında, çocuklardan pek hoşlandığını sanmıyorum.

Ablamın arkadaşları, yani Funda Apartmanı çetesi, bir arada türlü türlü oyunlar oynarken bana seyretmekten ya da kendi hayal dünyamı kurmaktan başka bir seçenek kalmazdı.

Beni yalnızca topları, apartmanda “Ankaralı Hanımefendi” diye anılan Behiye Hanım’ın balkonuna kaçtığında çağırırlardı. Topu geri istemek için Behiye Hanım’ın kapısını bana çaldırırlardı. Ben küçüğüm ya, beni kırmayacağını düşünürlerdi. Kapıyı çalıp topu alana kadar birden kıymetlenir, top onların eline geçer geçmez de unutulurdum.

Seneler sonra ablam bunu “Ama sen bizden çok küçüktün, ayak uyduramıyordun ki…” diye açıklamaya çalıştı.

Ben de inandım.

Yazın ortalarına doğru Albay Amca’nın büyük torunu birkaç haftalığına Ankara’dan dedesini ve anneannesini ziyarete gelirdi. Benim için arkadaşlı günler o günlerdi.

Albay Amca, apartmanımızın arka bahçesindeki kömürlükten torunu için tertemiz, bakımlı ama eski bir bisiklet getirir; güneş hafifçe sıcaklığını kaybedince de torununu bisiklete binmeye çıkarırdı. Onları bahçede gördüğümde hemen aşağı koşar, bisiklete binmeyi öğretmesini izlerdim. Bir defasında binmek için izin istediğimi ama Albay Amca’nın bisikletin torununa ait olduğunu söylediğini ve izin vermediğini hatırlıyorum. Biraz üzülmüştüm.

Sonra sağ olsun, benden beş yaş büyük kuzenim kendi bisikletiyle bir hafta içinde bana bisiklete binmeyi öğretti. Önce yan tekerleklerle, sonra iki tekerlekle…

Bir cumartesi babam işten gelince ondan beni bisiklete binerken seyretmesini rica ettim. Balkona çıkıp bana baktı. Beş on dakika sonra aşağı indi ve beni Selamiçeşme’de yeni açılan GİMA’ya götürdü. Oradan sarı kırmızı bir Bisan Sinderella bisiklet aldık. Tam 1250 liraya.

Artık özgürdüm. Sınırlarım yeniden çizilmişti: Yelken Pastanesi ile Kız Sanat Mektebi. İlkokulun sonlarına doğru da mahallemize, karşılıklı apartmanlara, benimle yaşıt iki Elif taşındı. Artık arkadaşlarım da vardı.

* * *

Klinik psikolojiyle hayatımın geç bir döneminde tanıştım. Belki de bu yüzden, öğrendiğim her kavramda önce kendi çocukluğuma baktım.

Gelin bir inceleyelim: Hayal neyi anlatır?

Freud, 1908'de yazdığı Yaratıcı Yazar ve Gündüz Düşleri adlı yazısında oyun oynayan çocukla hayal kuran yetişkini ve yazarı aynı çizgiye koyar. Ona göre doyurulmamış istekler hayalin itici gücüdür ve her hayal, tatmin etmeyen gerçekliğin bir düzeltmesidir. Klinik açıdan değerli bir fikir bu: Bir çocuğun neyi hayal ettiği, neyi özlediğine ve neyin eksik olduğuna dair ipucu verir. Gücü az olan çocuk kahraman olmayı, yalnız olan çocuk kalabalık bir aileyi, görülmeyen çocuk alkışlanmayı hayal eder. Benim hayalimde ise evin duvarları “çukulata”dandı: sevdiğim şeyin hiç tükenmediği bir dünya. Sanırım tek isteğim “çukulata”nın hiç bitmemesiydi. Bugün de pek değiştiğini söyleyemem.

Oysa yetişkin olunca hayali “boş iş” diye görürüz. Hayal kurma araştırmalarının öncülerinden Jerome L. Singer ise bunun tersini anlatır: Hayal kurmak zihnin boşta kalması değildir; zihin bu sırada geleceği prova eder, duyguları işler ve kendine bir iç dünya kurar.

Sütunun ardındaki asansörü bu yüzden ayrı bir yerde tutuyorum. Babamın iş yerindeki gibi düğmesine basıp istediği kata çıkan o çocuk, meğer bisikletine kavuşacağı günden çok önce özgürlüğü prova ediyormuş.

Hepimizin içi rahat olsun: Çocukken çok hayal kurmak bir kusur değil, bir iç dünyanın varlığına tanıklıktır.

D. W. Winnicott burada önemli bir ayrım yapar. Oyun ve yaratıcı hayal gerçeklikle bağ kurar ve kişiyi besler. Kopuk hayal kurma, Winnicott’un deyişiyle “fantasying” ise kişiyi yaşamdan uzaklaştıran, hiçbir şeye dönüşmeyen bir dalıştır. Winnicott’un bana çok tanıdık gelen bir fikri daha var: yalnız kalabilme kapasitesi. Ona göre yalnız kalabilmek bir eksiklik değil, duygusal olgunluğun işaretidir ve çocuk yalnızken bile sevildiğini bildiğinde gelişir. Bahçede tek başıma bilye oynarken “İki kişiyle elbette daha zevkliydi ama tek başına da hiç fena değildi” diyebilmem belki bundandı. O bilyeleri bana babam vermişti ve ben yalnız oyun oynarken de çok mutluydum.

Ama hayal dünyası bazen bir sığınaktan bir hapishaneye dönüşebilir. Benimkiler hiçbir zaman hapishane olmadı; çünkü hayal dünyamın kapısı hep dışarıya açıktı. Eli Somer’in 2002'de tanımladığı uyumsuz hayal kurma (maladaptive daydreaming), kişinin saatlerce, istese de bırakamadığı ayrıntılı hayal senaryolarına daldığı ve bunun gündelik yaşamını aksattığı durumları anlatır. Bu henüz resmi bir tanı değildir; travma, yalnızlık ve sosyal kaygıyla ilişkisi araştırılmaktadır. Böyle durumlarda gecikmeden profesyonel destek almak önemlidir.

Hayal dünyası, dışarıdaki dünyaya henüz kabul edilmediğimiz zamanlarda bizi bekleyen bir ev gibidir. Ancak çocuk yalnızca bir iç dünya istemez, görülmek de ister. Heinz Kohut buna “ayna olma” der: Çocuk, varlığının, sevincinin ve başarısının sevdiği biri tarafından görülüp yansıtılmasına ihtiyaç duyar. Behiye Hanım’ın kapısını çaldığım o kısa anlarda bir işe yaradığım için görülüyordum. Babam balkondan bana baktığında ise ben olduğum için görüldüm. O gün babamın gözlerinde, bir başarımı görmenin mutluluğunu okudum. Hemen ardından aşağı inip hiç beklemediğim bir anda bana aldığı bisiklette de ne kadar değerli olduğumu hissettim.

Bir de unutmamak gerekir ki gerçekleşmeyen çocukluk hayalleri yetişkinlikte bir yas konusu olabilir. Gördüğünüz gibi yine yas çıktı karşımıza… Yas tutulan şey bazen hayalin kendisi değil, hayal kurabilen o çocuktur: umutlu, sınırsız, dünyayı değiştirebileceğine inanan o hâl. Benim için o çocuk, ellili yaşlarımın son döneminde yeniden okula dönüp klinik psikolog olmaya karar verdiğimde tekrar ortaya çıktı.

Benim bazı hayallerim, özellikle “çukulata” duvarlar, gerçekleşmedi. Ama hayal kurabilen o çocuk hâlâ içimde. Siz de içinizdeki çocuğa bir kulak verin isterim.

Zeynep Gülnur Günaltay, Klinik Psikolog

Kaynakça

  • Freud, S. (1959). Creative writers and day-dreaming. J. Strachey (Ed. ve Çev.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Cilt 9, ss. 141–154) içinde. Hogarth Press. (Orijinal eser 1908'de yayımlanmıştır)
  • Kohut, H. (1971). The analysis of the self: A systematic approach to the psychoanalytic treatment of narcissistic personality disorders. International Universities Press.
  • Singer, J. L. (1966). Daydreaming: An introduction to the experimental study of inner experience. Random House.
  • Singer, J. L. (1975). The inner world of daydreaming. Harper & Row.
  • Somer, E. (2002). Maladaptive daydreaming: A qualitative inquiry. Journal of Contemporary Psychotherapy, 32(2–3), 197–212.
  • Winnicott, D. W. (1958). The capacity to be alone. The International Journal of Psycho-Analysis, 39, 416–420.
  • Winnicott, D. W. (1971). Playing and reality. Tavistock Publications.
Zeynep Gülnur Günaltay Zeynep Gülnur Günaltay
Uzman Yazar
1967 İstanbul doğumluyum.Boğaziçi Üniversites Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık bölümünden mezun oldum. 2020 senesine kadar çeşitli sektörlerde yöneticilik yaptım. 2020 senesinde Yıldız Teknik Üniversitesi Sürekli Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi'nin açmış olduğu Aile Danışmanlığı Sertifika Programını bitirdim. Bilişsel Davranışçı Terapi, Şema Terapi, Act, Çözüm Odaklı terapi eğitimleri aldım. 2025-2026 senesinde Kent Üniversitesi Klinik Psikoloji Tezsiz yüksek lisans programını bitirdim.
Psikolog Rehberi Klinik Psikolog · Online

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!