Kaybedilen Nesne Olarak Meme: Anneye mi Aittir, Çocuğa mı?
Lacan, Freud’un sevilen, yası tutulan ve yitirilmiş olan nesne kavramsallaştırmasını nesne a (objet petit a) üzerinden yeniden formüle eder. Nesne a, özünde ‘öteki kimdir’ sorusuna verilen yapısal bir yanıttır. Bu yanıt, yası tutulan ötekinin bizzat kendisi olmaktan ziyade, geçmişte yaşanmış bir ilişkinin bugünkü temsilidir. Bu yönüyle önceki sevilen nesnelerle ortak özellikler taşır fakat nesne a tümüyle ötekini veya özneyi temsil etmez. Bunun ötesinde, özne ile öteki arasındaki etkileşimin bir ürünüdür ve iki tarafın karşılıklı talebi aracılığıyla inşa edilir.
İlksel Nesne
Örneğin, bir bebek hissettiği açlık dürtüsüyle kendisini doyuma ulaştıracak o nesnenin arayışına girer. Bu nesnenin meme olduğunu düşünelim. Meme, başlangıçta benlikten bütünüyle ayrı ve dışsal bir öteki olarak deneyimlenmekten ziyade, bebeğin kendi bedeninin (kendiliğinin) bir uzantısı gibi işlev görür. Başka bir ifadeyle, bebeğin dünyasında meme ile kendilik arasındaki sınır henüz çizilmemiştir. Meme, salt ihtiyacı karşılayan bir nesne değil, bebeğin tümgüçlü (omnipotent) dünyasının ayrılmaz bir parçasıdır da.
Annenin dünyasında ise bebek, kendisinden ayrışmış ve karşısında özerk bir varlık olarak durabilecek olandır. Fakat bu, annenin bebeği tümüyle ayrı bir varlık olarak algıladığı ve bu ayrılığı bütünüyle kabul ettiği anlamına gelmez. Bebek anneden bir talepte bulunur ki bu doyurulmaktır; anne de bu talebe memeyi sunarak karşılık verir.
Dışarıdan bakıldığında beslenme edimi, yalnızca bebeğin ihtiyacını karşılayan tek yönlü bir akış gibi görünebilir. Oysa annenin bebeği doyurma arzusu, onunla yeniden bir bütün olabilme beklentisi ve bütün bunlar gerçekleşirken, hatta gerçekleştikten sonra, annenin bedeninde ortaya çıkan hormonal değişimler de bu deneyime eşlik eder. Anne de tıpkı beslenen ve doyurulan yavru gibi, bebeği besleme ediminden ruhsal ve bedensel bir doyum (jouissance) sağlar. Bebeğin doyurulma arzusu sürecin bir yüzünü oluştururken, diğer yüzünde annenin doyuran ve eksikliği kapatan nesne olma arzusu yer alır.
Ayrıca annenin bu besleme edimini gerçekten isteyerek gerçekleştiriyor olması, bu durumdan memnuniyet duyması, bebeğin ağzına memeyi bıkkınlıkla tıkıştırmaması ya da tam tersine, emzirme sırasında isteksizlik ve huzursuzluk yaşaması bebek tarafından deneyimlenir. Bebeğin bu karşılıklı beslenme ediminden aldığı doyum, annenin duygusal durumu tarafından belirlenir. Dolayısıyla anne bebeğe yalnızca süt sunmakla kalmaz; onun nesne dünyasında yetişkinlikte de döngüsünü sürdürecek bir örüntü de bırakır.
Annenin Arzusu
Annenin de besleme ediminden doyum sağladığını belirtmiştim. Bu doyumun bir yönü de Oidipal dinamiklere dayanır. Nasıl ki çocuk nesnesine dair imkânsız ve tahammülü zor bir arzu duyuyorsa, benzer bir arzu anne tarafından da bebeğe yöneltilir. Fakat belirtildiği gibi bu arzu, gerçekleşmesi imkânsız doğasından dolayı arzu olarak kalmaya devam edecek, yaşam boyu yön değiştirecek, kendisine ikame nesneler arayacak ve doyurulmaya çalışılacaktır.
Bebeğin memeyi kendiliğinin bir uzantısı olarak deneyimlemesi, henüz ben ve öteki ayrımının kurulamadığı, bebeğin kendi ihtiyaçlarının merkezde olduğu bir evreye işaret eder. Tıpkı anne karnındaki bütünlükte olduğu gibi, bebek ihtiyaç duyduğu an kusursuzca doyurulmak, sarıp sarmalanmak ve yatıştırılmak ister. Ancak dış dünyanın gerçekliğinde böylesi mutlak bir bütünlük ve eksiksiz doyum imkânsızdır.
Bu noktada arzunun doğası devreye girer. Lacancı psikanalizde arzu, salt bir ihtiyacın karşılanıp sonlanması demek değildir. Aksine, yapısal bir eksiklik etrafında örgütlenir. Özne, arzunun kökenindeki imkânsızlığı bütünüyle ortadan kaldıramayacağı için, onun etrafında dolanabileceği ikame nesneler bulur.
Arzu, tek bir nesneyle sönümlenmez; farklı nesneler üzerinden kendini sürekli yeniden üretir. Özne bir yandan bu imkânsızlığı deneyimlerken, diğer yandan arzuyu ayakta tutacak yollar icat eder. Arzuyu ayakta tutacak yollardan biri de arzunun gerçekleşmeyecek olmasıdır. Bu yönüyle zevk, hazdan farklılaşır. Çünkü haz, aşırı gerilimin yatıştırılmasıdır. Oysa zevk, sonu gelmez bir gerilimden ibarettir ve hazzın ötesine geçer.
Yitirilen Öteki ve Nesne a’nın İnşası
Bebek, memenin kendisine değil, annenin bedenine ait dışsal bir nesne olduğunu kavradığında, radikal bir ayrılık ve kayıp yaşar. Daha önce kendi bütünlüğünün parçası sandığı, sevgi ve ihtiyaç ekseninde anlam kazanan bu nesne, artık onun kontrolü dışındadır. Somut düzeyde sütten kesilme süreciyle örtüşen bu durum, Lacancı açıdan yalnızca beslenmenin bitişi değil, öznenin arzusu ile eksikliğin kurulduğu yapısal bir kopuştur.
Peki, yitirilen bu meme tam olarak kime aittir? Nesne a kavramı ışığında düşünüldüğünde, meme ne bütünüyle anneye (öteki) ne de bütünüyle bebeğe (özne) aittir. İkisi arasında yer alan bir nesneyi ifade eder. Çünkü meme, salt fiziksel bir varoluşu aşar. Anne ile bebeğin etkileşimi üzerinden içselleştirilen bir nesne ilişkisidir. Kendi başına taşıdığı biyolojik anlamdan sıyrılır ve bağlama oturtulduğunda, öznenin ömür boyu arayacağı kayıp nesnenin kurucu temsiline dönüşür.
Kaynakça
- Evans, D. (2007). Lacancı Psikanalize Giriş Sözlüğü (Çev. B. B. Erdem). Norgunk Yayıncılık.
- Fink, B. (2016). Lacancı Psikanalize Klinik Bir Giriş: Teori ve Teknik (Çev. Ö. E. Tepe). Bağlam Yayıncılık.
- Freud, S. (2001). Yas ve Melankoli (Çev. B. Büyükkal). Metis Yayınları.
- Lacan, J. (2013). Psikanalizin Dört Temel Kavramı: Seminer 11 (Çev. N. Erdem). Metis Yayınları.
- Lacan, J. (2015). Kaygı: Seminer 10 (Çev. Ş. Tekeli). Metis Yayınları.
- Nasio, J.-D. (2018). Jacques Lacan'ın Kuramı Üzerine Beş Ders (Çev. I. Ergüden). İmge Kitabevi.



