Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Histeriden Lobotomiye: Kadınların Duygularının Tıbbileştirilmesi

10 dk.okuma süresi
Histeriden Lobotomiye: Kadınların Duygularının Tıbbileştirilmesi

Bir kadının fazla duygusal olması, sinirlenmesi, sık sık ağlaması, kaygı yaşaması veya toplumun kendisinden beklediği davranışları sergilememesi ne zaman tıbbi bir sorun olarak görülmeye başlandı? Daha da önemlisi, bu sorunları ortadan kaldırmak adına onun bedenine, beynine ve kişiliğine müdahale etmek nasıl kabul edilebilir hâle geldi?

Psikiyatri tarihi, insan zihnini anlamaya yönelik bilimsel gelişmeler kadar, geçmişteki yanlış kabullerin ve toplumsal önyargıların da tarihidir. Özellikle kadınların ruh sağlığı söz konusu olduğunda, tıbbi açıklamalar ile dönemin toplumsal beklentileri arasındaki sınır her zaman net değildi. Kadınların duyguları, davranışları ve fiziksel şikâyetleri yüzyıllar boyunca farklı hastalık kavramları üzerinden açıklanmaya çalışıldı. Bu kavramların en dikkat çekicilerinden biri histeriydi.

19. yüzyıldaki histeri tartışmalarından 20. yüzyılda uygulanan lobotomi operasyonlarına uzanan tarih, kadınların ruh sağlığının nasıl değerlendirildiğini ve tıbbi müdahalelerin hangi koşullarda meşrulaştırıldığını sorgulamamıza neden oluyor. Bu iki uygulama arasında doğrudan bir tedavi bağlantısı bulunmasa da her ikisi de kendi dönemlerinin tıbbi anlayışlarını ve kadınların sağlık hizmetlerindeki konumunu incelemek açısından önemli örnekler sunuyor.

Histeri: Kadınların duyguları bir hastalık olduğunda

Histeri kavramının tarihi 19. yüzyıldan çok daha eskiye dayanır. Kavramın kökeni, rahim anlamına gelen Yunanca hystera kelimesine uzanır. Antik tıp anlayışında histerik belirtilerin rahimle ilişkili olduğu düşünülüyordu. Zaman içerisinde bu açıklamalar değişse de histeri, özellikle kadınlarla ilişkilendirilen geniş kapsamlı bir tıbbi kavram olarak varlığını sürdürdü (Trimble & Reynolds, 2016).

19. yüzyıla gelindiğinde histeri, Avrupa tıp dünyasının önemli araştırma konularından biri hâline geldi. Bu dönemin en tanınmış isimlerinden biri Fransız nörolog Jean-Martin Charcot'ydu. Charcot, Paris'teki Salpêtrière Hastanesi'nde histeri tanısı konulan hastaları inceleyerek nöbet, felç benzeri belirtiler, duyusal kayıplar ve hipnoz gibi konular üzerinde çalıştı.

Charcot'nun çalışmaları, histerinin yalnızca kadınlara özgü olmadığını göstermesi bakımından da önemliydi. Erkeklerde de benzer belirtilerin görülebileceğini savunuyordu. Bununla birlikte, Salpêtrière'deki kadın hastaların tıbbi gözlemlerin ve halka açık klinik gösterilerin merkezinde bulunması, dönemin hasta-hekim ilişkileri açısından bugün hâlâ tartışılmaktadır (Bogousslavsky, 2020).

Histeri araştırmalarının bir diğer önemli ismi Sigmund Freud'du. Freud ve Josef Breuer, 1895 yılında yayımladıkları Studies on Hysteria adlı eserlerinde psikolojik süreçlerin fiziksel belirtilerle ilişkisini ele aldılar. Özellikle bastırılmış duyguların ve travmatik deneyimlerin bedensel belirtilerle ortaya çıkabileceği düşüncesi, psikolojik açıklamaların gelişmesinde etkili oldu.

Ancak histeri tanısının tarihsel önemi yalnızca tıbbi teorilerden kaynaklanmıyordu. Kadınların korkuları, kaygıları ve davranışları da dönemin toplumsal beklentileri çerçevesinde yorumlanabiliyordu. Kadınların yaşadığı her psikolojik sorunu toplumsal cinsiyet önyargısıyla açıklamak doğru olmasa da kadın davranışlarının nasıl değerlendirildiği, tıp tarihinde önemli bir tartışma alanı oluşturdu.

Histeriden lobotomiye: Değişen tedaviler, benzer sorular

20. yüzyıla gelindiğinde psikiyatri, insan zihnini ve davranışlarını açıklamak için giderek daha fazla biyolojik ve nörolojik yaklaşımlara yöneldi. Beynin belirli bölgelerinin davranışlar ve duygular üzerindeki etkileri araştırılırken, ağır psikiyatrik belirtileri cerrahi müdahalelerle değiştirme düşüncesi de ortaya çıktı.

Bu gelişmelerin en tartışmalı örneklerinden biri lobotomiydi.

1935 yılında Portekizli nörolog António Egas Moniz, prefrontal lökotomi adı verilen cerrahi yöntemi geliştirdi. Bu işlem, beynin prefrontal bölgeleri ile diğer bölgeleri arasındaki sinir bağlantılarını kesmeyi amaçlıyordu. Moniz'in çalışmaları, dönemin sınırlı psikiyatrik tedavi seçenekleri içerisinde önemli bir yenilik olarak değerlendirildi ve kendisi 1949 yılında Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'ne layık görüldü (Ögren et al., 2013).

Amerika Birleşik Devletleri'nde yöntemin yaygınlaşmasında nörolog Walter Freeman ve beyin cerrahı James Watts önemli rol oynadı. İkili, ilk ABD prefrontal lobotomi operasyonunu 14 Eylül 1936 tarihinde gerçekleştirdi. Daha sonra yöntemi geliştirerek Freeman-Watts lobotomisi olarak bilinen uygulamayı yaygınlaştırdılar.

Freeman, 1940'ların ortalarında transorbital lobotomi yöntemini kullanmaya başladı. Bu yöntemde orbitoklast adı verilen sivri bir alet göz çukurunun üst kısmından geçirilerek frontal loblara ulaştırılıyordu. İşlemin hızlı gerçekleştirilebilmesi, yöntemin daha fazla hastaya uygulanmasına katkıda bulundu.

Lobotomi özellikle ağır şizofreni, depresyon ve diğer ciddi psikiyatrik belirtiler yaşayan hastalarda kullanılıyordu. Ancak operasyon sonrasında bazı hastalarda kişilik değişiklikleri, motivasyon kaybı, bilişsel bozulmalar ve bağımsız yaşam becerilerinde ciddi kayıplar ortaya çıkabiliyordu.

Kadınlar neden lobotominin önemli bir bölümünü oluşturuyordu?

Lobotomi tarihinin en dikkat çekici yönlerinden biri, kadınların bu operasyonlara orantısız biçimde maruz kalmasıdır. Tone ve Koziol'un (2018) Canadian Medical Association Journal dergisinde yayımlanan değerlendirmesi bu eşitsizliğe dikkat çekmektedir.

Freeman ve Watts'ın 1937 yılında yayımladığı ilk altı hastalık vaka incelemesindeki beş hasta kadındı. Bu kadınların şikâyetleri arasında kaygı, uykusuzluk ve endişe gibi belirtiler bulunuyordu. Ayrıca 1942 yılına gelindiğinde, ikilinin gerçekleştirdiği lobotomilerin yaklaşık yüzde 75'inin kadınlara uygulandığı bildiriliyordu.

Bu istatistikler önemli bir soruyu gündeme getiriyor: Kadınların psikiyatrik tedavilere yönlendirilmesinde toplumsal cinsiyet beklentilerinin rolü neydi?

20. yüzyılın ilk yarısında kadınlardan genellikle sakin, uyumlu ve aile yaşamına bağlı olmaları bekleniyordu. Bu beklentilerin dışına çıkan davranışlar bazen psikiyatrik sorun olarak değerlendirilebiliyordu. Yoğun duygusal tepkiler, huzursuzluk veya aile içindeki çatışmalar, bazı kadınların psikiyatrik değerlendirmeye alınmasına neden olabiliyordu.

Elbette lobotomi uygulanan bütün kadınların yalnızca toplumsal beklentilere uymadıkları için ameliyat edildiğini söylemek doğru değildir. Hastaların bir kısmı ağır psikiyatrik belirtiler yaşıyordu. Ancak kadınların operasyonlarda bu kadar yüksek oranda temsil edilmesi, dönemin psikiyatrik uygulamalarının toplumsal cinsiyet açısından incelenmesini gerekli kılıyor.

Daha da önemlisi, operasyon sonrasında hastaların daha sakin ve daha az tepkisel hâle gelmesi bazen olumlu bir sonuç olarak değerlendiriliyordu. Fakat bir insanın duygusal tepkilerinin azalması, kişiliğinin değişmesi veya bağımsızlığını kaybetmesi pahasına gerçekleştiğinde, bunu iyileşme olarak tanımlamak ne kadar doğruydu?

Rosemary Kennedy: Bir hayatı değiştiren operasyon

Lobotominin insan hayatı üzerindeki sonuçlarını anlamak için en bilinen örneklerden biri Rosemary Kennedy'nin hikâyesidir.

ABD Başkanı John F. Kennedy'nin kız kardeşi Rosemary, çocukluğundan itibaren gelişimsel ve öğrenmeyle ilgili güçlükler yaşıyordu. 1941 yılında, henüz 23 yaşındayken babasının ayarladığı bir lobotomi operasyonuna alındı. Operasyonu Walter Freeman ve James Watts gerçekleştirdi.

Operasyonun sonuçları son derece ağır oldu. Rosemary konuşma ve yürüme becerilerinin büyük bölümünü kaybetti ve bağımsız yaşamını sürdüremeyecek duruma geldi. Hayatının geri kalanında bakım desteğine ihtiyaç duydu. ABD Ulusal Park Servisi'nin biyografik değerlendirmesi de operasyonun ardından yaşadığı ciddi kayıpları belgeliyor.

Rosemary'nin hikâyesi, lobotominin yalnızca tıbbi bir müdahale olmadığını, aynı zamanda insanın yaşamını, kimliğini ve bağımsızlığını etkileyebilecek bir karar olduğunu gösteriyor.

Bu vaka özellikle önemli bir soruyu gündeme getiriyor: Bir kişinin geleceğini değiştirecek kadar ciddi bir operasyon kararı verilirken, o kişinin kendi istekleri ve hakları ne ölçüde dikkate alınıyordu?

Beyin, kişilik ve psikolojik sonuçlar

Lobotomiyi psikoloji açısından önemli kılan noktalardan biri, beynin davranışlar ve kişilik üzerindeki etkisini doğrudan gündeme getirmesidir.

Frontal loblar; karar verme, planlama, dürtü kontrolü, sosyal davranış ve duygusal düzenleme gibi işlevlerde önemli rol oynar. Bu bölgelere yapılan müdahaleler hastaların yalnızca belirli belirtilerini değil, kişiliklerini ve günlük yaşamlarını da etkileyebiliyordu.

Lobotomi sonrasında bazı hastalarda motivasyon kaybı, duygusal tepkilerde azalma, karar verme güçlükleri ve bilişsel işlevlerde bozulmalar görülüyordu.

Burada psikolojinin temel sorularından biri karşımıza çıkıyor: Bir insanın davranışlarını değiştirmek, onun psikolojik iyilik hâlini gerçekten artırmak anlamına gelir mi?

Daha az öfkelenen, daha az tepki veren veya çevresindekilerle daha az çatışan bir hasta gerçekten daha iyi mi hissediyordu? Yoksa yalnızca duygularını ifade etme ve kendi kararlarını verme kapasitesini mi kaybediyordu?

Bu sorular, psikolojik iyilik hâlinin yalnızca dışarıdan gözlemlenebilen davranışlarla değerlendirilemeyeceğini hatırlatıyor.

Geçmişten bugüne: Psikiyatride ne değişti?

Histeri kavramı zaman içerisinde tıbbi geçerliliğini kaybetti. Günümüzde geçmişte bu isim altında değerlendirilen bazı belirtiler, işlevsel nörolojik belirti bozukluğu gibi farklı tanı kategorileri kapsamında ele alınabiliyor. Ancak tarihsel histerinin günümüzdeki tek bir tanıya doğrudan karşılık geldiğini söylemek doğru değildir.

Lobotomi ise özellikle 1950'lerden itibaren antipsikotik ilaçların gelişmesi, ciddi yan etkilerinin daha iyi anlaşılması ve etik eleştirilerin artmasıyla giderek terk edildi.

Bu iki tarihsel döneme baktığımızda psikiyatrinin önemli ölçüde değiştiğini görüyoruz. Günümüzde hasta hakları, bilgilendirilmiş onam, bilimsel kanıt ve etik denetim tedavi süreçlerinin temel unsurları arasında bulunuyor.

Ancak geçmişin bıraktığı sorular hâlâ önemini koruyor: Kadınların yaşadığı psikolojik sorunlar ne zaman gerçekten bir hastalığın belirtisi olarak değerlendirildi, ne zaman toplumsal beklentiler doğrultusunda yorumlandı?

Histeri tanısının tıp literatüründen çıkması da sanıldığı kadar eski bir gelişme değil. Özellikle 1980'de yayımlanan DSM-III ile birlikte histerik nevroz gibi eski tanı adları terk edildi. Ancak histerinin yerini alan modern tanılar, geçmişteki kavramla birebir aynı değil. Bu nedenle mesele yalnızca bir tanının ortadan kalkması değil; kadınların duygularının ve davranışlarının tarih boyunca nasıl yorumlandığını sorgulamak.

Kadınların ruh sağlığı tarihini incelemek, yalnızca geçmişteki yanlış tedavileri anlamak için değil, psikolojik belirtilerin değerlendirilmesinde toplumsal ve kültürel faktörlerin önemini görmek için de gereklidir. Belki de histeriden lobotomiye uzanan bu tarihsel yolculuğun en önemli dersi şudur: Bir kadının duygularını, davranışlarını veya kişiliğini değiştirmek, onun ruh sağlığını iyileştirmekle aynı şey değildir.

İnsanları anlamaya çalışan bir bilim olarak psikiyatri, yalnızca belirtileri ortadan kaldırmayı değil, bireyin deneyimlerini, haklarını ve kimliğini de korumayı amaçlamalıdır.

Kaynakça

  • Bogousslavsky, J. (2020). The mysteries of hysteria: A historical perspective. International Review of Psychiatry, 32(5–6), 437–450. https://doi.org/10.1080/09540261.2020.1772731
  • Cassady, M. (2019). Hysteria to functional neurologic disorders: A historical perspective. American Journal of Psychiatry Residents' Journal.
  • Ögren, K., Sandlund, M., & others (2013). Violence, mental illness, and the brain – A brief history of psychosurgery: Part 1 – From trephination to lobotomy. Surgical Neurology International.
  • Trimble, M., & Reynolds, E. H. (2016). A brief history of hysteria: From the ancient to the modern. Handbook of Clinical Neurology, 139, 3–10. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-801772-2.00001-1
  • Tone, A., & Koziol, M. (2018). Failing women in psychiatry: Lessons from a painful past. CMAJ, 190, E624–E625. https://doi.org/10.1503/cmaj.171277 U.S. National Park Service. Rosemary Kennedy, The Eldest Kennedy Daughter. https://home.nps.gov/articles/000/rosemary-kennedy-the-eldest-kennedy-daughter.htm
Defne Duru Dede Defne Duru Dede
Defne Duru Dede, Birleşik Krallık’ta Swansea Üniversitesi Psikoloji bölümünde eğitimine devam etmektedir. Psikolojik olguları mitoloji, teoloji ve tarihsel bağlamlarla birlikte ele alan yazar; yazılarında ilişkiler, klinik psikoloji, sosyal psikoloji, biyolojik psikoloji, nörogelişimsel farklılıklar, anksiyete, stres ve depresyonun yanı sıra rüyalar ve bilinçdışı süreçlere odaklanmaktadır. Oxford ve Princeton Üniversiteleri tarafından düzenlenen dünyanın en prestijli deneme yarışması olan John Locke Essay Competition’da teoloji alanında liyakat ödülüne layık görülmüştür. Disiplinler arası yaklaşımıyla insan davranışını çok boyutlu biçimde incelemeyi amaçlamaktadır.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!