Zihnin Kapanmayan Alarmı
Kaygı, insan yaşamının doğal ve kaçınılmaz duygularından biridir. Gelecekte karşılaşabileceğimiz olası tehditlere karşı bizi hazırlayan bu duygu, belirli bir düzeyde olduğunda oldukça işlevseldir. Örneğin, önemli bir sınav öncesinde yaşanan kaygı, daha fazla çalışmamızı sağlayabilir. Ancak kaygı sürekli hâle geldiğinde, kişinin düşüncelerini, davranışlarını ve günlük yaşamını olumsuz etkileyebilir. Üstelik kaygı her zaman düşündüğümüz kadar kolay fark edilmez. Bazen sürekli endişelenen bir yetişkinin zihninde, bazen okula gitmek istemeyen bir çocuğun davranışlarında, bazen de dışarıdan oldukça başarılı görünen bir insanın mükemmeliyetçilik çabasında kendisini gösterebilir.
Kaygı yalnızca zihinsel bir deneyim değildir; bedenimiz ve davranışlarımız aracılığıyla da kendisini gösterebilir. Sürekli hareket eden eller, bacak sallama, kas gerginliği, huzursuzluk, dikkat dağınıklığı ve uyku problemleri kaygının gözlemlenebilen belirtileri arasında yer alabilir.
Ancak kaygının daha az fark edilen bir yüzü de vardır: aşırı kontrol etme ihtiyacı, sürekli onay arama, hata yapmaktan kaçınma ve karar vermekte zorlanma. Örneğin, bir çalışan yaptığı işi defalarca kontrol edebilir veya bir öğrenci başarısız olmaktan korktuğu için çalışmaya başlamayı sürekli erteleyebilir.
Dolayısıyla kaygı her zaman panik veya belirgin huzursuzluk şeklinde ortaya çıkmaz. Bazen sessizliğin, bazen aşırı çalışmanın, bazen de mükemmel görünme çabasının arkasında saklanabilir. Bu nedenle bir kişinin kaygılı olup olmadığını yalnızca dışarıdan gözlemlediğimiz davranışlarla değerlendirmek yanıltıcı olabilir.
Çocuklukta ve Yetişkinlikte Kaygı
Çocuklar kaygılarını yetişkinler kadar kolay sözel olarak ifade edemeyebilir. Bu nedenle çocukluk döneminde kaygı; karın ağrısı, ağlama, ebeveynden ayrılmak istememe, uyku güçlükleri veya okula gitmekten kaçınma şeklinde ortaya çıkabilir. Bazı çocuklarda ise kaygı, öfke ve huzursuzluk olarak gözlemlenebilir.
Yetişkinlikte ise kaygının içeriği sıklıkla değişir. İş yaşamı, ekonomik sorumluluklar, sağlık sorunları ve kişilerarası ilişkiler ön plana çıkar. Yetişkin bireyler olumsuz olasılıkları sürekli değerlendirebilir ve henüz gerçekleşmemiş olayların sonuçları üzerine yoğun biçimde düşünebilir.
Burada önemli bir ayrım bulunmaktadır: Çocuklarda kaygı çoğu zaman davranışlar üzerinden fark edilirken, yetişkinlerde düşünsel süreçler ve endişeler daha belirgin olabilir. Bununla birlikte her iki yaş grubunda da bedensel, bilişsel ve davranışsal belirtiler birlikte görülebilir.
Bilimsel Araştırmalar Kaygı Hakkında Ne Söylüyor?
Araştırmalar, kaygının etkili psikolojik müdahalelerle yönetilebilir bir süreç olduğunu göstermektedir. James ve arkadaşlarının (2020) gerçekleştirdiği, 87 araştırmayı ve 5.964 çocuk ve ergeni kapsayan sistematik derlemesinde, bilişsel davranışçı terapinin (BDT) kaygı bozukluklarının tedavisinde etkili olduğu ortaya konmuştur.
Araştırmada, tedavi sonrasında temel kaygı bozukluğu tanısının artık karşılanmama oranı BDT alan çocuk ve ergenlerde %49,4 iken, bekleme listesinde bulunan veya tedavi almayan grupta %17,8 olarak bildirilmiştir.
Bu bulgu, kaygının yalnızca zamanla geçmesi beklenen bir sorun olarak değerlendirilmemesi gerektiğini ve uygun psikolojik müdahalelerin özellikle çocukluk döneminde önemli kazanımlar sağlayabileceğini göstermektedir.
Kaygıyı Yönetmek İçin Neler Yapabiliriz?
Kaygıyı yönetmenin ilk adımı, onu tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak yerine anlamayı öğrenmektir. Çünkü kaygıdan sürekli kaçınmak, kısa vadede rahatlama sağlasa da uzun vadede kaygının devam etmesine katkıda bulunabilir.
Düzenli uyku, fiziksel aktivite ve gevşeme egzersizleri kaygının bedensel belirtilerini hafifletmeye yardımcı olabilir. Bunun yanında kaygıya eşlik eden düşünceleri fark etmek ve olumsuz beklentileri gerçekçi biçimde değerlendirmek önemlidir.
Özellikle kaçınma davranışlarının azaltılması ve korkulan durumlarla güvenli, aşamalı biçimde yüzleşilmesi, bilişsel davranışçı terapinin temel müdahaleleri arasında yer almaktadır. Bununla birlikte kişinin kaygı yaşadığı anlarda kendisine karşı daha anlayışlı olması ve her olumsuz düşünceyi gerçekleşecek bir tehlike olarak değerlendirmemesi de önemlidir.
Çocuklarda ise ebeveynlerin duyguları küçümsemeden dinlemesi, güven verici bir iletişim kurması ve çocuğun yaşına uygun baş etme becerilerini geliştirmesine destek olması önemlidir. Çocuğun kaygılandığı her durumdan uzaklaştırılması yerine, bu durumlarla aşamalı olarak baş edebilmesi için desteklenmesi daha işlevsel olabilir.
Peki Kaygısız Olmak mı, Kaygıyla Yaşayabilmek mi?
Belki de kendimize sormamız gereken soru, “Kaygıdan nasıl kurtulabilirim?” değil, “Kaygı yaşarken hayatıma nasıl devam edebilirim?” olmalıdır.
Çünkü psikolojik sağlıklılık, hiçbir zaman kaygı yaşamamak anlamına gelmez. Asıl önemli olan, kaygının kararlarımızı, ilişkilerimizi ve yaşamımızı ne ölçüde yönettiğidir. Kaygının günlük işlevselliği belirgin biçimde bozduğu durumlarda profesyonel psikolojik destek almak önemlidir.
Unutulmamalıdır ki kaygı her zaman ortadan kaldırılması gereken bir düşman değildir. Bazen yalnızca anlaşılmayı, bazen yönetilmeyi, bazen de profesyonel bir desteği gerektiren insani bir deneyimdir.
Kaygıyı yönetmek, hayatımızdaki bütün belirsizlikleri ortadan kaldırmak değil; belirsizliklere rağmen yaşamaya devam edebilmeyi öğrenmektir. Çünkü kaygıyla sağlıklı bir ilişki kurabilmek, yalnızca bugünümüzü değil, geleceğe bakış açımızı da olumlu yönde değiştirebilir.
Kaynakça
- James, A. C., Reardon, T., Soler, A., James, G., & Creswell, C. (2020). Cognitive behavioural therapy for anxiety disorders in children and adolescents. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2020(11).
