Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Işığın İçin Seçip, Zamanla Işığını Kısmaya Çalışırlar…

9 dk.okuma süresi
Işığın İçin Seçip, Zamanla Işığını Kısmaya Çalışırlar…

Bir insanın en çok hangi özelliğiyle sevildiğini hiç düşündünüz mü? Girdiği ortamı değiştiren enerjisiyle mi, düşüncelerini çekinmeden dile getirmesiyle mi, herkesten biraz farklı oluşuyla mı? Belki de tam olarak kendisi olduğu için… Peki, bir zamanlar hayranlık duyulan bu özellikler neden bir süre sonra değiştirilmesi gereken davranışlara dönüşür?

Başlangıçta cesaretine hayran kalınan birinin zamanla fazla iddialı bulunması, özgür ruhu beğenilen birinin daha uyumlu olması gerektiğinin söylenmesi, neşesiyle ortamı güzelleştiren birinin daha sakin davranmasının beklenmesi tesadüf müdür? Yoksa insanlar, başkalarında sevdikleri özelliklerin kendilerine ne kadar alan açtığını zamanla mı fark eder?

Bazen bir insanı tam da olduğu kişi olduğu için hayatımıza alırız. Onun farklılığını, enerjisini ve kendine özgü tavrını severiz. Ancak zaman geçtikçe aynı özellikler birer rahatsızlık kaynağına dönüşebilir. Bir zamanlar hayranlık duyulan özgüven artık fazla bulunur; açık sözlülük kırıcı olmakla, bağımsızlık mesafeli olmakla açıklanmaya başlanır.

Ve insan bir noktadan sonra kendisine şu soruyu sorar: Ben mi değiştim, yoksa benden beklenen şey mi?

Sevilen Özellikler Ne Zaman Sorun Hâline Gelir?

İnsan ilişkilerinde çoğu zaman fark etmediğimiz bir çelişki vardır: Birinde hayranlık duyduğumuz özellik, beklentilerimizin dışına çıktığında rahatsız edici hâle gelebilir. Çünkü bir insanın özelliklerini beğenmekle, o özelliklerin her koşulda var olmasına alan tanımak aynı şey değildir.

Düşüncelerini açıkça ifade eden birini ele alalım. Başlangıçta kendinden emin oluşu, başkalarının söylemeye cesaret edemediği şeyleri dile getirmesi etkileyici bulunabilir. Fakat aynı insan bir gün kendisine itiraz ettiğinde veya kendi düşüncesini savunduğunda bu kez inatçı olmakla suçlanabilir. Değişen gerçekten onun davranışı mıdır, yoksa davranışın kimin karşısında sergilendiği mi?

Çoğu zaman karşımızdaki kişinin yalnızca kim olduğunu değil, bizimle kurduğu ilişkide nasıl biri olmasını istediğimizi de önemseriz. Onun neşeli olmasını isteriz ama her zaman değil; güçlü olmasını isteriz ama bizimle aynı fikirde olmadığında değil; özgür olmasını isteriz ama bu özgürlük bizim sınırlarımızı zorlamadığında.

Böylece bir insanın özellikleri zamanla görünmez kurallara bağlanır. Kendisi olması kabul edilir, ancak bu kendilik hâli belirli sınırlar içerisinde kaldığı sürece.

Uyum Sağlamak mı, Kendinden Uzaklaşmak mı?

İnsan sosyal bir varlıktır. Kabul görmek, ait hissetmek ve çevresiyle olumlu ilişkiler kurmak temel sosyal ihtiyaçlarımız arasındadır. Bu nedenle başkalarının düşünceleri ve beklentileri davranışlarımızı etkileyebilir. Bazen dışlanmamak, çatışma yaşamamak veya onay görmek için kendi düşüncemizi geri plana atabiliriz.

Sosyal psikolojide bu durumun önemli açıklamalarından biri sosyal uyma davranışıdır. İnsanlar, içinde bulundukları grubun normlarına ve beklentilerine uygun davranma eğilimi gösterebilir. Bu eğilim her zaman olumsuz değildir; birlikte yaşayabilmek için uyum önemlidir. Ancak kişi kendi düşüncelerini ve tercihlerini sürekli başkalarının beklentilerine göre şekillendirmeye başladığında uyumun sınırları bulanıklaşır.

Bir süre sonra insan yalnızca karşısındaki kişiyi kırmamak için değil, onun nasıl tepki vereceğini önceden tahmin ederek de davranmaya başlar. Söyleyeceği cümleleri seçer, bazı konuları açmaktan vazgeçer, heyecanını bastırır. Çünkü artık mesele yalnızca ne hissettiği değil, hissettiklerinin karşı tarafta nasıl karşılanacağıdır.

Burada önemli bir ayrım vardır: Uyum sağlamak, her zaman kendinden vazgeçmek anlamına gelmez. İlişkilerde değişmek ve birbirini anlamak doğaldır. Fakat değişimin tek taraflı hâle gelmesi, kişinin sürekli kendisini düzeltmesi gereken taraf olarak görmesine neden olabilir.

İnsan, ilişkisini korumak adına kendisini ne kadar değiştirmelidir? Birlikte olabilmek için farklılıklarımızı anlamaya mı çalışmalıyız, yoksa farklılıklarımızdan vazgeçmeye mi?

Başkalarının Bakışında Kendimizi Görmek

Kendimize ilişkin algımızı yalnızca kendi düşüncelerimiz oluşturmaz. Başkalarının bize nasıl davrandığı ve hangi özelliklerimizi öne çıkardığı da benlik algımızı etkileyebilir.

Sosyolog Charles Horton Cooley’nin ayna benlik kavramı, kendimizi başkalarının gözünden nasıl algıladığımızı anlamak açısından önemli bir noktaya değinir. Cooley’ye göre insanlar, başkalarının kendilerini nasıl gördüğünü hayal eder ve bu algı üzerinden kendilerine ilişkin değerlendirmeler geliştirirler.

Bunu günlük hayatımızda kolayca fark edebiliriz. Sürekli fazla konuştuğu söylenen biri zamanla düşüncelerini paylaşmaktan çekinebilir. Hassas olduğu için eleştirilen biri duygularını göstermemeyi öğrenebilir. Kendi kararlarını vermek isteyen biri, zamanla tercihlerini açıklarken bile kendisini savunmak zorunda hissedebilir.

Başlangıçta dışarıdan gelen yorumlar olarak duyduğumuz ifadeler, tekrarlandıkça kendi iç sesimize dönüşebilir. Bir süre sonra kimse bize susmamızı söylemese bile konuşmadan önce kendimizi durdurabiliriz. Kimse farklı davranmamızı beklediğini açıkça ifade etmese bile kendi davranışlarımızı denetlemeye başlayabiliriz.

Belki de en düşündürücü tarafı budur: Başkalarının bizden beklediği kişiye dönüşmeye çalışırken, kendi beklentilerimizi ne zaman geri plana attığımızı fark etmeyebiliriz.

Her Farklılık Herkes İçin Rahatlatıcı Değildir

Bir insanın kendine özgü olması, çevresindeki herkes tarafından aynı şekilde karşılanacağı anlamına gelmez. Bazı özellikler bir ortamda takdir edilirken başka bir ortamda alışılmış düzeni bozduğu için tepkiyle karşılanabilir.

Sosyal normlar, toplumda hangi davranışların kabul edilebilir, hangilerinin sıra dışı görüldüğüne ilişkin ortak beklentiler oluşturur. Bu normlar birlikte yaşamamızı kolaylaştırırken alışılmışın dışına çıkan davranışları da görünür hâle getirir.

Kendi kararlarını vermekten çekinmeyen biri, herkesin birbirine danışarak hareket ettiği bir grupta uyumsuz olarak değerlendirilebilir. Düşüncelerini açıkça söyleyen biri, sessizliğin tercih edildiği bir ortamda rahatsız edici bulunabilir. Alışılmış kalıpların dışına çıkan biri, yalnızca farklı olduğu için açıklama yapmak zorunda bırakılabilir.

Elbette her eleştiriyi kişinin özgünlüğüne yöneltilmiş bir müdahale olarak görmemek gerekir. İnsanların birbirlerine geri bildirim vermesi ve davranışlarının ilişkiler üzerindeki etkisini konuşması önemlidir. Ancak yapıcı geri bildirim ile bir insanı kendi beklentilerimize göre yeniden şekillendirme çabası aynı şey değildir.

Birincisi karşılıklı anlayışa alan açar. İkincisi ise çoğu zaman yalnızca bir kişinin değişmesini bekler.

Peki, Işığımızı Ne Zaman Kısmaya Başlarız?

Bir insanın kendisini geri plana atması çoğu zaman tek bir olayla gerçekleşmez. Genellikle küçük deneyimlerin, tekrarlanan yorumların ve zamanla öğrenilen beklentilerin birikimiyle ortaya çıkar.

Bir gün heyecanla anlattığımız bir konuya ilgisiz kalınır. Başka bir gün düşüncemiz küçümsenir. Bir başka gün kendimizi ifade ettiğimiz için yanlış anlaşılırız. Bunlar tek başına önemsiz görünebilir. Ancak tekrarlandıklarında insanın davranışlarını etkilemeye başlarlar.

Bir noktadan sonra daha az konuşmak, daha az itiraz etmek, daha az dikkat çekmek ve kendini daha az ifade etmek çatışmadan kaçınmanın bir yolu gibi görünür. İnsan, çevresindekilerin kendisini nasıl karşılayacağını düşünerek kendi davranışlarına sınırlar koyar.

Asıl çarpıcı olan, bu değişimin her zaman dışarıdan fark edilmemesidir. Çünkü insanın kendisini geri çekmesi çevresindekiler tarafından olgunlaşmak, sakinleşmek veya değişmek olarak yorumlanabilir. Oysa dışarıdan daha uyumlu görünen bu değişimin arkasında, kişinin kendisini ifade etmekten vazgeçmesi de olabilir.

Elbette her değişim bir kayıp değildir. İnsan büyür, deneyim kazanır, hatalarını fark eder ve zamanla farklı birine dönüşür. Önemli olan değişimin varlığı değil, hangi ihtiyaçtan doğduğudur. Kendimizi geliştirmek istediğimiz için mi değişiyoruz, yoksa olduğumuz hâlimizle kabul edilmeyeceğimizi düşündüğümüz için mi?

Bu iki sorunun cevabı, birbirine benzeyen davranışların arkasında çok farklı hikâyeler saklayabilir.

Işığını Korumak, Hiç Değişmemek Değildir

Belki de bu yazının en önemli noktası, insanın kendisini olduğu gibi kabul ettirmesi gerektiğini söylemekten çok daha fazlasıdır. Çünkü kimse her davranışının sorgulanmadan kabul edilmesini bekleyemez. İlişkiler karşılıklı anlayış, sınırlar ve değişime açıklık gerektirir.

Ancak bir insanın gelişmesiyle, başkalarının rahatlığı için kendisini sürekli küçültmesi arasında önemli bir fark vardır. Gelişim, insanın kendisine yeni alanlar açmasıdır. Kendini küçültmek ise var olan alanını başkalarının beklentilerine göre daraltmasıdır.

Birinin hayatımızda olması, onun beklentilerini karşılamak zorunda olduğumuz anlamına gelmez. Sevdiğimiz insanların düşüncelerinden etkilenebilir, onlardan öğrenebilir ve zaman zaman kendimizi yeniden değerlendirebiliriz. Fakat bütün bunları yaparken kendimize ait özellikleri de tanımaya devam etmeliyiz.

Çünkü bir insanı değerli kılan şey, herkesin beklentilerine aynı anda uyabilmesi değildir. Bazen farklı düşünebilmesi, itiraz edebilmesi, heyecanını saklamaması ve sırf kendisi olduğu için bir ortamda diğerlerinden ayrılmasıdır.

Bir başkasının beklentilerine uyum sağlamak için kendinizden vazgeçmek zorunda değilsiniz. Bir zamanlar sizi özel kılan özelliklerinizi bugün saklamaya başladıysanız, bunun sizin eksikliğiniz olduğunu düşünmeyin. Sevilmek uğruna sesinizi kısmayın, neşenizi törpülemeyin, kendinizi küçültmeyin. Çünkü birinin yanında var olabilmek için kendinizden eksilmeniz gerekmemeli.

Belki de kendimize sormamız gereken asıl soru şudur: Gerçekten değişmem gereken bir yanım mı var, yoksa yalnızca birilerinin alıştığı sınırların dışına mı çıktım?

Işığınızın başkasını rahatsız etmesi, onu kısmak için bir neden değildir.

Kaynakça

  • 1. Asch, S. E. (1955). Opinions and social pressure. Scientific American, 193(5), 31–35. https://doi.org/10.1038/scientificamerican1155-31⁠
  • 2. Cooley, C. H. (1902). Human nature and the social order. Charles Scribner's Sons. 3. American Psychological Association. (n.d.). Social psychology: Social cognition and social influence. APA eğitim kaynağı⁠.
Sudenaz Tomakin Sudenaz Tomakin
İstanbul Gelişim Üniversitesi İngilizce Psikoloji Bölümü 3.sınıf öğrencisiyim.Klinik psikolojiye ve çoçuk ergen psikolojisine ilgi duyuyor, bu alanda kendimi geliştirmeyi hedefliyorum.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!