Buharlaşma Arzusu: Türk Tipi Johatsu’nun Psikososyal Anatomisi
Buharlaşma Arzusu: Türk Tipi Johatsu’nun Psikososyal Anatomisi
Toplumsal Baskı, Psikolojik Kaçınma ve Sessiz Kopuş Üzerine Bir Değerlendirme
Johatsu: Buharlaşıp Kaybolma İsteğinin Psikolojisi
Johatsu kelimesi Japonya’da “buharlaşma” anlamına gelen bir tabirdir. Ancak burada buharlaşmak gerçek anlamda değil, bireyin mevcut yaşamından iz bırakmadan uzaklaşması anlamında kullanılmaktadır. Japonya’da johatsu, bazı insanların sosyal çevrelerinden ve önceki yaşamlarından bilinçli olarak kaybolmalarını tanımlayan toplumsal bir olgudur.
Ağır başarısızlık duygusu, toplumsal yargılar, içsel utanç, travma, borçlar, toksik ilişkiler ve iş baskısı gibi sıkışmalar, bireyin bulunduğu yaşam koşullarından uzaklaşma isteğini tetikleyebilir. Psikolojik açıdan bu durum, kaçınma odaklı baş etme davranışlarıyla ilişkilendirilebilir. Ancak johatsu, doğrudan savaş-kaç-don tepkisinin birebir aynısı veya bağımsız bir psikiyatrik tanı değildir.
Lazarus ve Folkman’ın (1984) stres ve baş etme yaklaşımına göre, bireyin stres karşısında verdiği tepkiler, yaşadığı olayları nasıl değerlendirdiği ve mevcut baş etme kaynaklarını nasıl algıladığıyla ilişkilidir. Kişi karşılaştığı sorunları yönetemeyeceğini düşündüğünde, uzaklaşma veya kaçınma davranışlarına yönelebilir. Bu açıdan johatsu, bazı bireyler için yoğun psikososyal baskılardan uzaklaşma girişimi olarak yorumlanabilir.
Toplum baskısı yüksek oldukça bireylerin uzaklaşıp kaçma isteği artabilir. Bu durum da yeni bir hayata sessizce geçme arzusunu doğurabilir. Ancak toplumsal baskı ile johatsu davranışının yaygınlığı arasında doğrudan nedensel bir ilişki kurabilmek için ampirik araştırmalara ihtiyaç vardır.
Türkiye’de Johatsu: Kültürel Benzerlikler ve Sessiz Kopuş
Şimdi bunu Türkiye’ye uyarlayacak olursak ki tam olarak uyarlayamayız çünkü kültür farklı ancak benzer baskı mekanizmaları var.
Türkiye’de özellikle son yıllarda yaşanan ekonomik dengesizlikler, suç oranlarının artışı, sosyodemografik değişimler ve psikososyal güçlükler, bireylerin yaşam koşullarını yeniden değerlendirmelerine neden olabiliyor. Büyük şehirlerden küçük yerleşimlere taşınma veya ülke değiştirme isteği de bu değerlendirmelerin bir parçası olabiliyor.
Tamamen ortadan kaybolma Japonya’daki johatsu örnekleriyle aynı biçimde gerçekleşmese de ekonomik baskı, “elalem ne der” kültürü, mutsuz ve kontrolcü evlilikler, iş baskısı, aile içi şiddet, yetersizlik ve yalnızlık hissi, borçlar, başarısızlık utancı ve dedikodu gibi etkenler, bireylerin bulundukları ortamlardan uzaklaşma isteğiyle ilişkili olabiliyor.
Deci ve Ryan’ın öz belirleme kuramına göre, bireyin psikolojik iyi oluşunda özerklik, yeterlik ve ilişkili olma ihtiyaçları önemli bir yere sahiptir. Bu ihtiyaçların sürekli engellenmesi, motivasyonun ve psikolojik iyi oluşun olumsuz etkilenmesiyle ilişkili olabilir. Özellikle kişinin kendi yaşamı üzerindeki kontrolünü kaybettiğini hissetmesi, mevcut koşullarını değiştirme isteğini güçlendirebilir.
İlla ki fiziksel olmasına da gerek yok. Fiziksel olarak buharlaşamayan bireyler, sosyal ve psikolojik açıdan geri çekilme davranışları gösterebilirler. Bu bir çeşit “sessiz kopuş” şeklinde yavaş yavaş gerçekleşebilir.
Kişi aynı evde yaşamaya, aynı işte çalışmaya ve aynı insanlarla görüşmeye devam ederken duygusal olarak bulunduğu ortamdan uzaklaşabilir.
Bir diğer versiyonu da bireylerin sosyal medyadan uzaklaşmaya çalışması ya da ekran süresini azaltmak için çaba harcamasıdır. Bu davranışlar literatürde dijital detoks, dijital geri çekilme ve dijital iyi oluş kavramlarıyla ele alınabilir. Bu yazıda ise söz konusu uzaklaşma isteği, mecazi olarak “dijital johatsu” şeklinde yorumlanabilir.
Peki Ne Yapılabilir? Kaçmak mı, Yeniden Başlamak mı?
Birçok kişi kaçmak istediğinde aslında tüm hayatı değil, o anki yükü bırakmak istiyor. Kaçma eyleminden ziyade alan açma girişimi, tümden değil ama kademeli olarak işe yarayabilir. Duyguları bastırmak yerine anlamlandırmak geri dönütlerde fayda sağlayabilir. Mikro değişikliklerle makro etkiler yaratılabilir.
James Gross’un (1998) duygu düzenleme modeli, bireylerin duygusal deneyimlerini farklı aşamalarda ve farklı stratejilerle düzenleyebildiklerini açıklamaktadır. Bu çerçevede duyguların yalnızca bastırılması yerine yeniden değerlendirme gibi stratejilerin kullanılması, bazı koşullarda daha uyumlu sonuçlarla ilişkili olabilir.
Dolayısıyla bireyin uzaklaşma isteğinin altında hangi duygusal ihtiyaçların bulunduğunu anlaması önemlidir. Bazen insan tüm yaşamını değiştirmek istediğini düşünürken aslında yalnızca dinlenmeye, sınır koymaya, anlaşılmaya veya kendi kararlarını verebileceği bir alana ihtiyaç duyuyor olabilir.
Sonuç: Sessiz Kopuştan Psikolojik Alan Açmaya
Şu an Türkiye’de cinsiyet fark etmeksizin bireysel ve toplumsal konularda sürdürülen psikolojik mücadele ne yazık ki fazlasıyla sancılı olabilir. Ancak Stoacı filozof Epiktetos’un düşüncesinde önemli bir yere sahip olan, bireyin kontrolü altında bulunanlarla kontrolü dışında kalan durumları birbirinden ayırması yaklaşımı, bu mücadeleyi anlamlandırmak açısından farklı bir bakış açısı sunabilir. Bireyin kendi düşünceleri, tutumları ve seçimleri üzerinde etkili olabileceği alanlara odaklanması, kontrol edemediği dış koşullar karşısında psikolojik iyi oluşunu destekleyebilir. Bununla birlikte bu yaklaşım, toplumsal ve yapısal sorunların sorumluluğunu yalnızca bireye yüklemek şeklinde yorumlanmamalıdır. Ekonomik güvencesizlik, şiddet ve toplumsal eşitsizlik gibi yapısal sorunların yalnızca bireysel psikolojik çabalarla çözülemeyeceğini kabul etmek gerekir.
Burada üzerinde düşünmemiz gereken; insanların neden kaybolmak istedikleri kadar, neden bulundukları yerde kalabilmekte zorlandıkları olmalıdır. Çünkü bazen yeniden başlamak, tamamen ortadan kaybolmak değil; insanın kendi hayatında yeniden söz sahibi olabilmesidir.
Kaynakça
- Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.
- Gross, J. J. (1998). The emerging field of emotion regulation: An integrative review. Review of General Psychology, 2(3), 271–299.
- Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, Appraisal, and Coping. Springer Publishing Company. Epictetus. (n.d.). Enchiridion (El Kitabı). (Özgün eser yaklaşık MS 2. yüzyıl).



