Haset ve İnsan Psikolojisi
Haset ve İnsan Psikolojisi
Günlük yaşamda, bir arkadaşımızın başarısını, sahip olduğu imkânları ya da yaşam tarzını gördüğümüzde hissettiğimiz duyguyu çoğu zaman "kıskançlık" olarak adlandırırız. Psikoloji literatüründe bu duygu haset (envy) olarak tanımlanır. Haset, başkasının sahip olduğu bir özelliği, başarıyı ya da imkânı isteme ve kişinin kendisini bu durum karşısında yetersiz hissetmesiyle ortaya çıkan karmaşık bir duygudur. Kıskançlık ise daha çok, sahip olunan bir ilişkiyi ya da değeri kaybetme korkusuyla ilişkilidir. Günlük dilde bu iki kavram sıklıkla birbirinin yerine kullanılsa da, aralarındaki farkı bilmek duygularımızı daha doğru anlamamıza yardımcı olur. Haset, sürekli hâle geldiğinde kişinin kendi ruh sağlığının dışında, çevresindeki insanlarla kurduğu ilişkileri de olumsuz etkileyebilir. Peki, haset neden ortaya çıkar ve hem bireye hem de çevresine nasıl zarar verebilir?
Haset Neden Ortaya Çıkar?
İnsan, doğası gereği kendisini çevresindeki kişilerle karşılaştırma eğilimindedir. Psikolog Leon Festinger'in 1954 yılında ortaya koyduğu Sosyal Karşılaştırma Kuramı, bireylerin kendi yeteneklerini, başarılarını ve yaşamlarını değerlendirebilmek için başkalarını referans aldıklarını öne sürmektedir. Kıyaslama durumu, kişisel gelişim için motive edici olsa da kişinin kendisini sürekli olarak daha başarılı, daha mutlu veya daha avantajlı gördüğü bireylerle kıyaslaması haset duygusunu tetikleyebilir. Özellikle sosyal medyanın yaygınlaşmasıyla birlikte insanlar, başkalarının yaşamlarının çoğunlukla en mutlu ve en başarılı anlarına tanıklık etmektedir. Bu durum, kendi yaşamını eksik ya da yetersiz görmeye neden olabilir. Benlik saygısının düşük olması, sürekli onay arayışı ve kişinin kendi değerini dış etkenlere göre belirlemesi de hasedin ortaya çıkmasını kolaylaştıran etmenler arasında yer almaktadır.
Hasetin Birey Üzerindeki Etkileri
Haset, kişinin dikkatini kendi yaşamından uzaklaştırarak başkalarının sahip olduklarına odaklanmasına neden olur. Bireyin kendi başarılarını ve güçlü yönlerini görmesini zorlaştırabilir. Sürekli karşılaştırma içinde olmak; zamanla benlik saygısının azalmasına, yetersizlik duygularının artmasına ve yaşam doyumunun düşmesine yol açabilir. Araştırmalar, yoğun haset duygusunun stres, kaygı ve olumsuz duygulanım ile ilişkili olduğunu göstermektedir. Kişi, başkasının mutluluğuna odaklandıkça kendi eksikliklerini daha fazla fark etmeye başlayabilir ve bu durum zihinsel olarak yıpratıcı bir döngü oluşturabilir. Zamanla haset, bireyin yalnızca ruh sağlığını değil, motivasyonunu ve sosyal ilişkilerini de olumsuz etkileyebilir. Başkasının başarısına odaklanmak yerine kendi gelişimine yönelmek ise hem psikolojik iyi oluşu destekler hem de daha sağlıklı bir yaşam sürdürmeye katkı sağlar.
Hasetin Başkaları Üzerindeki Etkileri
Haset, kişinin kendi içinde yaşadığı bir duygu olarak görülse de zamanla ilişkileri de etkileyebilir. Bir süre sonra karşımızdaki kişinin başarısını olduğu gibi görmek yerine, onu sorgulamaya veya küçümsemeye başlayabiliriz. Daha önce bizi mutlu eden bir arkadaşımızın başarısı, bu kez rahatsızlık veren bir duruma dönüşebilir. Böyle anlarda haset, kişiler arasındaki yakınlığı yavaş yavaş zedeleyen bir duvar hâline gelebilir. Üstelik bu durum her zaman açık davranışlarla ortaya çıkmaz. Bazen bir başarıyı kutlamamak, bazen samimi bir tebriği içten hissedememek ya da istemeden kendimizi sürekli o kişiyle kıyaslamak da hasetin ilişkilere yansıyan etkileri arasında yer alabilir. Bu duygunun beslediği kıyaslama döngüsü hem ilişkilerden alınan doyumu azaltabilir hem de bireyin sosyal çevresinden uzaklaşmasına neden olabilir.
Bu Duyguyla Yaşamak
Haset, kabul etmekte zorlandığımız duygulardan biridir. Ancak bu duyguyu görmezden gelmek ya da bastırmaya çalışmak, onun etkilerini ortadan kaldırmaz. Asıl önemli olan, hasedin hangi ihtiyaçlardan veya eksiklik hissinden beslendiğini fark edebilmektir. Çünkü birey, başkalarının sahip olduklarına odaklandıkça kendi yaşamını ve potansiyelini gözden kaçırabilir. Her bireyin yaşam koşulları ve başarı öyküsü birbirinden farklıdır. Bu nedenle başkalarının sahip olduklarını kendi değerimizin bir ölçütü olarak görmek yerine, hasedi kendimizi tanımak için bir işaret olarak değerlendirmek daha sağlıklı bir yaklaşım olabilir. Duyguların farkında olmak ve onları anlamlandırabilmek, hem psikolojik iyi oluşu destekler hem de daha sağlıklı kişilerarası ilişkilerin kurulmasına katkı sağlar. Kaynakça Appel, H., Gerlach, A. L., & Crusius, J. (2016). The interplay between Facebook use, social comparison, envy, and depression. Current Opinion in Psychology, 9, 44–49. Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140. Ford, B. Q., Lam, P., John, O. P., & Mauss, I. B. (2018). The psychological health benefits of accepting negative emotions and thoughts: Laboratory, diary, and longitudinal evidence. Journal of Personality and Social Psychology, 115(6), 1075–1092. Mujcic, R., & Oswald, A. J. (2018). Is envy harmful to a society’s psychological health and wellbeing? A longitudinal study of 18,000 adults. Social Science & Medicine, 198, 103–111. Parrott, W. G., & Smith, R. H. (1993). Distinguishing the experiences of envy and jealousy. Journal of Personality and Social Psychology, 64(6), 906–920. Smith, R. H., Parrott, W. G., Diener, E. F., Hoyle, R. H., & Kim, S. H. (1999). Dispositional envy. Personality and Social Psychology Bulletin, 25(8), 1007–1020. van de Ven, N., Zeelenberg, M., & Pieters, R. (2009). Leveling up and down: The experiences of benign and malicious envy. Emotion, 9(3), 419–429.



