Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Yakınlık Nerede Biter, Sınır İhlali Nerede Başlar?

Esra Güvenç Yazar: Esra Güvenç
5 dk.okuma süresi
Yakınlık Nerede Biter, Sınır İhlali Nerede Başlar?

İnsan ilişkilerinde yakınlık çoğu zaman sevgi, güven, paylaşım ve birbirinin hayatında yer edinmekle ilişkilendirilir. Ancak bazen yakınlık kurma isteği, farkında olmadan karşı tarafın kişisel alanına müdahale etme beklentisine dönüşebilir. Bir insanın kararlarına karışmayı onun iyiliğini düşünmek, özel hayatına dair her ayrıntıyı bilmek istemeyi sevgi göstergesi, her an ulaşılabilir olmasını beklemeyi ise ilişkinin doğal bir gereği olarak değerlendirebiliriz. Peki, birine yakın olmak gerçekten onun hayatında sınırsız söz sahibi olabileceğimiz anlamına mı gelir?

Kişisel sınırlar; bireyin fiziksel, duygusal, düşünsel ve sosyal alanını korumasına yardımcı olan kişisel tercihler ve ölçülerdir. Ne kadar paylaşımda bulunacağımız, hangi davranışları kabul edeceğimiz, zamanımızı nasıl kullanacağımız ve hangi konularda kararlarımızın bize ait olmasını istediğimiz bu alanın parçalarıdır. Sağlıklı ilişkiler, kişisel sınırların ortadan kalktığı değil, karşılıklı olarak tanındığı ilişkilerdir.

Bir sınır neden kişisel bir reddediliş gibi algılanır?

Bir kişinin sınır koyması, karşısındaki tarafından her zaman olduğu gibi kabul edilmeyebilir. Bazen basit bir hayır cevabı, zihnimizde sevgisizlik, değersizlik veya dışlanma anlamına gelebilir. Bunun altında yatan etkenlerden biri reddedilme duyarlılığıdır.

Downey ve Feldman (1996), reddedilme duyarlılığı yüksek bireylerin reddedilmeyi kaygıyla bekleyebildiğini, belirsiz davranışları reddedilme olarak yorumlamaya daha yatkın olabildiğini ve bu durumun yakın ilişkilerini olumsuz etkileyebildiğini ortaya koymuştur. Dolayısıyla karşımızdaki kişinin kendi alanını korumak istemesini, bize yönelik bir tutum olarak değerlendirebiliriz. Oysa bir insanın yalnız kalmaya ihtiyaç duyması, bir konuyu paylaşmak istememesi veya kendi kararını vermesi, mutlaka ilişkiden uzaklaşmak istediği anlamına gelmez.

Bu noktada önemli bir ayrım vardır: Karşımızdaki kişinin davranışı ile bizim o davranışa yüklediğimiz anlam aynı şey değildir. Bazen yaşanan rahatsızlık, sınırın kendisinden çok, o sınırın bizde uyandırdığı reddedilme duygusuyla ilgilidir.

Sevgi ile kontrol arasındaki ince çizgi

Sınır ihlallerinin arkasında her zaman kötü niyet bulunmaz. Bazen koruma, sahiplenme veya yardım etme isteğiyle başlayan davranışlar zamanla kontrol etme biçimine dönüşebilir. Ancak iyi niyetli olmak, bir davranışın karşı taraf üzerindeki etkisini ortadan kaldırmaz.

Örneğin aile ilişkilerinde ebeveynlerin yetişkin çocuklarının eğitim, kariyer veya özel hayat kararlarına sürekli müdahale etmesi, çoğu zaman endişe ve koruma isteğiyle açıklanabilir. Romantik ilişkilerde partnerin telefonunu kontrol etmek veya kimlerle görüşeceğine karar vermeye çalışmak, sevgi ve güvence arayışı olarak sunulabilir. İş hayatında ise bir yöneticinin çalışanın mesai saatleri dışındaki zamanına da sürekli erişim beklemesi, iş sorumluluğunun kişisel alanın önüne geçirilmesine neden olabilir.

Bu örneklerin ortak noktası, bir kişinin kendi ihtiyacını veya beklentisini diğer kişinin özgürlüğünden daha önemli konuma yerleştirmesidir. Yakınlık, karşı tarafın bireyselliğini ortadan kaldırmaz. Birini önemsemek, onun adına karar vermekle aynı şey değildir.

Sınırlar karşısında neden direnç gösteririz?

Psikolojide psikolojik tepki (psychological reactance), bireyin özgürlüğünün tehdit edildiğini algıladığında bu özgürlüğü yeniden kazanmak için direnç geliştirmesiyle açıklanır. Steindl ve arkadaşları (2015), bu sürecin özgürlük tehdidi karşısında ortaya çıkan bilişsel ve duygusal tepkileri içerdiğini belirtmektedir.

Bu kavramı kişilerarası ilişkilere uyarladığımızda, bazı insanların karşılarındaki kişinin bağımsız kararlarını veya koyduğu sınırları neden zorlayıcı bulabildiğini daha iyi anlayabiliriz. Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Psikolojik tepki kuramı, bireyin kendi özgürlüğünün tehdit edilmesine verdiği tepkiyi açıklar; başkasının sınırına saygı göstermemeyi tek başına açıklayan bir kavram değildir.

Bunun yanında, alışılmış ilişki düzeninin değişmesi de rahatsızlık yaratabilir. Bir kişi yıllardır başkasının kararlarına müdahale edebildiği bir ilişkide, karşı tarafın artık kendi sınırlarını açıkça ifade etmesini beklenmedik bir değişim olarak algılayabilir. Bu değişimi kabul etmek yerine kırgınlık göstermek, suçluluk hissettirmek veya sınır koyan kişiyi bencil olmakla suçlamak gibi tepkiler ortaya çıkabilir.

Yakınlık, sınırsız erişim hakkı değildir.

Bir ilişkide kendimizi güvende hissetmek, karşımızdaki kişinin her isteğimize karşılık vermesine bağlı olmamalıdır. Her insanın kendine ait bir zamanı, düşünceleri, tercihleri ve paylaşmak istemediği alanları vardır. Bunları korumak, ilişkiye değer vermemek anlamına gelmez.

Bu nedenle bir sınırla karşılaştığımızda önce kendi tepkimizi anlamaya çalışmalıyız. Beni gerçekten inciten şey karşımdaki kişinin davranışı mı, yoksa bu davranışın bende oluşturduğu reddedilme hissi mi? Onun kararına neden saygı duymakta zorlanıyorum? Bir başkasının benden bağımsız hareket etmesi neden rahatsızlık yaratıyor?

Sonuç olarak, sağlıklı yakınlık, iki insanın birbirinin hayatında ne kadar yer kapladığıyla değil, birbirinin bireyselliğine ne kadar saygı gösterebildiğiyle ilgilidir. Sevgi, ilgi ve bağlılık; kişisel alanı ortadan kaldırmayı değil, o alanın varlığını kabul etmeyi gerektirir. Çünkü birinin hayatımızdaki yeri ne kadar özel olursa olsun, bu durum onun sınırlarını aşma hakkı vermez. Yakınlık, sınırların ortadan kalktığı yerde değil, iki tarafın da kendisi olarak kalabildiği yerde anlam kazanır.

Kaynakça

  • Downey, G., & Feldman, S. I. (1996). Implications of rejection sensitivity for intimate relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 70(6), 1327–1343. https://doi.org/10.1037/0022-3514.70.6.1327
  • Steindl, C., Jonas, E., Sittenthaler, S., Traut-Mattausch, E., & Greenberg, J. (2015). Understanding psychological reactance: New developments and findings. Zeitschrift für Psychologie, 223(4), 205–214. https://doi.org/10.1027/2151-2604/a000222
Esra Güvenç Esra Güvenç
Esra Güvenç, Ankara Ufuk Üniversitesi Psikoloji lisans bölümü mezunudur. Çocuk psikolojik danışmanlık, ergen terapisi ve yetişkin psikolojik destek hizmeti alanlarında danışanlarla terapi süreçleri yürütmekte; bireylerin duygusal farkındalık geliştirmelerine, zorluklarla başa çıkma becerileri kazanmalarına ve psikolojik iyi oluş düzeylerini desteklemelerine yardımcı olmaktadır. Birçok terapi yaklaşımı eğitimi almış olup, mesleki gelişimini sürdürülebilir kılmak adına yeni eğitim süreçlerine aktif olarak devam etmektedir. Bilimsel temelli psikoloji bilgilerini herkesin anlayabileceği bir dille paylaşmayı önemseyen Güvenç, ruh sağlığı alanında toplumsal farkındalık oluşturmayı hedefleyen psikologlar arasında yer almakta ve bu doğrultuda psikoloji temalı bilgilendirici yazılar kaleme almaktadır.
Psikolog Rehberi Psikolog · Çankaya, Ankara · Yüz yüze ve online

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!