Giriş
Kişilerin belirledikleri hedefleri çevresiyle paylaşmaları, hayatta motivasyonu artıran bir strateji olarak düşünülmektedir. Bir kişinin başarı, gelişim, fiziksel aktivite gibi alanlarda belirlediği hedefleri çevresiyle paylaşmasının, sosyal destek ve hesap verebilirlik sağlayarak hedefe ulaşma olasılığını artıracağı düşünülebilir. Bununla birlikte, psikoloji alanındaki bazı deneyler sonucunda hedeflerin çevreyle paylaşılmasının her zaman olumlu sonuçları olmadığı bulgulanmıştır. Özellikle kişilerin kimliğiyle bağlantılı hedeflerin başkaları tarafından tanınması, bazı koşullarda hedefe yönelik davranışın azalmasına neden olabilmektedir. Bu durumun açıklanmasında Gollwitzer ve arkadaşlarının (2009) gerçekleştirdiği deney literatüre önemli katkı sağlamıştır. Araştırmacılar, kişilerin hedeflerini başkalarına açıklamalarının niyet-davranış ilişkisini nasıl etkilediğini incelemiştir. Bu çalışma, hedefin yalnızca gelecekte gerçekleştirilecek bir davranış olmadığını, aynı zamanda bireyin sahip olmak istediği kimlikle ilişkili olabileceğini ileri sürmektedir.
Sosyal Gerçeklik ve Hedeflenen Kimlik
Gollwitzer ve arkadaşlarının (2009) çalışmasının temelinde, hedeflerin bireyin kimliğiyle olan ilişkisi bulunmaktadır. Örneğin “her gün hukuk makalesi okuyacağım” ifadesi belirli bir davranışa yönelik bir niyetken, “iyi bir hukukçu olacağım” ifadesi bireyin ulaşmak istediği kimliği temsil etmektedir. Bu nedenle ikinci tür hedefler, yalnızca belirli bir davranışın gerçekleştirilmesini değil, bireyin kendisini belirli bir kişi olarak görmesini de içermektedir. Birey hedefini kendi içinde tuttuğunda, mevcut kimliği ile ulaşmak istediği kimlik arasında bir farklılık bulunmaktadır. Bu farklılık, hedef doğrultusunda davranış göstermeye yönelik motivasyon yaratabilir. Ancak hedef başkalarına açıklandığında ve sosyal çevreden olumlu bir geri bildirim alındığında, hedeflenen kimlik sosyal olarak tanınmış olur. Örneğin bir kişinin “başarılı bir yazar olmak istiyorum” şeklindeki açıklamasına karşılık “Sen kesinlikle başarılı bir yazar olacaksın” biçiminde bir tepki verilmesi, henüz gerçekleşmemiş bir kimliğin sosyal olarak doğrulanmasını sağlayabilir. Gollwitzer ve arkadaşlarının dört deneyden oluşan araştırması, hedeflerin sosyal olarak tanınmasının bazı koşullarda hedefe yönelik davranışın azalmasına yol açabildiğini göstermiştir. Araştırmacılar bu durumu, bireyin hedeflediği kimliğe erken sahip olmuşluk hissi yaşamasıyla ilişkilendirmektedir. Başka bir ifadeyle, kişi henüz hedefini gerçekleştirmemiş olsa dahi çevresinden aldığı sosyal doğrulama nedeniyle hedeflediği kimliğe psikolojik olarak daha yakın hissedebilir. Bu durum, hedefe ulaşmak için gerçekleştirilmesi gereken davranışların daha az gerekli veya daha az acil algılanmasına neden olabilir. Dolayısıyla hedefin sosyal olarak açıklanması ile hedefe ulaşma arasındaki ilişki doğrusal değildir. Sosyal tanınma bazı durumlarda motivasyonu destekleyebilirken, özellikle kimlik temelli hedeflerde hedefe ulaşmadan önce psikolojik bir tamamlanmışlık hissi oluşturabilir.
Dopamin ve Ödül Tahmin Hatası
Gollwitzer bu durumu psikolojik ve davranışsal düzeyde açıklarken, dopamin araştırmaları bu tür süreçlerin nörobiyolojik açıdan nasıl ele alınabileceğine ilişkin farklı bir perspektif sunmaktadır. Özellikle Wolfram Schultz ve arkadaşlarının çalışmaları, dopamin sisteminin ödül beklentileri ile gerçekleşen sonuçlar arasındaki farklılıkların işlenmesindeki rolünü ortaya koymuştur. Bu mekanizmanın temel kavramlarından biri reward prediction error (RPE), yani ödül tahmin hatasıdır. Ödül tahmin hatası, gerçekleşen sonuç ile beklenen sonuç arasındaki farkı temsil etmektedir. Gerçekleşen ödül beklenenden yüksek olduğunda pozitif bir tahmin hatası ortaya çıkabilir. Beklenen ödül gerçekleştiğinde tahmin hatası azalırken, beklenen ödül gerçekleşmediğinde negatif bir tahmin hatası meydana gelebilir. Schultz’un çalışmalarında dopamin nöronlarının beklenmeyen ödüllere güçlü biçimde yanıt verdiği, öğrenme gerçekleştikçe bu yanıtın ödülü öngören uyarıcılara kayabildiği ve beklenen ödül verilmediğinde dopaminerjik aktivitede baskılanma görülebildiği ortaya konmuştur. Bu bulgular, dopamin sisteminin yalnızca haz deneyimiyle değil, aynı zamanda beklentilerin güncellenmesi ve davranışsal öğrenme süreçleriyle ilişkili olduğunu göstermektedir.
Hedeflerin Açıklanması ile Ödül Sistemi Arasındaki Olası Bağlantı
Gollwitzer’ın sosyal gerçeklik yaklaşımı ile Schultz’un ödül tahmin hatası modeli birlikte değerlendirildiğinde, hedeflerin açıklanmasının motivasyonu nasıl etkileyebileceğine ilişkin bir nörobiyolojik hipotez oluşturulabilir. Bir birey hedefini açıkladığında sosyal çevresinden olumlu geri bildirim alabilir. “Çok iyi bir hedef”, “Bunu kesinlikle başaracaksın” veya “Sen bunu yapabilecek birisin” gibi ifadeler, hedef henüz gerçekleştirilmemiş olmasına rağmen birey için olumlu bir sosyal deneyim oluşturabilir. Psikolojik düzeyde bu durum, hedeflenen kimliğin erken biçimde doğrulanmasına yol açabilir. Daha sonra birey gerçek hedef davranışıyla karşılaştığında ise başlangıçta oluşturduğu beklenti ile gerçek deneyim arasında farklılık meydana gelebilir. Örneğin bir sınava hazırlanma hedefi zihinsel olarak başarı ve olumlu sosyal değerlendirmeyle ilişkilendirilirken, gerçek çalışma süreci uzun süreli dikkat, tekrar ve çaba gerektirebilir. Beklenen deneyim ile gerçek deneyim arasındaki fark, ödül tahmin hatası literatürünün ele aldığı mekanizmalar açısından değerlendirilebilir. Bununla birlikte, burada önemli bir metodolojik sınırlama bulunmaktadır. Gollwitzer ve arkadaşlarının çalışması dopamin aktivitesini veya beyin görüntüleme verilerini ölçmemiştir. Schultz’un çalışmaları da hedeflerin başkalarına açıklanmasının doğrudan dopamin artışına ve daha sonra motivasyon kaybına neden olduğunu göstermemektedir. Bu nedenle “hedefi açıklamak dopamini yükseltir ve daha sonra dopamin düşerek motivasyonu azaltır” biçimindeki kesin bir nedensellik iddiası mevcut çalışmalar tarafından desteklenmemektedir.
Sonuç
Hedeflerin başkalarına açıklanmasının motivasyon üzerindeki etkisi, sosyal psikoloji ve nörobilim perspektiflerinin birlikte değerlendirilmesini gerektiren karmaşık bir süreçtir. Gollwitzer ve arkadaşlarının çalışması, özellikle kimlikle ilişkili hedeflerin sosyal olarak tanınmasının bireyde hedeflenen kimliğe erken sahip olma hissi yaratabileceğini ve bunun hedefe yönelik davranışın azalmasıyla ilişkili olabileceğini göstermektedir. Schultz’un dopamin araştırmaları ise ödül beklentisi ile gerçekleşen sonuç arasındaki farklılıkların dopaminerjik sistem tarafından işlendiğini ve bu mekanizmanın davranışsal öğrenmede önemli bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Bu iki literatür bir arada değerlendirildiğinde, sosyal olarak tanınan hedeflerin bireyin ödül beklentilerini ve hedefe ilişkin psikolojik değerlendirmelerini değiştirebileceği düşünülebilir. Ancak mevcut araştırmalar, bu iki mekanizma arasında doğrudan nedensel bir bağlantı bulunduğunu henüz göstermemektedir. Bu nedenle hedeflerin açıklanması ile dopaminerjik ödül tahmin hatası arasındaki ilişki, kanıtlanmış bir sonuçtan ziyade gelecekte deneysel olarak sınanması gereken bir hipotez olarak değerlendirilmelidir. Bu ayrımın korunması, hedeflerin sosyal olarak açıklanması ve motivasyon arasındaki ilişkinin bilimsel açıdan doğru biçimde ele alınması açısından önem taşımaktadır.
Kaynakça
- Kaynakça
- Gollwitzer, P. M., Sheeran, P., Michalski, V., & Seifert, A. E. (2009). When intentions go public: Does social reality widen the intention-behavior gap? Psychological Science, 20(5), 612–618.
- Schultz, W. (2016). Dopamine reward prediction error coding. Dialogues in Clinical Neuroscience, 18(1), 23–32.
