Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Gözyaşlarının Ardındaki Suç: Vicdanın İtirafı mı, Zihnin Oyunu mu?

Emine Samur Yazar: Emine Samur
10 dk.okuma süresi
Gözyaşlarının Ardındaki Suç: Vicdanın İtirafı mı, Zihnin Oyunu mu?

Vicdanın, suçluluğun ve pişmanlığın karanlık koridorlarında bir yolculuk

Gece saat 02.17. Yağmur, asfaltın üzerine ince bir örtü gibi serilmiş. Şehrin ışıkları ıslak yolda birbirine karışırken bir otomobil, kırmızı ışığı fark etmeden kavşağa giriyor. Birkaç saniye sonra fren sesi, metalin metalle çarpışması ve ardından gelen o ürkütücü sessizlik... Bir insan hayatını kaybediyor. Diğerinin hayatı ise belki de ilk kez gerçekten başlıyor: suçlulukla, korkuyla ve kendisinden kaçamayacağı bir gerçekle. Sürücü araçtan iniyor. Ellerini başına götürüyor, titriyor, ağlıyor. "Ben ne yaptım?" diye bağırıyor. Ambulansın sirenleri yaklaşırken defalarca özür diliyor. O an orada bulunan herkes onun pişman olduğunu düşünüyor. Fakat bir an duralım. Ya o kavşakta başka bir araç olmasaydı? Ya kimse yaralanmasaydı? Ya kamera kayıtları olmasaydı? Ya sürücünün kimliği hiçbir zaman öğrenilmeseydi?

O insan yine aynı şekilde ağlar mıydı?

Yoksa gözyaşlarının nedeni kaybedilen bir hayat değil, kendi hayatının artık eskisi gibi olmayacağını bilmek midir? İşte insan psikolojisinin en rahatsız edici sorularından biri burada beliriyor: İnsan yaptığı kötülüğe mi üzülür, yoksa kötülük yaptıktan sonra kendisine ne olacağına mı? Bu soru, adli psikolojide suç sonrası pişmanlığın değerlendirilmesini önemli kılan temel meselelerden biridir. Çünkü suçun ardından ortaya çıkan her duygu, ahlaki bir uyanış anlamına gelmez. Korku, utanç, kaygı, suçluluk, çaresizlik ve gerçek pişmanlık birbirine benzeyebilir; ancak aynı şey değildir. Bir insan yakalanmaktan korkabilir ama mağdurun yaşadığı acıyı hiç düşünmeyebilir. Bir başkası toplum tarafından dışlanmaktan utanabilir fakat yaptığı davranışın ahlaki ağırlığıyla yüzleşmeyebilir. Hatta bazı insanlar, kendilerini kötü biri olarak görmekten o kadar kaçınırlar ki yaptıkları kötülüğe sürekli yeni gerekçeler üretirler. Belki de insan zihninin en ilginç savunması budur: Kendi gerçeğini değiştiremeyen insan, o gerçeğin anlamını değiştirmeye çalışır. Peki, insan kendisini affedemediği için mi pişman olur, yoksa başkalarının onu affetmesini istediği için mi? Vicdanın sahnesinde kim oynuyor? Bir mahkeme salonu düşünün. Sanık kürsüde. Mağdurun ailesi karşısında. Sanık başını öne eğmiş, gözleri dolmuş. "Yaptığım şeyden dolayı çok üzgünüm." diyor. Fakat biraz sonra avukatı, ceza indirimi talebinde bulunurken müvekkilinin pişmanlığını özellikle vurguluyor. Şimdi şu iki ihtimali düşünelim: İlkinde sanık, mağdurun artık yaşayamayacağı bir geleceği olduğunu, ailesinin bir daha hiçbir şeyi eskisi gibi yaşayamayacağını düşünüyor. Kendi davranışının sonuçlarını kavrıyor ve sorumluluk üstleniyor. İkincisinde ise sanık, alacağı cezanın hayatını nasıl değiştireceğini, ailesinin kendisinden utanacağını ve özgürlüğünü kaybedeceğini düşünüyor. Pişmanlık ifadesi, içinde bulunduğu durumdan kurtulmanın bir aracına dönüşüyor. Dışarıdan bakıldığında iki insan da ağlıyor. İkisi de özür diliyor. İkisi de pişman olduğunu söylüyor.

Öyleyse hangisi gerçek?

Belki de asıl sorun, pişmanlığın her zaman gözlemlenebilir bir davranış olmamasıdır. Bir insanın yüzündeki ifadeden, sesindeki titremeden veya gözyaşından iç dünyasına ilişkin kesin bir hüküm veremeyiz. Çünkü duyguların dışavurumu kişiden kişiye değişir. Gerçek pişmanlık, yalnızca bir anlık duygusal yoğunluk değil; kişinin verdiği zararı anlaması, sorumluluğunu kabul etmesi ve davranışlarıyla bu yüzleşmeyi sürdürmesiyle ilgilidir. Stratejik pişmanlıkta ise kişinin odağı, çoğunlukla kendi çıkarlarına ve karşılaşacağı sonuçlara yönelir. Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Bir insan hem gerçekten pişman olabilir hem de ceza almaktan korkabilir. Bu iki duygu birbirini mutlaka dışlamaz. Dolayısıyla pişmanlığı tek bir ölçüte indirgemek, insan psikolojisinin karmaşıklığını göz ardı etmek olur. İnsan neden kendisini suçsuz hissetmek ister? Bir başka sahneye geçelim. Bir adam, yıllarca birlikte olduğu eşine şiddet uyguluyor. Bir gün eşi onu terk ediyor ve hakkında şikâyette bulunuyor. Adam ise çevresine sürekli aynı şeyi anlatıyor:

"Ben aslında kötü biri değilim. Beni bu noktaya o getirdi."

Burada karşımıza psikolojinin önemli kavramlarından biri çıkıyor: rasyonalizasyon, yani mantığa büründürme. Kişi, kabul etmekte zorlandığı davranışını kendisine ve çevresine makul gösterecek gerekçeler üretir. Sorumluluğu başkasına yükleyebilir, yaptığı davranışın sonuçlarını küçümseyebilir veya kendi eylemini zorunlu bir tepki gibi sunabilir. Böylece kendi benlik algısını korumaya çalışır. Çünkü insanın kendisini iyi, ahlaklı ve haklı biri olarak görme ihtiyacı oldukça güçlü olabilir. İşlediği suç ile kendisi hakkındaki olumlu düşünceleri çatıştığında bu çatışmayı azaltmaya yönelebilir. Fakat burada daha derin bir soru belirir: Bir insan yaptığı kötülüğün farkında olduğu hâlde kendisini iyi biri olarak görmeye devam edebilir mi? Belki de evet. Çünkü insan, kendisini tanımlarken çoğu zaman yaptıklarından çok, yapmak istediğini düşündüğü şeylere tutunur. "Ben böyle biri değilim." Peki, insan gerçekten böyle biri değilse, o davranışı kim gerçekleştirdi? İnsanın kendi karanlığıyla karşılaşması, belki de en zor psikolojik yüzleşmelerden biridir. Empati: Mağdurun acısını hissetmek mi, kendi acından kaçmak mı? Şimdi yeniden trafik kazasına dönelim. Sürücü cezaevinde. Günler geçiyor. Bir gün kazada hayatını kaybeden kişinin ailesinden bir mektup alıyor. Mektupta yalnızca birkaç cümle var: "Bizim evimizde artık bir sandalye boş. Bayramlarda bir kişi eksik. Telefonumuz artık onun sesini duymayacak. Siz ise bir gün buradan çıkacaksınız."

Bu cümleleri okuyan sürücü ne hisseder?

Kendi özgürlüğünü kaybettiği için mi üzülür? Yoksa bir ailenin geleceğinden geri dönüşü olmayan bir parçayı aldığını ilk kez gerçekten kavradığı için mi? İşte burada empati kavramı devreye girer. Empati, kişinin kendisini karşısındaki insanın yerine koyarak onun duygu ve yaşantılarını anlamaya çalışmasıdır. Ancak bir başkasının acısını anlamakla, o acıyı gerçekten önemsemek her zaman aynı şey değildir. Bir insan mağdurun ne hissettiğini zihinsel olarak anlayabilir ama bu durum mutlaka güçlü bir duygusal karşılık vereceği anlamına gelmez. Narsisistik özellikler, empati kurma biçimi, kişilik farklılıkları ve kişinin sorumluluk algısı, suç sonrası tepkilerin değerlendirilmesinde önem taşıyabilir. Ancak narsisizm tek başına suç işleme veya pişmanlık duymama nedeni olarak görülemez. Belki de burada sorulması gereken soru şudur: Bir insan, başkasının acısını anlayabildiği hâlde o acıyı önemsememeyi nasıl başarır?

Nietzsche, Kant ve insanın kendi vicdanıyla hesaplaşması

Bu meseleyi yalnızca psikolojiyle açıklamak yeterli midir? Yoksa suçluluk dediğimiz şey, insanın ahlaki varoluşuyla da mı ilgilidir? Kant'ın ahlak felsefesi, bizi niyet ve ahlaki sorumluluk üzerine düşündürür. Bir davranışın ahlaki değeri, yalnızca kişiye sağlayacağı yararla ölçülemez. Öyleyse yalnızca cezasını azaltmak için özür dileyen bir insanın davranışıyla, verdiği zararı ahlaki bir sorumluluk olarak kabul eden insanın davranışı aynı şekilde değerlendirilebilir mi? Nietzsche ise suçluluk ve vicdanın tarihsel ve toplumsal kökenlerini sorgulamamıza yardımcı olur. İnsan neden kendisini suçlu hisseder? Vicdan, insanın içindeki doğal bir ses midir, yoksa toplumun ona öğrettiği ahlaki kuralların içselleştirilmiş biçimi midir? Daha da ileri gidelim: İnsan, kimsenin kendisini yargılamadığı bir dünyada da yaptığı kötülükten rahatsız olur muydu?

Eğer cevap evetse, bu rahatsızlığın kaynağı nedir? Vicdan mı, empati mi, benlik algısı mı?

Eğer cevap hayırsa, insanın ahlaklı davranması için mutlaka bir otoriteye, cezaya veya toplumsal denetime ihtiyacı mı vardır? Belki de insanın ahlaki karakteri, yalnızca başkalarının önünde nasıl davrandığında değil, hiçbir gözün üzerinde olmadığını düşündüğü anlarda da sorgulanmalıdır. Pişmanlık affedilmeyi hak ettirir mi? Bir trafik kazasında hayatını kaybeden kişinin ailesini düşünün. Aradan yıllar geçmiş. Kazaya neden olan sürücü cezasını çekmiş. Yaptığı davranıştan dolayı pişman olduğunu söylüyor. Hatta hayatının geri kalanında mağdurun ailesine yardım etmek istediğini belirtiyor. Aile onu affetmek zorunda mı? Pişmanlık duyan bir insanın affedilmesi gerekir mi? Yoksa bazı davranışların ardından gelen hiçbir özür, kaybedilen hayatın karşılığı olamaz mı? Burada önemli bir ayrım vardır: Pişmanlık, kişinin kendi iç dünyasında yaşadığı bir yüzleşmedir; affetmek ise mağdurun veya yakınlarının özgür iradesiyle verebileceği bir karardır. Bir insan pişman olabilir ama affedilmeyebilir. Affedilmek, pişmanlığın doğal bir ödülü değildir. Üstelik pişmanlık, verilen zararı ortadan kaldırmaz. Bir özür, geçmişi değiştirmez. Bir itiraf, kaybedilen hayatı geri getirmez.

Peki, o zaman pişmanlığın anlamı nedir?

Belki de pişmanlık geçmişi değiştirmek değil, insanın gelecekte aynı kötülüğü yeniden üretmemesi için kendisiyle hesaplaşmasıdır. Son soru: Kimse görmeseydi yine de üzülür müydün? Şimdi bütün sahneleri yeniden düşünelim. Gece yarısı yaşanan trafik kazasını, mahkeme salonundaki gözyaşlarını, kendisini haklı çıkarmaya çalışan adamı, cezaevinde okunan mektubu ve affedilmeyi bekleyen insanı... Hepsinin ortak noktasında aynı soru duruyor:

İnsan gerçekten neye üzülüyor?

Kaybettiği özgürlüğe mi, yitirdiği itibara mı, başkalarının gözündeki değerine mi, yoksa bir başka insanın hayatında yarattığı geri dönülmez yıkıma mı? Belki de en korkutucu ihtimal şudur: İnsan bazen mağdurun acısından çok, kendi masumiyetini kaybetmiş olmaktan dolayı acı çeker. Çünkü insan kendisinden kaçabilir, başkalarına yalan söyleyebilir, geçmişini yeniden yorumlayabilir. Fakat bütün savunmaların sustuğu bir an gelir. O an insan, kendi davranışının tanığı olmak zorunda kalır. Ve belki de gerçek pişmanlık tam olarak o anda başlar. Şimdi kendinize şu soruyu sorun: Bir insanın işlediği suç hiçbir zaman ortaya çıkmayacak, hiçbir mahkemede yargılanmayacak, hiçbir toplum tarafından dışlanmayacak olsaydı... Yine de yaptığı şeyden dolayı pişmanlık duyar mıydı? Yoksa vicdan dediğimiz şey, yalnızca yakalanma ihtimalinin içimizde bıraktığı bir gölge miydi? Belki de insanın gerçek karakteri, suç işlediği anda değil; kimsenin kendisini suçlayamayacağını bildiği hâlde ne hissettiğinde ortaya çıkar. Ve son bir soru: Sizce insanı gerçekten kötü yapan şey işlediği suç mudur, yoksa o suçun ardından kendisine bile itiraf edemediği gerçek midir?

Emine Samur Emine Samur
Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi 2.sınıf öğrencisiyim. Pedagojik formasyon eğitimi de alıyorum.Şu ana kadar anaokulu, rehabilitasyon merkezi ve klinik psikoloji alanında çeşitli yüz yüze ve online stajlar yaptım. Girişimci Psikologlar Derneği'nde seminer ekibi üyesiyim ve Ulusal Psikoloji Akademisi'nde üniversite temsilcisiyim. Sağlıkça Platformu'nda da blog yazarlığı yapıyorum. Klinik ve adli psikolojiye ilgi duyuyorum. Psikodinamik psikoterapi ile ilgili okumalar yapıyorum. Özellikle travma psikolojisi, kayıp ve yas, kişilik bozuklukları, madde bağımlılığı ile ilgili seminer ve zirvelere, duygu ve kaygı yönetimi gibi atölyelere katılarak kendimi geliştirmeye çalışıyorum. İnsan ruhunu, psikoloji biliminin ışığında kelimelere dönüştürmek ve insanın kendine yaklaşmasına eşlik etmek için yazıyorum.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!