Psikolog BulŞehrinde bir uzman

İnsan Neden Kendisine Değer Vermeyen İnsanlara Bağlanır?

13 dk.okuma süresi

1. GİRİŞ
İnsan, yaşamı boyunca başkalarıyla duygusal bağ kurma ve kabul görme ihtiyacı hisseden sosyal bir varlıktır. Yakın ilişkiler, yalnızca sevgi ve paylaşım alanı değil, aynı zamanda bireyin kendisini güvende, değerli ve anlamlı hissettiği psikolojik alanlardır. Bununla birlikte bazı insanlar, kendilerine yeterince ilgi göstermeyen, duygusal ihtiyaçlarını karşılamayan veya ilişkide sürekli belirsizlik yaratan kişilere karşı yoğun bir bağlılık geliştirebilmektedir. Bu durum, kişinin neden kendisine iyi gelmeyen bir ilişkiden uzaklaşamadığı ve neden karşılık görmediği hâlde sevgisini sürdürdüğü sorularını gündeme getirmektedir.

İlk bakışta bu davranış, yanlış insanı seçmek veya kişinin kendisine yeterince değer vermemesi şeklinde yorumlanabilir. Ancak klinik psikoloji açısından konu daha kapsamlı değerlendirilmelidir. Çünkü romantik ilişkilerde ortaya çıkan davranışlar, yalnızca mevcut partnerin özellikleriyle değil, bireyin geçmiş ilişki deneyimleri, duygusal beklentileri, kendilik algısı ve yakınlık kurma biçimleriyle de ilişkilidir.

Bowlby'nin (1969, 1982) geliştirdiği bağlanma kuramı, insanların erken çocukluk döneminde bakım verenleriyle kurdukları ilişkilerin, ilerleyen yaşamlarında yakınlık ve güven deneyimlerini etkileyebileceğini ileri sürmektedir. Bu yaklaşım, yetişkin romantik ilişkilerinin anlaşılmasında da önemli bir kuramsal temel oluşturmuştur. Nitekim Hazan ve Shaver (1987), romantik aşkı bir bağlanma süreci olarak ele almış ve çocukluk dönemindeki bağlanma örüntülerinin yetişkinlikteki romantik ilişkilerle bağlantısını incelemiştir.

Bu bağlamda kendisine değer vermeyen insanlara bağlanma davranışını yalnızca bir tercih veya kişilik özelliği olarak değerlendirmek yeterli değildir. Bireyin ilişkilerde neyi tanıdığını, sevgiyi nasıl anlamlandırdığını ve yakınlık karşısında hangi duygusal tepkileri geliştirdiğini incelemek gerekir. Bu makalenin amacı, söz konusu davranışın altında bulunabilecek psikolojik mekanizmaları bilimsel yaklaşımlar çerçevesinde değerlendirmek ve sağlıklı ilişki kurma kapasitesinin nasıl geliştirilebileceğini tartışmaktır.

2. GELİŞME
2.1. Erken Dönem Bağlanma Deneyimleri ve Yetişkin İlişkileri
Bağlanma kuramına göre çocuk, yaşamının ilk dönemlerinden itibaren bakım veren kişiyle güvenli ve süreklilik taşıyan bir ilişki kurma ihtiyacı duyar. Bu ilişki, yalnızca fiziksel bakımın sağlanmasından ibaret değildir. Çocuğun korktuğunda yatıştırılması, duygularının anlaşılması, ihtiyaçlarının fark edilmesi ve tutarlı biçimde karşılanması da güvenli bağlanmanın temel unsurlarıdır.

Ainsworth ve arkadaşlarının (1978) çalışmaları, erken dönem bağlanma örüntülerinin farklı biçimlerde ortaya çıkabildiğini göstermiştir. Güvenli bağlanma geliştiren çocuklar, bakım veren kişiyi ihtiyaç duyduklarında ulaşabilecekleri güvenilir bir figür olarak deneyimler. Kaygılı veya dirençli bağlanma örüntüsünde ise bakım verenin tepkilerinin tutarsız algılanması, çocuğun yakınlık ihtiyacını daha yoğun ve kaygılı biçimde ifade etmesine neden olabilir.

Bu deneyimlerin yetişkinlikteki romantik ilişkilere yansımaları, Hazan ve Shaver'ın (1987) araştırmalarıyla psikoloji literatüründe daha belirgin biçimde ele alınmıştır. Yetişkin birey, romantik partnerini zaman zaman güven, korunma ve duygusal yakınlık ihtiyacının karşılandığı bir bağlanma figürü olarak deneyimleyebilir.

Ancak burada önemli bir ayrım bulunmaktadır: Çocuklukta yaşanan her olumsuz deneyim yetişkinlikte mutlaka sağlıksız ilişkilere yol açmaz. Erken deneyimler önemli bir zemin oluştursa da sonraki ilişkiler, sosyal çevre, yaşam olayları ve bireysel psikolojik gelişim bu örüntüleri değiştirebilir. Dolayısıyla bağlanma geçmişi bir kader değil, anlaşılması gereken gelişimsel bir etkendir.

2.2. Kaygılı Bağlanma ve Terk Edilme Korkusu
Kendisini yeterince önemsemeyen bir partnerden uzaklaşmakta zorlanan bireylerde kaygılı bağlanma özellikleri görülebilir. Bu bağlanma yönelimine sahip kişiler, yakın ilişkilerinde terk edilme ihtimaline karşı daha hassas olabilir ve partnerlerinin davranışlarını reddedilme işaretleri açısından değerlendirebilir.

Partnerin geç cevap vermesi, iletişimi azaltması veya duygusal olarak mesafeli davranması, bu kişilerde yoğun kaygı oluşturabilir. Böyle durumlarda birey, ilişkinin güvenliğini yeniden sağlamak amacıyla daha fazla iletişim kurmaya, onay almaya veya partnerinin ilgisini kazanmaya çalışabilir. Ancak bu çabalar karşılıklı bir yakınlık oluşturmadığında, ilişki içerisindeki duygusal dengesizlik daha da belirginleşebilir.

Mikulincer ve Shaver (2016), yetişkin bağlanma örüntülerinin duygu düzenleme, yakınlık beklentileri ve kişilerarası davranışlarla ilişkisini kapsamlı biçimde ele almıştır. Kaygılı bağlanma, kişinin ilişkideki tehdit işaretlerine daha fazla odaklanmasına ve güvence arama davranışlarının artmasına zemin hazırlayabilir.

Bu noktada kişinin partnerine duyduğu yoğun bağlılık, her zaman ilişkinin sağlıklı veya karşılıklı olduğu anlamına gelmez. Bazen birey, sevildiğini hissetmekten çok terk edilmeyeceğine dair güvence aramaktadır. Böylece ilişkinin kendisi, mutluluk ve paylaşım alanı olmaktan çıkarak kaygının sürekli yönetilmeye çalışıldığı bir ortama dönüşebilir.

2.3. Çocukluk Yaşantıları ve Duygusal Yoksunluk Şeması
Şema terapi yaklaşımı, erken yaşlarda gelişen düşünce, duygu ve davranış örüntülerinin yetişkinlikteki ilişkileri nasıl etkileyebileceğini açıklayan önemli modellerden biridir. Young, Klosko ve Weishaar'a (2003) göre erken dönem uyumsuz şemalar, çocuklukta temel duygusal ihtiyaçların yeterince karşılanmamasıyla ilişkili olarak gelişebilir.

Bu şemalardan biri duygusal yoksunluk şemasıdır. Duygusal yoksunluk yaşayan birey, başkalarından yeterli ilgi, anlayış, şefkat ve duygusal destek göremeyeceğine ilişkin bir beklenti geliştirebilir. Bu beklenti, kişinin yetişkinlikteki ilişkilerini yorumlama biçimini etkileyebilir.

Örneğin çocukluk döneminde duyguları önemsenmemiş, ihtiyaçları sıklıkla görmezden gelinmiş veya sevgiyi kazanmak için çaba göstermesi gerektiğini öğrenmiş bir birey, yetişkinlikte benzer ilişki dinamiklerini tanıdık bulabilir. Partnerinin mesafeli davranışlarını sorgulamak yerine bunları ilişkinin doğal bir parçası olarak kabul edebilir.

Pilkington, Bishop ve Younan'ın (2021) sistematik derleme ve meta-analiz çalışması, çocukluk dönemindeki olumsuz yaşantılar ile erken dönem uyumsuz şemalar arasında anlamlı ilişkiler bulunduğunu göstermektedir. Bununla birlikte bu ilişkiler, her bireyde aynı biçimde ortaya çıkan kaçınılmaz sonuçlar olarak değerlendirilmemelidir.

Burada dikkat çekici olan, kişinin kendisine iyi davranılmasını istememesi değil, iyi davranılmanın nasıl bir deneyim olduğunu yeterince tanımamış olabilmesidir. Birey, sağlıklı yakınlığı yabancı veya alışılmadık bulurken duygusal mesafeyi tanıdık bir ilişki biçimi olarak deneyimleyebilir.

2.4. Özdeğer Algısı ve Sevilmeyi Hak Etme İnancı
Bireyin kendisi hakkındaki temel değerlendirmeleri, romantik ilişkilerdeki beklentilerini etkileyebilir. Kendini değersiz, yetersiz veya kolayca terk edilebilir olarak algılayan kişi, karşısındaki insanın ilgisizliğini kendi eksikliklerinin bir sonucu olarak yorumlayabilir.

Örneğin partneri tarafından ihmal edildiğinde, ilişkinin karşılıklı ihtiyaçları karşılamadığını düşünmek yerine kendisinde değiştirmesi gereken bir özellik bulunduğuna inanabilir. Bu düşünce, daha fazla çaba göstererek sevgiyi kazanma davranışını güçlendirebilir.

Şema terapi yaklaşımında kusurluluk ve utanç şeması, kişinin kendisini temelde eksik veya sevilmeye layık olmayan biri olarak değerlendirmesiyle ilişkilidir. Bu şemaya sahip bireyler, reddedilme ihtimalini daha yoğun yaşayabilir ve ilişkide kabul görmek için kendi ihtiyaçlarını geri plana atabilir.

Ancak özdeğer algısı ile ilişki tercihleri arasında tek yönlü ve basit bir neden-sonuç ilişkisi kurmak doğru değildir. İlişki deneyimleri de kişinin kendilik algısını olumlu veya olumsuz yönde etkileyebilir. Dolayısıyla birey ve partner arasındaki etkileşim karşılıklı değerlendirilmelidir.

2.5. Belirsizlik, Tutarsız İlgi ve İlişkiden Kopamama
Bazı ilişkilerde partnerin ilgisi düzenli ve öngörülebilir değildir. Bir dönem yoğun yakınlık gösteren kişi, başka bir dönemde iletişimini azaltabilir veya duygusal olarak uzaklaşabilir. Bu değişkenlik, karşı tarafta ilişkinin geleceğine ilişkin belirsizlik yaratabilir.

Birey, yeniden yakınlık kurulacağı beklentisiyle ilişkiye daha fazla yatırım yapabilir. Özellikle kaygılı bağlanma özellikleri bulunan kişiler, bu belirsizliği tehdit olarak algılayarak partnerin davranışlarını sürekli izleyebilir.

Davranışçı öğrenme kuramında değişken oranlı pekiştirme, davranışın öngörülemeyen aralıklarla ödüllendirilmesinin davranışın sürdürülmesini etkileyebileceğini açıklayan bir kavramdır. Bununla birlikte bu mekanizmayı bütün romantik ilişkilere doğrudan uygulamak veya tutarsız ilginin tek başına bağımlılık oluşturduğunu ileri sürmek bilimsel açıdan doğru değildir.

İlişkiden kopamama; bağlanma kaygısı, ortak yaşam koşulları, sosyal destek eksikliği, ekonomik bağımlılık, umut ve ayrılık sonrası kayıp korkusu gibi birçok etkenin etkileşimiyle gelişebilir. Bu nedenle ilişkiyi sürdürme davranışı tek bir psikolojik mekanizmaya indirgenmemelidir.

2.6. Tanıdık Olanın Güvenli Sanılması
İnsan zihni, yeni deneyimleri geçmiş yaşantılarından edindiği beklentiler aracılığıyla değerlendirebilir. Bu nedenle birey, kendisine tanıdık gelen ilişki biçimlerine daha kolay uyum sağlayabilir. Ancak tanıdık olan her zaman sağlıklı veya güvenli değildir.

Çocuklukta duygusal mesafe, eleştirilme veya tutarsız ilgi deneyimleyen bir kişi, yetişkinlikte benzer özellikler taşıyan partnerlere yönelebilir. Bu durum, kişinin bilinçli olarak acı çekmeyi seçtiği anlamına gelmez. Daha çok, geçmişten öğrenilmiş beklentilerin yeni ilişkilerin yorumlanmasında etkili olabileceğini gösterir.

Young ve arkadaşlarının şema yaklaşımında, erken dönem şemalarının yetişkinlikte benzer yaşantılarla etkinleşebildiği ve kişinin bu örüntüleri sürdüren başa çıkma biçimleri geliştirebildiği açıklanmaktadır. Böylece birey, kendisine zarar veren ilişki dinamiklerini fark etmekte zorlanabilir.

Bununla birlikte her sağlıksız ilişki tercihinin çocukluk travmasıyla açıklanması mümkün değildir. Güncel sosyal koşullar, kültürel beklentiler, kişisel değerler ve partnerin davranışları da değerlendirmeye katılmalıdır.

2.7. Psikoterapi ve Sağlıklı Bağlanma Kapasitesinin Geliştirilmesi
Sağlıksız ilişki örüntülerinin fark edilmesi, değişimin önemli başlangıç noktalarından biridir. Bireyin öncelikle ilişkilerinde hangi ihtiyaçlarının karşılanmadığını, hangi durumlarda yoğun kaygı yaşadığını ve hangi düşüncelerin kendi ihtiyaçlarını geri plana atmasına neden olduğunu incelemesi gerekir.

Psikoterapi sürecinde bağlanma örüntüleri, erken dönem yaşantılar, temel inançlar ve duygu düzenleme becerileri ele alınabilir. Bilişsel davranışçı yaklaşımlar, kişinin işlevsel olmayan düşüncelerini değerlendirmesine yardımcı olabilir. Şema terapi ise erken dönem uyumsuz şemaları ve bu şemalarla ilişkili başa çıkma biçimlerini inceleyebilir.

Taylor ve arkadaşlarının (2015) sistematik derlemesi, psikoterapi sonrasında yetişkin bağlanma güvenliğinde artış ve bağlanma kaygısında azalma görülebildiğine ilişkin bulgular sunmaktadır. Bununla birlikte araştırmacılar, bu değişimlerin daha güçlü biçimde doğrulanması için kontrollü çalışmalara ihtiyaç bulunduğunu belirtmektedir.

Sağlıklı ilişki kurma kapasitesini geliştirmek, yalnızca uygun partneri bulmakla sınırlı değildir. Kişinin kendi ihtiyaçlarını tanıması, sınırlarını ifade edebilmesi, karşılıklılığı değerlendirebilmesi ve reddedilme korkusuna rağmen kendisini koruyabilmesi de bu sürecin parçalarıdır.

3. SONUÇ
İnsanın kendisine değer vermeyen kişilere bağlanması, yalnızca yanlış partner seçimi veya irade eksikliğiyle açıklanabilecek bir durum değildir. Bu davranışın altında erken dönem bağlanma deneyimleri, çocuklukta karşılanmayan duygusal ihtiyaçlar, kaygılı bağlanma özellikleri, özdeğer algısı ve öğrenilmiş ilişki örüntüleri gibi farklı psikolojik etkenler bulunabilir.

Bağlanma kuramı, bireyin yakın ilişkilerinde güven ve terk edilme beklentilerinin nasıl şekillenebileceğini açıklarken şema terapi yaklaşımı, geçmiş yaşantıların yetişkinlikteki temel inançlar üzerindeki etkisini anlamaya yardımcı olmaktadır. Bu iki yaklaşım birlikte değerlendirildiğinde, bazı bireylerin kendilerine iyi gelmeyen ilişkilere neden tekrar tekrar yönelebildikleri daha kapsamlı biçimde anlaşılabilir.

Bununla birlikte geçmiş deneyimlerin yetişkinlikteki ilişkileri kesin olarak belirlediğini söylemek doğru değildir. Bağlanma örüntüleri değişebilir; birey yeni ilişki deneyimleri, psikolojik farkındalık ve uygun psikoterapi desteği aracılığıyla daha güvenli ilişki kurma becerileri geliştirebilir.

Sağlıklı bir ilişkinin temelinde sürekli kendini kanıtlama, karşı tarafın ilgisini kazanmak için mücadele etme veya terk edilmemek adına kendi ihtiyaçlarından vazgeçme zorunluluğu bulunmaz. Karşılıklılık, duygusal erişilebilirlik, güven, saygı ve tutarlılık sağlıklı yakınlığın önemli göstergeleridir.

Sonuç olarak üzerinde düşünülmesi gereken temel soru, kişinin neden kendisini sevmeyen birini sevdiği değil, sevginin neden zaman zaman kendisinden vazgeçmekle eşdeğer hâle geldiğidir. Bu soruya verilecek yanıt, bireyin geçmişini anlaması kadar bugün kurduğu ilişkilerde kendi ihtiyaçlarına ve sınırlarına yeniden yer açmasıyla da ilgilidir. Çünkü psikolojik iyilik hâli, yalnızca başkaları tarafından sevilmekle değil, kişinin kendisini değersizleştiren ilişki biçimlerini tanıyıp değiştirebilme kapasitesiyle de yakından ilişkilidir.

Kaynakça

  • 1. Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Lawrence Erlbaum Associates.
  • 2. Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
  • 3. Bowlby, J. (1980). Attachment and loss: Vol. 3. Loss: Sadness and depression. Basic Books.
  • 4. Fraley, R. C. (2019). Attachment in adulthood: Recent developments, emerging debates, and future directions. Annual Review of Psychology, 70, 401–422. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-010418-102813
  • 5. Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524. https://doi.org/10.1037/0022-3514.52.3.511
  • 6. Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2016). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change (2nd ed.). Guilford Press.
  • 7. Overall, N. C., Pietromonaco, P. R., & Simpson, J. A. (2022). Buffering and spillover of adult attachment insecurity in couple and family relationships. Nature Reviews Psychology, 1, 101–111.
  • 8. Pilkington, P. D., Bishop, A., & Younan, R. (2021). Adverse childhood experiences and early maladaptive schemas in adulthood: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology & Psychotherapy, 28(3), 569–584. https://doi.org/10.1002/cpp.2533
  • 9. Simpson, J. A., & Rholes, W. S. (2017). Adult attachment, stress, and romantic relationships. Current Opinion in Psychology, 13, 19–24. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2016.04.006
  • 10. Taylor, P., Rietzschel, J., Danquah, A., & Berry, K. (2015). Changes in attachment representations during psychological therapy. Psychotherapy Research, 25(2), 222–238. https://doi.org/10.1080/10503307.2014.886791
  • 11. Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner's guide. Guilford Press.
Bülent Koçyiğit Bülent Koçyiğit
Bülent Koçyiğit, klinik psikolog ve yazar olarak psikoterapi, psikolojik danışmanlık ve akademik çalışmalar alanında geniş bir deneyime sahiptir. Lisans eğitimini tamamladıktan sonra, Yüksek lisans eğitimini klinik psikoloji üzerine tamamlayan Koçyiğit, başta İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Servisi'nde, Lape ve birçok özel ve devlet hastanesinde görev almıştır. Özellikle depresyon, anksiyete bozuklukları, obsesif kompulsif bozukluk (OKB), travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) ve psikotik rahatsızlıklar gibi alanlarda uzmanlaşmıştır. Ulusal platformlarda (Psikeart, NöroBilim, Sinirbilim) bilimsel ve akademik çalışmaları bulunan Koçyiğit, aynı zamanda ulusal ve yerel çeşitli dergilerde ve dijital mecralarda düzenli olarak psikolojik eğitim ve kişisel gelişim üzerine eğitimler ve seminerler düzenlemektedir. Özellikle beynin işleyişi, duygu düzenleme mekanizmaları, terapi süreçleri ve ruh sağlığını etkileyen faktörler üzerine yaptığı çalışmalar, bu alanda daha fazla insanın bilinçlenmesini sağlamayı kendisine misyon edinmiştir.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!