Psikolog BulŞehrinde bir uzman

“Biz Büyüyünce Dünya Olacak mı?”: Isınan Dünyada Üşüyen Kalpler

Eylül Ünlü Yazar: Eylül Ünlü
10 dk.okuma süresi
“Biz Büyüyünce Dünya Olacak mı?”: Isınan Dünyada Üşüyen Kalpler

Bazı sorular yetişkinlerin en hazırlıksız olduğu anlarda gelir. Akşam yemeğinde, arabanın arka koltuğunda, uykuya dalmadan hemen önce…

“Biz büyüyünce dünya olacak mı?”

Soru küçük bir sesle sorulur ama altında koca bir dünya taşır. Çoğu zaman cevap da aynı hızla gelir: “Tabii ki olacak, sen öyle şeyleri düşünme.” Sonra konu değişir, sofra toplanır, ışıklar söner.

Bu günlerde çocuklar bu soruyu belki her zamankinden daha sık soruyor. Dünyanın gözü Antalya’da; Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31 ülkemizde toplanıyor. Okullarda iklim etkinlikleri yapılıyor, çocuk dergileri özel sayılar çıkarıyor, ekranlarda kuraklık, sel ve yangın görüntüleri dönüp duruyor. 20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü için UNICEF’in bu yılki sloganı ise tam da bu sorunun karşısında duruyor: “Benim günüm, benim haklarım, benim geleceğim.”

Çocuklara iklimi anlatıyoruz. Peki onlara ne hissettiklerini soruyor muyuz?

Korkmak Bir Bozukluk mu?
İklim değişikliğine dair yoğun endişe, çaresizlik ve kaygı duygularına literatürde eko-kaygı ya da iklim kaygısı deniyor. Amerikan Psikoloji Derneği bu durumu çevresel bir felakete dair kronik bir korku olarak tarif ediyor (Clayton vd., 2017, aktaran Léger-Goodes vd., 2022). Ama bunun bir tanı olmadığını baştan söylemek gerekiyor. İklim kaygısı bir ruhsal bozukluk değil; tehdit gerçek olduğunda insanın verdiği anlaşılır bir tepki.

Araştırmacılar bu duyguyu bir yelpaze üzerinde düşünmeyi öneriyor. Yelpazenin bir ucunda kaygı insanı harekete geçirir, alışkanlıklarını değiştirmeye, sorumluluk almaya iter. Diğer ucunda ise sorunun büyüklüğü karşısında insanı felce uğratan bir çaresizlik vardır (Léger-Goodes vd., 2022). Yani mesele çocuğun korkup korkmaması değil. Mesele, o korkunun nereye doğru büyüdüğü.

Bir Çocuğun Gözünden
Bir çocuğun iklim değişikliğiyle tanışması çoğu zaman büyük bir haberle değil, küçük parçalarla olur. Sınıfta izlenen bir belgeselde eriyen buzullar, teneffüste bir arkadaşının “Dünya yok olacakmış” deyişi, akşam haberlerinde, kimse açıklamadan geçip giden yangın görüntüleri… Bu parçalar çocuğun zihninde bir araya gelir; ama yetişkinin bildiği bağlamla değil, çocuğun kendi diliyle.

Bu yüzden bir çocuğun korkusu çoğu zaman yetişkinin beklediği yerden gelmez. Kimi çocuk sevdiği hayvanların yok olacağını düşünür. Kimi ailesinin başına bir şey gelmesinden korkar. Kimi de sorunun büyüklüğünü değil, kendi küçüklüğünü hisseder: Bu kadar büyük bir şey karşısında ben ne yapabilirim ki?

Araştırmalar da bunu gösteriyor. Bir çocuğun iklim kaygısı yaşaması için selin ya da yangının ortasında kalması gerekmiyor; haberlerden, okuldan, yetişkinlerin konuşmalarından duydukları da korku, üzüntü ve öfke uyandırabiliyor (Léger-Goodes vd., 2022). On ülkeden 16-25 yaş arası 10.000 gencin katıldığı geniş bir çalışmada gençlerin dörtte üçü geleceği korkutucu bulduğunu, yüzde 45’inden fazlası bu duyguların günlük yaşamını etkilediğini söyledi (Hickman vd., 2021).

Bir de işin sosyal yanı var. Çocuklar bu korkuyu çoğu zaman önce birbirleriyle konuşur. Kimi arkadaşının söylediğiyle korkar, kimi korkusunu “bebek gibi” görünmemek için saklar. Okulda yapılan bir tasarruf etkinliği bir çocuk için eğlenceli bir oyunken, bir başkası için eve taşınan bir yük olabilir. Aynı sınıfta, aynı bilgiyi duyan iki çocuk bambaşka şeyler hissedebilir.

Çocuk duyar. Duyduğunu kendince anlamlandırır. Ve çoğu zaman, sormadan önce onu uzun süre içinde taşır.

“Abartma, Bir Şey Olmaz”
Çocuk sonunda sorduğunda yetişkinin ilk refleksi genellikle onu rahatlatmaktır: “Abartma.” “Bir şey olmaz.”

“Sen bunları dert etme.”

Bu cümlelerin hepsi iyi niyetle söylenir. Çünkü bir çocuğu korkmuş görmek yetişkin için de zordur. Ama çocuğun duyduğu şey bazen başkadır: Korkuma burada yer yok.

Daha önce bu sayfalarda çocukların neden anlatmayı bıraktığını yazmıştım. Vazgeçtikleri şey çoğu zaman konuşmak değil, duyulacaklarına dair umuttu. İklim korkusu da bu sessiz kararın verildiği yerlerden biri olabilir.

İsveçli psikolog Maria Ojala’nın 12 yaşındaki çocuklarla yaptığı çalışma burada önemli bir şey gösteriyor. İklim değişikliğini önemsizleştiren ya da yok sayan çocuklar daha az kaygı ve depresif duygu bildiriyor. Oysa aynı çocuklar kendilerini daha az etkili hissediyor ve çevre için daha az şey yapıyor (Ojala, 2012a).

“Bir şey olmaz” cümlesi korkuyu bir süreliğine susturabilir. Ama yerine hiçbir şey koymaz.

Ebeveynin Endişesi, Çocuğun Yükü
Çocuğun sorusu bazen yetişkinin kendi içindeki bir soruya da dokunur. Çocuklar ise yetişkinin söylediğinden çok, söylerken nasıl göründüğünü okur: sesteki titremeyi, aceleyle kapatılan cümleyi, birden değişen konuyu. Kuşaklar arası aktarım çoğu zaman büyük konuşmalarla değil, böyle küçük anlarla olur.

“Bir şey olmaz” diyen ama gözlerinde endişe taşıyan bir yetişkinin karşısındaki çocuk belki de şunu öğrenir: Bu korku o kadar büyük ki büyükler bile onunla kalamıyor.

Üstelik bu korku yalnızca çocuğa ait değil. Pek çok anne baba da haberleri izlerken içten içe aynı soruyu soruyor: Çocuğuma nasıl bir dünya bırakıyorum? Bu sorunun ağırlığı bazen bir suçluluğa, bazen de konuyu hiç açmama isteğine dönüşebilir. Çünkü çocuğun korkusuyla karşılaşmak, yetişkinin kendi çaresizliğiyle de karşılaşması demektir.

Bir an kendi çocukluğunuza dönün. Dünyanın bir gün sona ereceğini ilk öğrendiğiniz anı hatırlıyor musunuz? Belki bir ansiklopedinin sayfasında, belki bir belgeselin tam ortasında… Güneş bir gün sönecekmiş. Bunun birkaç milyar yıl sonra olacağının hiçbir önemi yoktu; o akşam yemek boğazınızdan geçmemiş, gece tavana bakıp uzun uzun düşünmüştünüz.

Sonradan anladık ki o gece tavana bakan tek çocuk biz değilmişiz. Bugün internette, yıllar önce aynı haberle sarsılmış yetişkinler o anı gülerek anlatıyor; dokuz yaşında güneş için yasa giren hallerini birbirleriyle paylaşıyor. Gülüyoruz, çünkü hepimiz oradan geçtik. O gün kimin yanımıza oturup ne dediğini belki hatırlamıyoruz. Ama yalnız olmadığımızı çok iyi hatırlıyoruz.

Hem yalnızca çocukken mi korktuk? 2012’yi hatırlayanlar bilir. Maya takvimiyle birlikte dünyanın sona ereceği konuşuluyor, kıyametten etkilenmeyeceği söylenen Şirince’de oteller haftalar öncesinden doluyordu. Bugün gülümseyerek hatırlıyoruz. Ama koca koca yetişkinler olarak biz bile bir belirsizlik karşısında plan yaptık, sığınacak bir yer aradık. Peki her gün haberlerde gördüğü gerçek bir sorunla karşılaşan çocuk ne yapsın? Elinde yalnızca sorusu, yanında da biz varız.

Belki de bir çocuğa verebileceğimiz en kıymetli şey, her soruya hazır bir cevap değil; o soruyla baş başa kalmadığını hissettiği bir andır. Çünkü korku, bir büyüğün yanında taşındığında biraz hafifler. Yalnız taşındığında ise sessizce büyür.

Oysa birçoğumuz çocukken korkularımız için başka cümleler duyduk: “Bir şey olmaz.” “Sen düşünme.” Büyüklerimiz de bizi korumak istiyordu. Yıllar sonra aynı cümleler kendi ağzımızdan çıktığında, aslında bize öğretilmiş bir sakinleştirme biçimini tekrar ediyoruz.

Bunu fark etmek kimseyi suçlamak için değil. Sadece durup şunu sorabilmek için: Ben şu an çocuğumu mu sakinleştiriyorum, yoksa kendimi mi? Bir çocuğun korkusunu taşıyabilmek için önce kendi korkumuzla bir arada durabilmemiz gerekir.

“Dünyayı Sen Kurtaracaksın”
Bazen de tam tersi olur. Çocuğu rahatlatmak için ona bir görev verilir: “Sen ışıkları kapatırsan, suyu az kullanırsan dünyayı kurtarırsın.”

Yetişkin için bu, cesaret veren bir cümledir. Ama çocuk onu kelimesi kelimesine alır. Dişlerini fırçalarken açık kalan musluk, unutulan bir ışık, çöpe atılan bir plastik şişe… Her biri küçük bir suçluluğa dönüşebilir. Kimi çocuk evdeki büyükleri uyarmaya, onlar adına endişelenmeye başlar; yaşının taşıyamayacağı bir sorumluluğu sessizce üstlenir.

Ojala’nın çalışması da bunu destekliyor: Sorunu ağırlıklı olarak kendi çabasıyla çözmeye odaklanan çocuklar çevre için daha çok şey yapıyor ama aynı zamanda daha fazla kaygı ve depresif duygu yaşıyor (Ojala, 2012a).

Çocuklara söz hakkı tanımak değerli. Ama söz hakkı ile sorumluluk yükü aynı şey değil. Çocuk dünyanın değil, kendi çocukluğunun sahibi olmalı.

Korkuyla Birlikte Yaşayabilen Umut
Peki çocuğu ne korkusuyla yalnız bırakmadan ne de dünyanın yükünü omzuna koymadan nasıl yanında olabiliriz? Ojala bunun için yapıcı umut kavramını öneriyor. Yapıcı umut, sorunu inkâr etmeden ortaya çıkan umuttur: Kişi durumun ciddiyetini kabul eder ama aynı zamanda ulaşılabilir hedefler olduğunu ve bu yolda yalnız olmadığını hisseder (Ojala, 2012b). Yaşadıklarına anlam yükleyerek baş eden çocuklar daha az olumsuz duygu ve daha fazla yaşam doyumu bildiriyor (Ojala, 2012a).

Yapıcı umut belki de günlük hayatta şöyle görünür: Cevap vermeden önce “En çok neyden korktun?” diye sormak. Onun korktuğu şeyin bizim sandığımız şey olmayabileceğini kabul etmek. “Evet, bu önemli bir sorun” diyebilmek; ama hemen ardından bu konu için çalışan pek çok insan olduğunu, yükün yalnızca onun omzunda durmadığını hatırlatmak. Ve bazen sadece birlikte bir fidan dikmek, balkona kuşlar için bir kap su koymak… Amaç dünyayı kurtarmak değil; çaresizliğin karşısına küçük bir “yapabiliyorum” koyabilmek.

Her şeyi bilmek zorunda değiliz. “Bilmiyorum ama birlikte öğrenebiliriz” demek de bir cevaptır.

Benim Geleceğim
20 Kasım’da dünyanın birçok yerinde çocuklar haklarını anlatmak için söz alacak. “Benim geleceğim” demek kolay. Ama bir çocuğun geleceği hakkında söz sahibi olabilmesi, bugün evde sorduğu bir sorunun dinlenmesiyle başlıyor.

O soru yine gelecek belki. Bir bayram sabahı, kahvaltı masasında. Okul servisinden inip eve yürürken. Ya da yıllar sonra, bir genç kulağındaki kulaklığı çıkarıp gece yarısı yanınıza oturduğunda…

“Biz büyüyünce dünya olacak mı?”

Bu kez hemen cevap vermek zorunda değilsiniz. Önce yanına oturup “Bunu düşünmek seni korkuttu mu?” diye sorabilirsiniz. Çünkü çocuğun o an ihtiyaç duyduğu şey her zaman bir cevap değildir. Bazen yalnızca yanında oturan biridir.

Dünyanın geleceğini tek başımıza değiştiremeyiz. Ama bir çocuğun o geleceğe nasıl baktığını değiştirebiliriz.

Kaynakça

  • Hickman, C., Marks, E., Pihkala, P., Clayton, S., Lewandowski, R. E., Mayall, E. E., Wray, B., Mellor, C., & van Susteren, L. (2021). Climate anxiety in children and young people and their beliefs about government responses to climate change: A global survey. The Lancet Planetary Health, 5(12), e863–e873. https://doi.org/10.1016/S2542-5196(21)00278-3
  • Léger-Goodes, T., Malboeuf-Hurtubise, C., Mastine, T., Généreux, M., Paradis, P.-O., & Camden, C. (2022). Eco-anxiety in children: A scoping review of the mental health impacts of the awareness of climate change. Frontiers in Psychology, 13, 872544. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.872544
  • Ojala, M. (2012a). How do children cope with global climate change? Coping strategies, engagement, and well-being. Journal of Environmental Psychology, 32(3), 225–233. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2012.02.004
  • Ojala, M. (2012b). Hope and climate change: The importance of hope for environmental engagement among young people. Environmental Education Research, 18(5), 625–642. https://doi.org/10.1080/13504622.2011.637157
  • UNICEF Malaysia. (2026). World Children’s Day 2026: My day. My rights. My future. https://www.unicef.org/malaysia/world-childrens-day
Eylül Ünlü Eylül Ünlü
Eylül Ünlü, insanın duygusal dünyasını ve gelişim yolculuğunu anlamaya ilgi duyan bir psikologdur. Çocukların, ergenlerin ve ailelerin yaşadığı içsel süreçleri keşfetmek; yaşamın küçük anlarında saklı olan duyguları görünür kılmak mesleki odağının temelini olusturur. Yazılarında bilimsel bilgiyi herkesin kendi yaşamıyla ilişkilendirebileceği bir sıcaklık ve sadelikle aktarmayı önemser. Gelişim, iletişim, duygu düzenleme ve iyi oluş üzerine ürettiği içeriklerde; okurların hem kendilerini hem de ilişkilerini daha doğru bir gözle değerlendirebilmelerine destek olmayı hedefler. Ona göre psikoloji, yalnızca akademik bir alan değil, insanın kendi iç dünyasına dair bir farkindalık kapısıdır. Psychology Times'ta yazdığı her içerikte amacı; okurun kendine, ilişkilerine ve yaşamına daha şefkatle yaklaşmasına alan açmaktır. Duygusal süreçleri anlaşılır kılmayı,psikolojiyi herkes için ulaşılabilir bir yol arkadaşı hâline getirmeyi ve okuyucu ile sıcak bir bağ kurmayı bu yolculuğun en değerli parçası olarak görür.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!