Bavulda Taşınmayanlar: Yurtdışında Öğrenci Olmanın Psikolojisi
Varşova'ya taşındığım ilk hafta bavulumu açarken her şeyi düşündüğümü sanıyordum: kalın montlar, annemin ısrarla araya sıkıştırdığı salçalar. Birkaç hafta sonra fark ettim ki asıl eksik olanlar bavula hiç sığmayacak şeylerdi. Tanıdık bir ses, kendi dilinde şaka yapabilmek, bir şeyi açıklamak zorunda kalmadan anlaşılmak... Yurtdışına taşınan öğrenciler genellikle diploma, kariyer ve yeni deneyimler için yola çıkar, ama taşınmadan önceki hayatlarının yasını tutacaklarını pek hesaba katmazlar. Oysa bu yolculuğun bir de görünmeyen, psikolojik bir tarafı vardır. Psikoloji literatürü bu sürece bir isim verir: kültürleşme (acculturation). Yani iki kültür temas ettiğinde bireyin hem davranışlarında hem de iç dünyasında yaşanan değişim (Berry, 1997).
Balayı, kriz, uyum: Herkes aynı yoldan mı geçer?
"Kültür şoku" kavramı antropolog Kalervo Oberg'e (1960) aittir. Oberg yeni bir kültüre geçişi neredeyse bir hastalık gibi tarif etmişti. Ondan kısa süre önce Lysgaard (1955), ABD'deki Norveçli burslu öğrencilerle yaptığı çalışmada bugün çok bilinen U-eğrisi modelini önermişti. Bu modele göre süreç dört evreden geçer: 1. Balayı: Her şey yeni ve heyecan vericidir. 2. Kriz: Farklılıklar yormaya başlar, hayal kırıklığı ve özlem belirir. 3. Uyum: Kişi yeni kuralları öğrenir, günlük hayat oturmaya başlar. 4. Ustalaşma: Yeni kültürde rahatça işlev görülebilir. Model sezgisel olarak çok ikna edici. Ancak güncel araştırmalar bu çizginin herkes için geçerli olmadığını gösteriyor. Demes ve Geeraert (2015), 50 ülkeye giden değişim öğrencilerini yıl boyunca takip etti. Stresin zaman içindeki seyrinde tek bir U değil, beş farklı örüntü buldular. Kimi öğrenciler en zor dönemi ilk haftalarda yaşayıp sonra rahatlıyor. Kimileri ise süreç boyunca hafif ve sabit bir stres taşıyor. İngiltere'de yapılan daha yeni bir boylamsal çalışma da benzer bir sonuca ulaştı. Öğrencilerin uyumu tek tip bir eğri izlemedi; akademik, sosyokültürel ve psikolojik alanlarda farklı biçimler aldı (Zhao ve Schartner, 2024). Bu bulgunun rahatlatıcı bir yanı var: Eğer balayı evresini hiç yaşamadıysan ya da kriz beklenenden erken geldiyse, bir şeyleri "yanlış" yapıyor değilsin. Uyum doğrusal bir yol değil.
"Her şeyi hallediyorum ama...": İki farklı uyum
Colleen Ward ve arkadaşları, uyumun tek bir şey olmadığını öne sürer (Ward ve ark., 2001). Onlara göre iki ayrı boyuttan söz etmek gerekir: • Sosyokültürel uyum: Günlük hayatı yönetebilmek. Oturma izni başvurusu yapmak, toplu taşımayı çözmek, derste söz almak, doktordan randevu almak. • Psikolojik uyum: Duygusal iyi oluş. Kendini iyi hissetmek, hayattan doyum almak, kaygı ve depresyondan uzak durabilmek. Bu iki boyut birbirinden bağımsız ilerleyebilir. Sosyokültürel uyum genellikle zamanla düzenli biçimde artar, çünkü temelde öğrenilebilir bir beceridir. Psikolojik uyum ise daha dalgalıdır; sosyal destek, kişilik ve yaşam olaylarından etkilenir. Yani bürokrasiyi kusursuz halleden, dersleri aksatmayan bir öğrenci aynı zamanda derin bir yalnızlık ve tedirginlik yaşıyor olabilir.
Kültürleşme stresi: Görünmeyen yük
Günümüzde araştırmacılar "kültür şoku" yerine çoğunlukla kültürleşme stresi (acculturative stress) kavramını kullanıyor. Bu kavram, yeni bir kültürle karşılaşmanın yarattığı psikolojik ve davranışsal zorlanmaları anlatır (Berry, 1997). Uluslararası öğrenciler için başlıca stres kaynakları şunlar: • Dil: Derste anlamak bir şey, kendini istediğin incelikle ifade edebilmek başka bir şey. • Akademik sistem farkı: Farklı sınav türleri, hocayla ilişki biçimi, derse katılım beklentileri. • Maddi kaygılar: Döviz kuru, kira, çalışma izni sınırları. • Bürokrasi: Vize, oturum izni ve bunların yarattığı sürekli belirsizlik. • Ayrımcılık ve "yabancı" olma hissi: Kendini sürekli dışarıdan biri gibi hissetmek, zaman zaman dışlanmak. Bu yükün ruh sağlığına etkisi artık oldukça net. 2024'te yayımlanan bir meta-analiz, kültürleşme stresiyle depresyon arasında belirgin bir ilişki buldu; genel ruh sağlığı belirtileri için de tablo benzerdi (Soufi Amlashi ve ark., 2024). Başka bir deyişle, yurtdışında yaşanan zorlanmalar "alışırsın" denip geçilecek şeyler değil; ruh sağlığını gerçekten etkiliyorlar.
"Başarılı olmalısın": Yurtdışının görünmeyen baskısı
Yurtdışına taşınan öğrencinin omzunda çoğu zaman görünmeyen bir yük daha vardır: başarma zorunluluğu. Çevredeki bakış genellikle şöyledir: Madem o kadar masrafla, o kadar uzağa gittin, sıradan bir hayat yaşamamalısın. İyi notlar, staj, iş teklifi, yeni bir dil, belki bir gün "orada kalmak". Yurtdışı deneyimi kendi başına değerli bir yaşam dönemi olarak değil, sonuç üretmesi gereken bir yatırım olarak görülür. Bunu düşünürken, üniversite eğitimi aldığım ülkede mezun olduktan sonra yaşamayı düşünmediğimi söylediğimde karşılaştığım şaşkın bakışlar gözümün önüne geliyor. Bu beklenti çoğu zaman sevgiyle ve iyi niyetle dile getirilir. Ama aile maddi ve duygusal olarak fedakârlık yapmışsa, zorlanmak bile bir tür borç gibi hissedilebilir. Achotegui (2014), göçmenlerin stresini ağırlaştıran etkenler arasında göç projesinin başarısız olmasını da sayar. Onun çalıştığı göçmenlerin koşulları çok daha ağır olsa da, bu duygunun bir benzeri öğrencilerde de karşımıza çıkar: Gitmenin bir anlamı olmalıdır ve bu anlam başarıyla kanıtlanmalıdır. Bu baskının en sinsi yanı, zorlanmayı gizlemeye itmesidir. Görüntülü aramalarda her şey yolundaymış gibi gülümsemek, ailen endişelenmesin diye zorlukları anlatmamak, "bu kadar fırsatım varken şikayet etmeye hakkım yok" diye düşünmek... Yukarıda anlattığım iki tür uyum ayrımı burada yeniden önem kazanıyor: Dışarıdan görünen başarı, içerideki iyi oluşun yerini tutmaz. Her "idare ediyorum" da yardım istemeyi biraz daha erteler. Oysa yurtdışında okumak bir sınav değil, bir yaşam dönemi. Yeni bir şehirde ayakta kalmak, sıfırdan bir hayat kurmak başlı başına bir başarı.
Kalabalık içinde yalnız
Yalnızlık, yurtdışında okuyan öğrencilerin en sık söz ettiği deneyimlerden biri. Avustralya'da 200 uluslararası öğrenciyle yapılan görüşmelerde öğrencilerin yaklaşık üçte ikisi yalnızlık yaşadığını anlattı (Sawir ve ark., 2008). Bu çalışmanın en öğretici yanı, yalnızlığı üçe ayırması: • Kişisel yalnızlık: Aileden ve yakın ilişkilerden uzak kalmanın bıraktığı boşluk. • Sosyal yalnızlık: Yeni bir arkadaş çevresinin henüz olmaması. • Kültürel yalnızlık: Tanıdık kültürel ve dilsel ortamın yokluğu. Esprilerin, göndermelerin, bayramların paylaşılamaması. Bu ayrım önemli, çünkü birinin çözümü diğerini kendiliğinden çözmüyor. Ailenle her akşam görüntülü konuşmak kişisel yalnızlığı hafifletebilir. Ama yeni şehirde birlikte kahve içecek kimsenin olmamasını telafi etmez. Almanya'daki Çinli öğrencilerle yapılan daha yeni bir çalışma da benzer bir tablo çiziyor. Uluslararası öğrenciler yerel öğrencilerden daha yalnız hissediyor. Ev sahibi ülkeden arkadaş edinmekte zorlananlar ise en yüksek yalnızlığı bildiriyor (Bilecen ve ark., 2023). Yani yalnızlığı belirleyen şey yalnızca kaç kişiyle görüştüğün değil, kimlerle bağ kurabildiğin.
Ne oralı ne buralı mı, hem oralı hem buralı mı?
John Berry'nin (1997) kültürleşme modeli iki basit soruya dayanır: Kendi kültürümü korumak benim için önemli mi? Yeni kültürle ilişki kurmak benim için önemli mi? Bu iki sorunun cevapları dört stratejiyi ortaya çıkarır: • Entegrasyon: Hem kendi kültürünü korumak hem de yeni kültürle bağ kurmak. • Asimilasyon: Kendi kültürünü bırakıp tamamen yeni kültüre geçmek. • Ayrılma: Yalnızca kendi kültüründen insanlarla vakit geçirip yeni kültürden uzak durmak. • Marjinalleşme: İki kültürle de bağın zayıflaması. Araştırmalar genellikle entegrasyonun en iyi sonuçlarla ilişkili olduğunu gösteriyor. 83 çalışmayı kapsayan bir meta-analiz, iki kültürlü olmanın hem psikolojik hem de sosyokültürel uyumla olumlu ilişkili olduğunu buldu. Bu ilişki, tek bir kültüre yakın olmaktan daha güçlüydü (Nguyen ve Benet-Martínez, 2013). Pratikte bu şu anlama geliyor: Yurtdışındaki Türk arkadaşlarınla buluşmak bir "kaçış" değil, önemli bir destek kaynağı. Sorun ancak bu çember tek dünya haline geldiğinde başlıyor. Hedef, iki dünyadan birini seçmek değil, ikisinde de bir ayağının olması.
İki ev, yarım bir aidiyet
Yurtdışında bir süre yaşadıktan sonra pek çok öğrenci tuhaf bir duyguyla karşılaşır: Artık iki yer de "ev" gibidir, ama hiçbirine tam olarak ait hissedilmez. Varşova'da hep biraz yabancıyım. Türkiye'ye döndüğümde ise bir şeylerin değiştiğini, benim de değiştiğimi fark ediyorum. Bu his boşuna değil. Baumeister ve Leary'ye (1995) göre ait olma ihtiyacı insanın temel motivasyonlarından biri. İki yer arasında bölünmüş hissetmek, bu temel ihtiyacın hiçbir yerde tam doyurulamaması anlamına gelebilir. Pauline Boss'un (1999) belirsiz kayıp (ambiguous loss) kavramı da bu deneyimi anlamaya yardım ediyor. Belirsiz kayıp, kaybedilen şeyin ne tamamen gittiği ne de tamamen var olduğu durumları anlatır. Göç eden biri için ülkesi, ailesi ve arkadaşları hâlâ oradadır, ama artık gündelik hayatın bir parçası değildir. Ortada net bir kayıp olmadığı için kişi neyin yasını tuttuğunu bile adlandıramayabilir. Peki iki kültür arasında kalmak her zaman bir sorun mu? Benet-Martínez ve Haritatos (2005) bu soruya iki kültürlü kimlik bütünleşmesi (bicultural identity integration) kavramıyla yaklaşır. Bazı insanlar iki kimliğini birbiriyle çatışan parçalar gibi yaşar. Bazıları ise onları birbirini tamamlayan, iç içe geçmiş parçalar olarak deneyimler. İkinci yaklaşım daha düşük stres ve daha iyi uyumla ilişkili. Belki de aidiyet tek bir adrese sığmak zorunda değil; iki yeri de kendi hikâyemizin parçası olarak kabul ettiğimizde başlıyor.
Göç bir yas sürecidir
Yas denince akla genellikle bir ölüm gelir. Oysa psikiyatride göç de uzun süredir bir yas süreci olarak ele alınıyor. Bu deneyim kültürel yas (cultural bereavement) olarak adlandırılır. Göç eden kişi yalnızca insanları değil, içinde büyüdüğü kültürü, dili ve alışkın olduğu dünyayı da kaybeder (Bhugra ve Becker, 2005). Psikiyatrist Joseba Achotegui'ye göre göç eden kişi aynı anda yedi ayrı yas yaşar: aile, dil, kültür, toprak, sosyal statü, ait olunan grup ve fiziksel riskler (Achotegui, 2019). Achotegui'nin altını çizdiği önemli bir fark var: Göç yası, ölüm yasından farklı olarak kesin bir kayba dayanmaz; kısmi ve tekrarlayıcıdır. Kaybedilen şey ortadan kalkmamıştır; hâlâ oradadır ve geri dönmek mümkündür. Bu yüzden yas her telefon görüşmesinde, her bayramda, her eve dönüşte yeniden canlanır. 2024'te yayımlanan bir sistematik derlemede incelenen tüm çalışmalar, göç yası ile psikolojik sıkıntı arasında anlamlı bir ilişki buldu. Yazarlar yine de çalışma sayısının az olduğunu ve daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyulduğunu vurguluyor (Renner ve ark., 2024). Elbette okumak için kendi isteğiyle yurtdışına giden bir öğrencinin deneyimi, zor koşullarda göç etmek zorunda kalan biriyle aynı değil. Ama gönüllü ve heyecan verici bir göç bile kayıp içerir. Bu kayıplara yas demek, yaşadığımız hüznü "nankörlük" ya da "zayıflık" olarak görmekten kurtarır. Yasın bir adı olduğunda, onu yaşamaya da izin verebiliriz.
Bavulda taşınamayanlar için birkaç öneri
Bu süreci yaşamış biri olarak, bavulunu hazırlayan ya da yeni şehrine alışmaya çalışan birine söylemek istediklerim: 1. Krizi bir başarısızlık sanma. İlk haftalar kolay geçtiyse ya da zorluk beklediğinden erken geldiyse bu normal. Uyumun herkes için geçerli tek bir takvimi yok. 2. Kendine iki ayrı soru sor. "Bu hafta neleri hallettim?" ve "Bu hafta nasıl hissettim?" İlki sosyokültürel, ikincisi psikolojik uyumunu gösterir. Birinin iyi gitmesi, diğerinin de iyi gittiği anlamına gelmez. 3. Başarıyı yeniden tanımla. Not ortalaması ya da iş teklifi kadar, yeni bir şehirde kendine bir hayat kurmak da başarı. Ailenle konuşurken yalnızca sonuçları değil, zorlukları da paylaşmayı dene; "iyiyim" demenin arkasına saklanmak yardımı geciktirir. 4. Yalnızlığının adını koy. Eksik olan ailen mi, bir arkadaş çevresi mi, yoksa kendi dilinde gülebilmek mi? Ailenle konuşmak birini, bir kulübe katılmak ötekini, Türk arkadaşlarla bir film gecesi üçüncüsünü hafifletir. 5. İki dünyada da bir ayağın olsun. Kendi kültüründen insanlarla bağını koru, ama yerel öğrencilerle de en az bir köprü kur: bir kulüp, bir dil değişimi buluşması, bir proje grubu. 6. Yasına alan aç. Bayramları, yemekleri, küçük ritüelleri yanında taşı. Özlemek, gittiğin yerden memnun olmadığın anlamına gelmez; kayıpların yasını tutmak da uyumun bir parçası. 7. Dönüşe de hazırlan. Eve döndüğünde her şeyin eskisi gibi olmasını bekleme. Sen de geride bıraktıkların da değiştiniz; bu yabancılık hissi de geçici. 8. Destek istemekten çekinme. Çoğu üniversitenin uluslararası öğrencilere yönelik psikolojik danışmanlık hizmeti var. Kültürleşme stresinin ruh sağlığı üzerindeki etkisi düşünüldüğünde, bu hizmetleri kullanmak bir lüks değil, kendine gösterdiğin bir özen. Bavula sığmayan şeyleri yeni şehirde bir anda bulamayız. Ama zamanla, yeni seslerle, yeni alışkanlıklarla ve yeni insanlarla onları yavaş yavaş yeniden kurarız.
Kaynakça
- Achotegui, J. (2014). Extreme stress and mental health: Immigrant syndrome with chronic and multiple stress (the Ulysses syndrome). Migraciones, (19), 59–85.
- Achotegui, J. (2019). Migrants living in very hard situations: Extreme migratory mourning (the Ulysses syndrome). Psychoanalytic Dialogues, 29(3), 252–268.
- Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529. https://doi.org/10.1037/0033-2909.117.3.497
- Benet-Martínez, V., & Haritatos, J. (2005). Bicultural identity integration (BII): Components and psychosocial antecedents. Journal of Personality, 73(4), 1015–1050. https://doi.org/10.1111/j.1467-6494.2005.00337.x
- Berry, J. W. (1997). Immigration, acculturation, and adaptation. Applied Psychology, 46(1), 5–34. https://doi.org/10.1111/j.1464-0597.1997.tb01087.x
- Bhugra, D., & Becker, M. A. (2005). Migration, cultural bereavement and cultural identity. World Psychiatry, 4(1), 18–24.
- Bilecen, B., Diekmann, I., & Faist, T. (2023). The dark side of international student mobility: Which students suffer from loneliness? (COMCAD Working Papers No. 178). Bielefeld University. Bağlantı
- Boss, P. (1999). Ambiguous loss: Learning to live with unresolved grief. Harvard University Press.
- Demes, K. A., & Geeraert, N. (2015). The highs and lows of a cultural transition: A longitudinal analysis of sojourner stress and adaptation across 50 countries. Journal of Personality and Social Psychology, 109(2), 316–337. https://doi.org/10.1037/pspp0000046
- Lysgaard, S. (1955). Adjustment in a foreign society: Norwegian Fulbright grantees visiting the United States. International Social Science Bulletin, 7, 45–51.
- Nguyen, A.-M. D., & Benet-Martínez, V. (2013). Biculturalism and adjustment: A meta-analysis. Journal of Cross-Cultural Psychology, 44(1), 122–159. https://doi.org/10.1177/0022022111435097
- Oberg, K. (1960). Cultural shock: Adjustment to new cultural environments. Practical Anthropology, 7(4), 177–182.
- Renner, A., Schmidt, V., & Kersting, A. (2024). Migratory grief: A systematic review. Frontiers in Psychiatry, 15, 1303847. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2024.1303847
- Sawir, E., Marginson, S., Deumert, A., Nyland, C., & Ramia, G. (2008). Loneliness and international students: An Australian study. Journal of Studies in International Education, 12(2), 148–180. https://doi.org/10.1177/1028315307299699
- Soufi Amlashi, R., Majzoobi, M., & Forstmeier, S. (2024). The relationship between acculturative stress and psychological outcomes in international students: A systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychology, 15, 1403807. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1403807
- Ward, C., Bochner, S., & Furnham, A. (2001). The psychology of culture shock (2nd ed.). Routledge.
- Zhao, X., & Schartner, A. (2024). Revisiting the ‘U-curve’ hypothesis: International students’ academic, sociocultural, and psychological adjustment trajectories at a British university. European Journal of Higher Education, 14(2), 343–366. https://doi.org/10.1080/21568235.2023.2193702



