Uyanık Kalırken Kendinden Uzaklaşmak: Kokain ve Uyarıcı Kullanımının Görünmeyen Yüzü
Uzman Psikolog Tutkunur Ünlü
Ankara Üniversitesi, Adli Bilimler Enstitüsü, Bağımlılık Doktora Öğrencisi
Bir insanın hayatındaki sorunları her zaman dışarıdan göremeyiz. İşe gidiyor, toplantılara katılıyor, sosyal ilişkilerini sürdürüyor olabilir. Hatta çevresi onu enerjik, girişken ve başarılı bulabilir. Ancak görünen hareketliliğin ardında uykusuzluk, kaygı, tükenmişlik ve giderek kontrol edilmesi zorlaşan bir madde kullanımı bulunabilir.
Kokain ve diğer uyarıcı maddeleri anlamak için yalnızca “Kaç kişi kullanıyor?” sorusunu sormak yeterli değildir. “Kişi bu maddeyi hayatında neyin yerine koyuyor?” sorusu da önemlidir. Daha güçlü hissetmenin mi, yorgunluğu susturmanın mı, sosyal ortamlarda rahatlamanın mı? Yanıt herkes için aynı değildir. Ancak bu sorular, istatistiklerin tek başına anlatamadığı insan deneyimine yaklaşmamızı sağlar.
Küçük bir yüzde, küçük bir sorun anlamına gelir mi?
Avrupa Birliği Uyuşturucu Ajansı’nın veri tabanında Türkiye için 2017 araştırma yılıyla kayıtlı verilere göre, 15–64 yaş grubunda yaşam boyu kokain kullanım prevalansı %0,2’dir. Aynı veri setinde yaşam boyu MDMA/ekstazi kullanımı %0,4 olarak bildirilmiştir. Bu oranların tarihsel veriler olduğu ve Türkiye’nin bugünkü durumunu doğrudan göstermediği özellikle belirtilmelidir (EUDA, 2023).
Buradaki “yaşam boyu kullanım”, kişinin hayatında en az bir kez madde kullandığını bildirmesidir. Düzenli kullanım, son bir yıldaki kullanım ve kullanım bozukluğu tanısı farklı göstergelerdir. Bunları birbirinin yerine kullanmak, hem sorunun boyutunu hem de ihtiyaç duyulan müdahaleyi yanlış değerlendirmemize yol açabilir.
Ayrıca toplumdaki yaygınlık ile bireysel zararın ağırlığı farklı sorulardır. Bir davranışın görece az bildirilmesi, onu yaşayan kişinin karşılaştığı sağlık sorunlarının veya ailesindeki etkilerin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Öte yandan tedavi merkezlerinde belirli bir maddeyi kullananların oranının yüksek olması da aynı oranın genel nüfusta bulunduğunu göstermez. Sayıları doğru okumak, bağımlılığı doğru konuşmanın ilk adımıdır.
Daha fazlasını yapma baskısı
Gündelik hayat, dinlenmeyi çoğu zaman ertelenebilir bir ihtiyaç gibi sunuyor. Daha uzun çalışmak, daha sosyal olmak, daha hızlı düşünmek ve her koşulda iyi görünmek bekleniyor. Bu beklentiler tek başına madde kullanımını açıklamaz; yine de uyarıcı kullanımını tartışırken kişinin içinde yaşadığı performans kültürünü de düşünmek gerekir.
“Yorgunum” demenin yetersizlik gibi algılandığı bir ortamda, yorgunluğu hissetmemek çekici bir vaat hâline gelebilir. Sosyal ortamlarda zorlanan biri için daha rahat konuşabilmek; kendisini değersiz hisseden biri için geçici bir özgüven yaşamak önem kazanabilir. Bunlar bütün kullanıcıları açıklayan nedenler değildir. Klinik değerlendirmede araştırılması gereken olası işlevlerdir.
Bu nedenle psikolojik açıdan önemli soru, yalnızca kişinin ne kullandığı değildir. Kullanım öncesinde ne hissettiği, kullanım sırasında ne beklediği ve sonrasında hangi bedellerle karşılaştığı da anlaşılmalıdır.
Beynin öğrendiği kısa yol
Kokainin uyarıcı etkisinin önemli mekanizmalarından biri, dopaminin sinaptik aralıktan geri alınmasını engellemesidir. Bunun sonucunda dopaminin etkisi uzar; kişi geçici olarak artmış enerji ve uyarılmışlık yaşayabilir. Ancak bu deneyim, beynin ödül ve öğrenme süreçleriyle de ilişkilidir (SAMHSA, 2021).
Zamanla maddeyle bağlantılı ortamlar, kişiler ve beklentiler kullanım isteğini tetikleyebilir. Başlangıçta belirli bir ortamla sınırlı görünen davranış, kişinin gündelik kararlarında daha fazla yer kaplayabilir. Böylece kullanım, yalnızca o anki etkisiyle değil, tekrarına yönelik beklentiyle de hayatı şekillendirmeye başlar.
Burada bütün uyarıcıları aynı kabul etmemek gerekir. Kokain, amfetamin, metamfetamin ve MDMA’nın etki mekanizmaları ve risk profilleri tamamen aynı değildir. Bir maddeye ilişkin bulguları diğerine doğrudan taşımak, önemli klinik farklılıkları görünmez kılar.
İşlevsellik, güvenlik belgesi değildir
Madde kullanımına ilişkin güçlü yanılgılardan biri, kişinin sorumluluklarını yerine getirebildiği sürece ciddi bir sorun yaşamadığını düşünmektir. Oysa işe devam etmek, sağlığın korunduğunu veya kullanımın kontrol altında olduğunu tek başına göstermez.
Kokain kullanımı kaygı, huzursuzluk ve kuşkuculukla ilişkili olabilir; kalp krizi, ritim bozukluğu, nöbet ve inme gibi ağır sağlık sorunlarına da yol açabilir. Risk değerlendirmesi yalnızca kişinin dışarıdan nasıl göründüğüne dayanamaz (MedlinePlus, t.y.).
Psikolojik değerlendirmede de yalnızca kullanım sıklığına bakılmaz. Kişinin kullanımı azaltma girişimleri, yaşadığı kontrol kaybı, kullanım isteği ve olumsuz sonuçlara rağmen sürdürme durumu birlikte ele alınır. Görünür bir çöküşün yaşanmasını beklemek, yardım için değerli bir zamanı kaybetmek anlamına gelebilir.
Yardım istemeyi mümkün kılan dil
Bağımlılık hakkında kullandığımız dil, konuşmanın yönünü belirler. “Nasıl bu hâle geldin?” sorusu kişiyi savunmaya itebilir. “Kullanımın hayatında neleri değiştirdiğini birlikte anlayabilir miyiz?” sorusu ise değerlendirme için bir alan açar.
Anlamaya çalışmak, zararı küçümsemek değildir. Kişinin davranışındaki işlevi araştırırken sağlık risklerini, ilişkilerdeki kayıpları ve sorumlulukları da açıkça konuşabiliriz. Özellikle bırakma konusunda kararsızlık yaşayan kişilerde motivasyonel görüşme gibi yaklaşımlar, tedaviye katılımı desteklemek amacıyla kullanılabilir (ASAM & AAAP, 2024).
İyileşme, gündelik hayatı yeniden kurmayı da içerir
Uyarıcı kullanım bozukluklarında etkili müdahaleler bulunmaktadır. ASAM ve AAAP’nin 2024 klinik kılavuzu, tedaviye katılım veya madde kullanmama gibi hedef davranışların somut teşviklerle desteklendiği koşullu pekiştirme yaklaşımını tedavinin temel bileşenlerinden biri olarak önermektedir. Bilişsel davranışçı terapi ve toplumsal pekiştirme yaklaşımı da tedavi planında yer alabilir (ASAM & AAAP, 2024).
Psikolojik çalışma, kişinin madde kullanmadığı zamanlarda hayatını nasıl sürdüreceğiyle de ilgilenir. Yorgunluğunu tanıyabilmek, sosyal kaygıyla baş edebilmek, zorlayıcı duygulara dayanabilmek ve destekleyici ilişkiler kurabilmek bu sürecin parçaları olabilir. Tedavi, kişinin ihtiyaçlarına ve eşlik eden sorunlarına göre planlanmalıdır.
Kokain ve uyarıcı kullanımını konuşurken yüzdelere ihtiyacımız var. Fakat yüzdelerin arkasındaki hayatları anlayabilmek için başka sorulara da ihtiyacımız var: Kişi neyi sürdürmeye çalışıyor? Hangi ihtiyacını başka türlü karşılayamıyor? Yardım almasını ne zorlaştırıyor?
Bazen iyileşmenin başlangıcı, daha fazlasını yapabilmek değildir. Yorulduğunu söyleyebilmek ve bunun için kendinden vazgeçmek zorunda olmadığını öğrenmektir.
Kaynakça
- Kaynakça
- American Society of Addiction Medicine & American Academy of Addiction Psychiatry. (2024). The ASAM/AAAP clinical practice guideline on the management of stimulant use disorder. https://doi.org/10.1097/ADM.0000000000001299
- European Union Drugs Agency. (2023). Prevalence of drug use in Europe, based on most recent general population surveys (2021 or most recent year). https://www.euda.europa.eu/data/repository/prevalence-drug-use-europe-based-most-recent-general-population-surveys-2021-or-most-recent-year_en MedlinePlus. (t.y.). Cocaine. U.S. National Library of Medicine. https://medlineplus.gov/cocaine.html
- Substance Abuse and Mental Health Services Administration. (2021). Treatment for stimulant use disorders: Updated 2021 (Treatment Improvement Protocol Series 33). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK576548/



