Her Şeyi Kontrol Etme İhtiyacı: Belirsizlikle Yaşamak Mümkün Mü?
Her Şeyi Kontrol Etme İhtiyacı: Belirsizlikle Yaşamak Mümkün mü?
Her şeyi kontrol etmek, belirli sınırlar ve çizgiler içerisinde yaşamak isteriz. Kendi hayatımızın, çocuklarımızın yaşamlarının ve iş ortamımızın belirli kurallar ve genel çerçeveler içerisinde ilerlemesini bekleriz. Hayatın öngörülebilir olması, neyle karşılaşacağımızı bilmek ve olayların istediğimiz doğrultuda ilerlemesi bize güven verir. Ancak bu beklentilerimiz karşılanmadığında kaygı, huzursuzluk ve kızgınlık gibi duygular yaşayabiliriz. Peki, her şeyi kontrol etme isteğimizin altında gerçekten ne yatıyor?
Her Şeyi Kontrol Etme İhtiyacı
Kontrol etme ihtiyacının temelinde çoğu zaman kaygı ve korku gibi duygular yatmaktadır. En ufak bir belirsizlikte, sanki her şey bir domino taşı gibi dağılacak ve bir daha asla eski hâline dönmeyecekmiş gibi hissedebiliriz. Henüz gerçekleşmemiş ihtimaller üzerine düşünür, olası sorunları önceden çözmeye çalışır ve böylece kendimizi güvende tutabileceğimize inanırız.
Bu noktada belirsizlik önemli bir rol oynar. Psikolojik açıdan belirsizliğe tahammülsüzlük, bireyin bilinmeyen durumlarla karşılaştığında yoğun bir rahatsızlık hissetmesi ve bu rahatsızlığı ortadan kaldırmaya yönelik sürekli çaba göstermesiyle karakterizedir. Kişi, ne olacağını bilmediği durumlarda kendisini tehdit altında hissedebilir ve belirsizliği ortadan kaldırmak için daha fazla kontrol etme ihtiyacı duyabilir.
Kontrol etmek, belirsizliği engelleyen ve rahatlık sağlayan bir ihtiyaç gibi görünse de aslında bireyin belirsizlik duygusundan ve bu duygunun beraberinde getirdiği kaygıdan anlık olarak uzaklaşmasını sağlayan bir davranış biçimidir. Örneğin, bir işi tekrar tekrar kontrol etmek, sevdiklerimizin nerede olduğunu sürekli öğrenmek ya da gelecekte yaşanabilecek her ihtimale karşı hazırlık yapmak kısa süreli bir rahatlama sağlayabilir. Ancak bu rahatlama, kontrol etme ihtiyacının ortadan kalktığı anlamına gelmez. Aksine, kişi rahatlamak için yeniden kontrol etmeye yönelir ve böylece bir döngünün içerisine girebilir.
Kontrol Edemediklerimizle Mücadele Etmek
Belirsizlik karşısında zihnimiz birden fazla seçenek ve olasılık üretir. Ancak çoğu zaman bu olasılıklar arasından olumsuz olanlara odaklanmaya daha yatkınız. Henüz gerçekleşmemiş bir olayın en kötü sonucunu düşünür, zihnimizde çeşitli senaryolar oluşturur ve bazen bu senaryoları gerçekmiş gibi yaşamaya başlarız.
Aslında zihnimizin olumsuza odaklanma eğiliminin evrimsel bir temeli vardır. Tehlikeleri önceden fark etmek ve olası risklere karşı hazırlıklı olmak, insanın hayatta kalmasına yardımcı olan mekanizmalardan biridir. Ancak günümüzde bu mekanizma, gerçek bir tehlike bulunmadığında da devreye girebilir. Böylece henüz yaşanmamış olaylar karşısında bile kaygı duyabiliriz.
Bu süreçte bilişsel çarpıtmalar da etkili olabilir. Bilişsel çarpıtmalar, olayları gerçekte olduğundan farklı değerlendirmemize neden olan, gerçeği tam olarak yansıtmayan düşünce kalıplarıdır. Özellikle belirsizlik karşısında felaketleştirme, ya hep ya hiç düşünme ve geleceği olumsuz tahmin etme gibi düşünme biçimleri daha sık ortaya çıkabilir.
Örneğin, çocuğumuzun sınavdan düşük not alması durumunda bunu yalnızca bir sınav sonucu olarak değerlendirmek yerine gelecekte başarısız olacağına dair bir işaret olarak görebiliriz. Ya da iş yerinde beklediğimiz bir geri dönüşü alamadığımızda hemen olumsuz ihtimallere yönelebiliriz. Böyle durumlarda zihnimizin ürettiği düşünceler, yaşanan olayın kendisinden çok daha büyük bir kaygı yaratabilir.
Kontrol etme ihtiyacı da tam bu noktada devreye girer. Zihnimizde büyüttüğümüz olumsuz ihtimalleri ortadan kaldırabilmek için olayları, insanları ve geleceği kontrol etmeye çalışırız. Oysa hayatın her alanında kesinlik aramak, bizi belirsizlikten uzaklaştırmak yerine onunla daha fazla mücadele etmemize neden olabilir.
Kontrol İhtiyacının İlişkilerimize Etkisi
Her şeyi kontrol etme isteği yalnızca kendi yaşamımızla sınırlı kalmayabilir. Zamanla çevremizdeki insanların davranışlarını, kararlarını ve seçimlerini de yönlendirmeye çalışabiliriz. Özellikle sevdiklerimizin zarar görmesini istemediğimizde onların yerine karar vermek, hata yapmalarını engellemek veya hayatlarını kendi doğrularımız çerçevesinde şekillendirmek isteyebiliriz.
Ancak burada önemli bir ayrım vardır: Birini önemsemek ve onun iyiliğini istemek, onun hayatını kontrol etmemiz gerektiği anlamına gelmez. Özellikle ebeveyn-çocuk ilişkilerinde bu durum daha belirgin hâle gelebilir. Çocuğunun geleceği için kaygılanan bir ebeveyn, onun ders çalışma saatlerinden arkadaş seçimlerine kadar pek çok alanı yönetmeye çalışabilir. Bu davranışın temelinde çoğu zaman koruma ve destekleme isteği bulunsa da çocuğun kendi kararlarını verme, sorumluluk alma ve hata yaparak öğrenme alanını daraltabilir.
Benzer durumlar yetişkin ilişkilerinde de görülebilir. Partnerimizin nasıl davranması gerektiğini belirlemek, arkadaşlarımızın kararlarına müdahale etmek ya da iş arkadaşlarımızın her adımını takip etmek zamanla ilişkilerde gerginlik yaratabilir. Çünkü kontrol etmeye çalıştığımız her insanın kendine ait bir düşünce dünyası, ihtiyaçları ve seçimleri vardır.
Sağlıklı ilişkiler, her iki tarafın da kendi alanına sahip olabildiği ve birbirine güven duyabildiği ilişkilerde gelişir. Bazen karşımızdaki kişinin bizim istediğimiz gibi davranmamasına izin vermek, onun kararlarına saygı duymak ve her sonucu üstlenmeye çalışmamak gerekir.
Kontrol Edebildiklerimiz ve Edemediklerimiz Arasındaki Fark
Kontrol ihtiyacını azaltmanın ilk adımlarından biri, gerçekten neyi kontrol edebildiğimizi fark etmektir. Hayatta bazı durumlar doğrudan bizim davranışlarımızla şekillenirken bazıları tamamen bizim dışımızda gelişir. Başkalarının düşünceleri, geçmişte yaşanan olaylar, ekonomik koşullar, beklenmedik değişiklikler ve gelecekte karşılaşacağımız pek çok durum üzerinde tam bir kontrol sahibi olmamız mümkün değildir.
Buna karşılık kendi tutumlarımız, verdiğimiz tepkiler, aldığımız kararlar ve bir olay karşısında nasıl hareket edeceğimiz üzerinde belirli ölçüde söz sahibiyiz. Örneğin bir sınavın sonucunu tamamen kontrol edemeyiz ancak sınava hazırlanmak için ayırdığımız zamanı ve çalışma yöntemimizi düzenleyebiliriz. Bir iş görüşmesinde karşı tarafın kararını belirleyemeyiz ancak kendimizi en iyi şekilde ifade etmek için çaba gösterebiliriz.
Bu ayrımı yapabilmek, enerjimizi değiştiremeyeceğimiz durumlarla mücadele etmek yerine etkileyebileceğimiz alanlara yönlendirmemize yardımcı olur. Her şeyi kontrol etmeye çalışmak yerine kendi sorumluluk alanımızı fark etmek, psikolojik açıdan daha esnek bir yaklaşım geliştirmemizi sağlayabilir.
Belirsizlikle Yaşamak Mümkün mü?
Belirsizlikle yaşamayı öğrenmek, kontrolü tamamen bırakmak veya hiçbir şeyi önemsememek anlamına gelmez. Aksine, gerekli sorumlulukları yerine getirirken her sonucun bizim istediğimiz gibi gerçekleşmeyeceğini kabul edebilmektir. Burada önemli olan, kontrol edemediğimiz durumlar karşısında hissettiğimiz kaygıyı ortadan kaldırmaya çalışmak yerine bu duyguyla kalabilmeyi öğrenmektir.
Bunun için öncelikle kendimize bazı sorular sorabiliriz: Şu anda kontrol etmeye çalıştığım şey gerçekten benim sorumluluğumda mı? En kötü ihtimali düşünüyor olmam, bu ihtimalin gerçekleşeceği anlamına mı geliyor? Her şey planladığım gibi ilerlemezse bununla başa çıkabilecek kaynaklara sahip olabilir miyim?
Bu sorular, otomatik düşüncelerimizi fark etmemize ve olaylara daha gerçekçi bir perspektiften bakmamıza yardımcı olabilir. Bunun yanında her şeyi önceden planlamak yerine bazı durumların kendiliğinden gelişmesine izin vermek, küçük belirsizliklerle karşılaşmaya gönüllü olmak ve sürekli kontrol etme davranışını aşamalı olarak azaltmak da önemlidir.
Kontrol ihtiyacı günlük yaşamımızı, ilişkilerimizi ve psikolojik iyi oluşumuzu belirgin biçimde etkilemeye başladığında ise bir ruh sağlığı uzmanından destek almak faydalı olabilir.
Her Şeyi Kontrol Etmek Yerine Kendimize Güvenmek
Belki de asıl mesele, hayatımızdaki her şeyi kontrol edebilmek değil, kontrolümüz dışında gelişen durumlarla karşılaştığımızda kendimize güvenebilmektir. Çünkü güven duygusu yalnızca her şeyin yolunda gitmesinden kaynaklanmaz. Bazen işler planladığımız gibi ilerlemediğinde de başa çıkabileceğimizi bilmekten doğar.
Hayatın her zaman öngörülebilir olması mümkün değildir. İnsanlar değişir, koşullar farklılaşır, planlarımız bozulur ve bazen hiç beklemediğimiz durumlarla karşılaşırız. Bunların hepsini önceden engellemek için çabalamak ise bizi yaşadığımız anın dışına taşıyabilir.
Belki de kendimize sormamız gereken soru şudur: Her şeyin kontrolüm altında olmasına mı ihtiyacım var, yoksa her şey kontrolümde olmadığında da güvende hissedebilmeye mi?
Çünkü belirsizlik, hayatın önüne koyduğu bir engel değil, yaşamın doğal bir parçasıdır. Onunla mücadele etmek yerine varlığını kabul edebildiğimizde, kontrol etme çabasının yerini esneklik, güven ve kabullenme alabilir.
Kaynakça
- Acar, S., Doğan, U., Adıgüzel, A., & Erözkan, A. (2021). Bilişsel davranışçı yaklaşıma dayalı olarak geliştirilen belirsizliğe tahammülsüzlükle başetme psikoeğitim programının üniversite öğrencilerinin belirsizliğe tahammülsüzlük düzeyleri üzerindeki etkililiğinin sınanması. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 52, 445–463



