Henüz Yaşanmamış Bir Hayatın Korkusunu Yaşamak | Zihnimiz Bize Neler Yapıyor ?
Yarın önemli bir görüşmeniz var. Henüz girmediniz, kimse size bir şey söylemedi, hiçbir şey olmadı.
Ama kalbiniz şimdiden hızlanıyor. Mideniz düğümleniyor. Geceden o görüşmeyi defalarca zihninizde yaşıyorsunuz, kekeliyorsunuz, reddediliyorsunuz.
Olay henüz yaşanmadı. Fakat bedeniniz, çoktan yaşamış gibi tepki veriyor.
İşte zihnimizin en şaşırtıcı yanı tam da burası: Henüz gerçekleşmemiş bir olayı, olmuş gibi deneyimleyebiliyoruz. Beck'e göre kaygı, büyük ölçüde gelecekte olabilecek bir tehdidin zihinde önceden yaşanmasıdır (Beck, 1976).
Beyin, yalnızca içinde bulunduğumuz anı değerlendiren bir organ değildir. Geçmişten öğrendikleriyle geleceğe dair tahminler yapar. Ve bu tahmin, bazen gerçeğin kendisinden daha ağır gelir. Barrett, beynin sürekli tahmin üreten bir organ olduğunu, duyguların da bu tahminlerin bedensel sonucu olarak ortaya çıktığını söyler (Barrett, 2017).
Geçmişte reddedilmiş bir insan, yeni bir ilişkiye başlarken ortada hiçbir reddedilme yokken bile reddedilme korkusunu bugünden taşıyabilir. Çünkü mevcut durumu yalnızca bugünkü haliyle değil, geçmişin bıraktığı anlamlarla değerlendirir. Beck ve Clark, kaygıda zihnin belirsiz durumları tehdit olarak yorumlama eğiliminin belirleyici olduğunu vurgular (Beck & Clark, 2010).
Burada kritik bir ayrım var: Hissedilen korku gerçektir. Ama korkunun işaret ettiği olay henüz gerçek değildir. Hatta belki hiç gerçekleşmeyecektir. LeDoux, korku tepkisinin gerçek bir tehlike olmadan da, tehlikenin zihinsel temsiliyle harekete geçebileceğini belirtir (LeDoux, 2015).
Bunu en iyi rüyalar anlatır. Uykuda gördüğümüz bir rüyada korkar, terler, kalp çarpıntısıyla uyanırız. Uyandığımızda rüya olduğunu biliriz. Ama yaşadığımız korkunun gerçek olduğunu da biliriz. Zihin, gerçek olmayan bir temsil ile bile bedende gerçek bir tepki yaratabilir.
Gündelik hayatta da aynısı olur. Birinin sessiz kalmasını ilgisizlik, bir mesajın geç gelmesini terk edilme, küçük bir hatayı yetersizlik olarak yorumlarız. Doğrulanmamış bir ihtimal, zihnimizde giderek güçlenen bir gerçekliğe dönüşür. Gilbert, insanların gelecekteki duygularını tahmin ederken sistematik olarak yanılabildiğini ve bu yanılgının bugünkü davranışları etkilediğini söyler (Gilbert, 2006).
Üstelik yalnızca gelecek değil, geçmiş de bugünü yönetir. Geçmişte söylenmiş bir cümleyi defalarca hatırlamak, yaşanmış bir kaybı zihinde yeniden yaşamak, duygusal yaşantının bugünde yeniden etkinleşmesine neden olur. Yani fiziksel olarak bugündeyken, zihinsel olarak geçmişte ya da henüz gelmemiş bir gelecekte yaşayabiliriz. Barlow, kaygının temelinde gelecek odaklı bir beklenti ve kontrol edilemezlik algısı olduğunu ifade eder (Barlow, 2002).
Bu noktada korkuyu yalnızca yok edilmesi gereken bir duygu olarak görmek eksik olur. Korku, bizi belirsizliğe hazırlayan, çevremizi değerlendirmemizi sağlayan koruyucu bir sistemdir. Sorun, tehdit algısı ile gerçek tehlike arasındaki mesafe açıldığında başlar. O zaman kişi, henüz yaşanmamış ihtimallerin yükünü bugünden taşımaya başlar.
Belki de fark etmemiz gereken en önemli şey şudur: Zihnimiz bize yalnızca ne yaşadığımızı değil, ne yaşayabileceğimizi de hissettirir. Fakat zihnimizde canlandırdığımız her olasılık, gelecekte gerçekleşecek bir olayın habercisi değildir.
Bazen henüz yaşanmamış bir olayın korkusunu yaşarken, gerçekleşmekte olan tek şey, o korkunun zihnimizdeki deneyimidir.
Belki de mesele, korkuyu hemen susturmak ya da yok etmek değil.
Korku geldiğinde kendimize biraz daha yakından bakabilmek. Bedenimde şu an ne oluyor? Bu sıkışma, bu çarpıntı, bu düğüm bana ne anlatıyor? Hissettiğim bu duygu, bugüne mi ait, yoksa çok önceden bildiğim bir hale mi benziyor? Zihnimin bana anlattığı bu hikâye, gerçekten şu an olan bir şey mi, yoksa henüz yaşanmamış bir ihtimal mi?
Ve belki de en önemlisi: Ben bu haldeyken kendimin karşısında mı duruyorum, yanında mı?
Burada önemli bir ayrımı da koymak gerekiyor. Kendimize şefkatle yaklaşmak, korkunun hemen geçeceği anlamına gelmez. Bazen geçer, bazen geçmez. Bazen hafifler, bazen bir süre bizimle kalır. Şefkat, korkuyu ortadan kaldırmak için kullanılan bir yöntem değildir. Şefkat, korku varken bile kendimizle kurduğumuz ilişkinin nasıl olacağını belirler.
Çünkü bazen korkuyu büyüten şey, korkunun kendisi değil, korkarken kendimize nasıl davrandığımız olur. Kendimizi suçladıkça, kendimizden kaçtıkça, kendimizi aceleyle düzeltmeye çalıştıkça o his daha da sıkışır. Kendimize biraz alan açtığımızda ise his geçmese bile, onunla olan ilişkimiz değişmeye başlar. Artık o hisin içinde kaybolmak yerine, o hissi taşıyan bir ben olduğunu fark ederiz.
Belki de iyileşmek, korkusuz bir hayata ulaşmak değil. Belirsizlik varken bile kendimizle kalabilmeyi, hislerimizi bastırmadan, onlarla savaşmadan, onları anlamaya çalışarak taşıyabilmeyi öğrenmek.
Ve bu, bir seferde olan bir şey değil. Zamanla, tekrar tekrar, kendimizle yeniden karşılaşarak gelişen bir kapasite...
Psikolog Burcu TAFLAN
Kaynakça
- Barlow, D. H. (2002). _Anxiety and Its Disorders: The Nature and Treatment of Anxiety and Panic_ (2. bs.). Guilford Press.
- Barrett, L. F. (2017). _How Emotions Are Made: The Secret Life of the Brain_. Houghton Mifflin Harcourt.
- Beck, A. T. (1976). _Cognitive Therapy and the Emotional Disorders_. International Universities Press.
- Beck, A. T., & Clark, D. A. (2010). _Cognitive Therapy of Anxiety Disorders: Science and Practice_. Guilford Press.
- Gilbert, D. (2006). _Stumbling on Happiness_. Knopf.
- LeDoux, J. (2015). _Anxious: Using the Brain to Understand and Treat Fear and Anxiety_. Viking.



