“Ben Yaşamadım Çocuğum Yaşasın” Derken Neyi Unutuyoruz?
“Ben yaşamadım kızım yaşasın, ben yaşamadım oğlum yaşasın" diyerek koca bir nesli değer tanımayan zombilere çeviriyor olabilir miyiz? "Zombi" derken; düşünen değil, sadece tepki veren; yöneten değil, yönlendirilen, iç pusulası olmayan bir insanı tarif edebiliriz.
Cümle kulağa biraz sert gelebilir. Bu cümlenin köküne inecek olursak anne babaların kendi çocukluklarından bugüne ne taşıdıklarını değerlendirmemiz gerekebilir. Çocukken görülmeyen, fikri sorulmayan değersizleştirilen bir anne, kendi çocuğunun ne istediğini duymaya özellikle dikkat edebilir. Hevesleri sürekli ertelenmiş bir baba, çocuğunun hevesini gördüğünde ona elinden geldiğince olanak yaratmak isteyebilir. Yine de insanın kendi çocuğuna daha iyi bir hayat sunmak istemesiyle, onun yaşayacağı her güçlüğü önceden ortadan kaldırmaya çalışması arasında bazen fark etmesi zor bir mesafe var.
Çocuğumuz için hayatı ne kadar kolaylaştırıyoruz?
“Ben yaşamadım kızım yaşasın, ben yaşamadım oğlum yaşasın" düşüncesi temelde çok insani ve merhametli bir dürtü ancak sınır ve değer aktarımı unutulmaya başlandığı anda faydadan çok zarara dönüşebilir. Sorun tam da şu noktada başlıyor: “Ben çektiysem o çekmesin” düşüncesi, “Üzülmesin”, “Eksik hissetmesin” kaygısıyla; sorumluluk, emek, ahlaki sınırlar, "Hayır" kavramı aktarılamıyor. Çocuk şunu öğrenemiyor:
- Her istediğim olmaz.
- Bazı sonuçların bedelleri vardır.
- Özgürlük sorumlulukla birlikte gelir.
Markette istediği bir şey alınmadığında ağlayan bir çocuğu düşünelim. Anne babanın içinden “Alayım da üzülmesin” geçebilir. Özellikle kendi çocukluğunda isteklerine çoğu zaman kulak verilmemişse, o ağlamayı duymak daha zor hâle gelebilir. Çocuğa “Onu istediğini biliyorum. Bugün almayacağız” dediğinde çocuk ağlamaya devam edebilir. O anın en zor tarafı da budur. Çocuğumuzun üzüntüsünü görüyoruz, yanında duruyoruz ve verdiğimiz kararı o an bitsin diye değiştirmiyoruz. Bu bir ebeveyn için de kolay öğrenilen bir şey değil.
Artık çocuk merkezli ama değersiz bir dünya mı ortaya çıkıyor? Bu yaklaşımda çocuk merkezde ama rehbersiz, özgür ama yönsüz. Ebeveyn öğretmen olmaktan çıkıyor ve sınır koyan, sınır öğreten değil, kolaylaştıran olmaya başlıyor. Sonuç olarak da çocuğun haz odaklı, sabırsız, empatisi zayıf bir bireye dönüşmesi ne yazık ki kaçınılmaz olabiliyor.
Burada sözünü ettiğim şey, tek bir alışverişte çocuğun isteğine “Evet” demekle ortaya çıkmaz. Bizi düşündüren, her isteğin hemen karşılanmasının evde zamanla bir alışkanlığa dönüşmesinin kaçınılmaz olması. Çocuk bir oyunda sırasını beklediğinde, bir başkasının da oynamak istediğini fark edebiliyor. Kendi sözünü bitirene kadar dinlendiğinde, konuşma sırası arkadaşına geçtiğinde ne yapacağını da gündelik hayatın içinde görüyor. Başkasının sınırına saygıyı, kendisine nasıl davranıldığından da öğreniyor.
Çocuğun kendi iç pusulası nasıl oluşur?
“İç pusula” dediğimiz şeyin evde nasıl oluştuğunu düşünelim. Anne baba sözünü tutamadığında bunu çocuğuna açıklıyor mu? Hata yaptığında özür diliyor mu? Çocuk, dürüstlük hakkında ne söylediğimizi duyduğu kadar, dürüst olmanın bize zor geldiği bir anda ne yaptığımızı da görüyor. Evde bir kuralı bugün uygulayıp yarın yorgunluğumuz ya da stresimiz yüzünden görmezden geldiğimizde, onun da o kuralın neden var olduğunu anlaması güçleşiyor. Böylelikle çocuğun iç pusulası tam da ebeveyn tutumlarındaki dengeyle yönünü bulabilir oluyor.
Sevgi, sınır ve sorumluluk üçgeni nasıl işliyor? Ebeveyn çocuk ilişkisinde alma-verme dengede mi?
İşte asıl mesele de "denge kaybı"...
Bu sözcük kalıbı çocukları değil, aslında yetişkinleri eleştiriyor. Sağlıklı ebeveynlik, ne çocuğu ezmekle ne de onu tanrılaştırmakla başlıyor. Çocuğa sevgi ve sınır, özgürlük ve sorumluluk, hayal kurma ve gerçeklik kavramlarını birlikte verdiğimiz anda çark sağlıklı bir şekilde işlemeye başlıyor.
Bu dengeyi düşünürken aklımıza, çocuğunun üzgün yüzünü görünce kendi çocukluğunda teselli edilmediği, yalnız bırakıldığı bir anı hatırlayan bir baba gelebilir. O anda çocuğunun istediğini hemen yapmak içinden gelebilir. Kendine “Çocuğum şu anda benden neye ihtiyaç duyuyor?” diye sorabilir. Bazen yanında kalıp onu dinlemek yeter. Çocuğun üzüntüsü birkaç dakika daha sürebilir. Babası o sırada yanında oturup onu dinlediğinde, çocuk üzüntüsünü anlatmak için kendine biraz zaman bulabilir.
Kendi çocukluğumuzda eksik kalanları fark etmek, çocuğumuzu anlamamıza yardım edebilir. Bir yanıyla da kendi geçmişimizle onun bugünü arasındaki farkı görmemiz gerekir. Acaba o an karşımızdaki çocuğun isteğine mi cevap veriyoruz, yoksa yıllar önce bizim duymayı beklediğimiz bir cevabı mı vermeye çalışıyoruz? Bu soruya her zaman hemen cevap bulamayabiliriz. Ama bazen karar vermeden önce durup düşünmek çocuğumuzun kendi deneyimine yer açar.
Yıllar sonra çocuk, markette hangi oyuncağı istediğini belki hatırlamayacak ama evde bir şeye itiraz ettiğinde dinlenip dinlenmediğini, bir hata yaptığında yeniden denemek için fırsat bulup bulmadığını ve tüm bunlar için görülüp görülmediğini hatırlayabilir. Bizim için "karakter mirası" dediğimiz şey en çok böyle küçük anlarda kendini gösteriyor.
Ve gün sonunda "kendi eksiklerimizi, acılarımızı; çocuklarımız üzerinden telafi etmeye çalışırken, aslında onlara bir karakter mirası bırakamıyor muyuz?" sorusunu düşünmemiz gerekiyor.
