Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Çocuğumu Dijital Dünyadan Korurken Kendimi Unutuyor muyum? Dijital Ebeveynliğin Görünmeyen Yüzü

9 dk.okuma süresi
Çocuğumu Dijital Dünyadan Korurken Kendimi Unutuyor muyum? Dijital Ebeveynliğin Görünmeyen Yüzü

Çocuğumuzun elindeki telefonu almaya çalışırken kendi elimizdeki telefona ne kadar bakıyoruz? Dijital çağda ebeveynlik, çocuklara ekran sınırı koymaktan önce kendi dijital alışkanlıklarımızla yüzleşmeyi gerektiriyor olabilir.

Akşam yemeği hazırlanıyor. Çocuk salonda tabletle vakit geçiriyor. Anne bir yandan yemek yaparken diğer yandan telefonundan gelen mesajlara bakıyor. Baba koltuğa oturmuş sosyal medyada gezinirken çocuğuna sesleniyor: "Artık yeter, biraz da tabletini bırak!"

Çocuk tableti bırakmak istemiyor. Biraz pazarlık, biraz itiraz, belki birkaç gözyaşı... Sonunda tablet kapanıyor. Peki evdeki diğer ekranlar ne olacak?

Aslında bu küçük aile sahnesi, günümüz ebeveynliğinin oldukça tanıdık bir fotoğrafını sunuyor. Çocukların ekran karşısında geçirdiği zamanı hesaplıyor, izledikleri içerikleri denetliyor, oyunlarını takip ediyor ve dijital dünyanın tehlikelerinden onları korumaya çalışıyoruz. Ancak bazen gözden kaçırdığımız bir şey var: Çocuklarımızın dijital dünyayla kurduğu ilişkinin önemli bir bölümünü, bizim dijital dünyayla kurduğumuz ilişki şekillendiriyor.

Belki de dijital ebeveynlikte ilk sormamız gereken soru, "Çocuğum bugün kaç saat telefon kullandı?" değil, "Ben bugün çocuğumla vakit geçirirken telefonumu kaç kez elime aldım?" olmalı.

#Çocuklarımız dijital dünyanın yerlisi, peki biz nasıl misafirleriz?

Teknoloji artık çocukların hayatına sonradan eklenen bir araç değil. Bazı çocuklar henüz okumayı öğrenmeden video açmayı, oyun değiştirmeyi ve telefon ekranında gezinmeyi öğreniyor. Ebeveynler ise çoğu zaman çocuklarının dijital becerilerine yetişmeye çalışıyor.

Fakat teknolojiyi iyi kullanabilmek, dijital dünyayı iyi tanımak anlamına gelmiyor.

Bir çocuğun uygulamalar arasında kolayca geçiş yapabilmesi, karşılaştığı her içeriğin güvenilirliğini değerlendirebildiği anlamına gelmez. Aynı şekilde bir ebeveynin sosyal medya kullanması da çocuğunu dijital risklerden korumak için yeterli bilgiye sahip olduğunu göstermez.

Yurdakul, Dönmez, Yaman ve Odabaşı (2013), dijital ebeveynliği beş temel rol üzerinden açıklıyor: dijital okuryazarlık, farkındalık, kontrol, etik ve yenilikçilik.

Bu beş rolü günlük aile yaşamına uyarladığımızda aslında oldukça basit ama önemli sorularla karşılaşıyoruz:

  • Dijital okuryazarlık: Çocuğumun kullandığı uygulamaları gerçekten tanıyor muyum?
  • Farkındalık: Dijital dünyadaki fırsatların ve risklerin ne kadar bilincindeyim?
  • Kontrol: Çocuğumun dijital deneyimini yaşına uygun şekilde takip edebiliyor muyum?
  • Etik: İnternette başkalarının haklarına ve mahremiyetine saygı gösteriyor muyum?
  • Yenilikçilik: Değişen teknolojileri öğrenmeye ve kendimi geliştirmeye açık mıyım?

Bu soruların ortak noktası oldukça dikkat çekici: Dijital ebeveynlik, çocuğun teknolojiyi kullanmasını denetlemek kadar ebeveynin de kendisini geliştirmesini gerektiriyor.

Çocuğumun fotoğrafını paylaşmak gerçekten sadece benim kararım mı?

Dijital ebeveynliğin belki de en ilginç ve üzerinde en fazla düşünülmesi gereken konularından biri sharenting.

İlk kez yürüdüğü an, doğum günü pastasını yüzüne sürdüğü fotoğraf, okul gösterisindeki heyecanı, uyurken çekilmiş sevimli bir görüntüsü... Ebeveynler için bunların her biri saklanmaya ve paylaşılmaya değer birer anı.

Üstelik sosyal medya, ebeveynlerin yalnızca anı paylaşmasını değil, ebeveynlik deneyimlerini başkalarıyla paylaşmasını da kolaylaştırıyor. Bazen destek bulmak, bazen deneyim aktarmak, bazen de mutluluğu yakınlarımızla paylaşmak istiyoruz.

Peki çocuğumuz bu paylaşımlara nasıl bakıyor?

İngilizce "sharing" ve "parenting" kelimelerinin birleşiminden oluşan sharenting kavramı, ebeveynlerin çocuklarına ait fotoğraf, video ve kişisel bilgileri dijital ortamlarda paylaşmasını ifade ediyor.

Brosch (2018), bu konuyu çocuk mahremiyeti açısından ele alırken önemli bir ayrıntıya dikkat çekiyor: Sharenting yalnızca kaç fotoğraf paylaşıldığıyla ölçülemez. Paylaşımların miktarı, sıklığı, içeriği ve kimler tarafından görülebildiği birlikte değerlendirilmelidir.

Örneğin çocuğumuzun okul başarısını paylaşmakla, yaşadığı bir korkuyu veya mahrem bir anını paylaşmak aynı şey değildir. Bize komik gelen bir video, yıllar sonra çocuğumuz için utandırıcı bir dijital hatıraya dönüşebilir.

Üstelik internetin en önemli özelliklerinden biri, paylaşılan içeriğin kontrolümüzden çıkabilmesidir. Bir fotoğraf silinse bile ekran görüntüsü alınmış, başka hesaplarda paylaşılmış veya farklı ortamlara taşınmış olabilir.

Burada ebeveynlere küçük bir düşünme egzersizi önermek istiyorum. Çocuğunuzun fotoğrafını paylaşmadan önce kendinize şu üç soruyu sorun:

  1. Bu paylaşım gerçekten gerekli mi?
  2. Çocuğum büyüdüğünde bu fotoğrafı veya bilgiyi başkalarının görmesinden rahatsız olur mu?
  3. Bu içeriği paylaşarak onun mahremiyetini koruyor muyum, yoksa onun adına karar mı veriyorum?

Çünkü çocuğumuzun hayatının ilk yıllarında dijital kimliğini büyük ölçüde biz oluşturuyoruz. Henüz kendisini ifade edemeyen bir çocuğun adına verdiğimiz dijital kararların da bir sorumluluk olduğunu unutmamalıyız.

Telefonumuz bazen aramıza giren üçüncü kişi olabilir mi?

Çocuklarımızla aynı odada bulunmak her zaman onlarla birlikte olduğumuz anlamına gelmiyor.

Birlikte oyun oynarken gelen mesaja bakmak, çocuğumuz bir şey anlatırken sosyal medyada gezinmek veya onunla vakit geçirirken sürekli bildirimleri kontrol etmek... Bunlar tek başına büyük sorunlar gibi görünmeyebilir. Ancak tekrarlandıklarında aile içindeki etkileşimin niteliğini değiştirebilirler.

Çocuklar için ebeveynin ilgisi yalnızca fiziksel olarak yanında bulunması değildir. Dinlenmek, görülmek, anlaşılmak ve duygularına karşılık bulmak da önemlidir.

Bandura'nın sosyal öğrenme yaklaşımı, çocukların davranışları gözlemleyerek öğrendiklerini ortaya koyar. Çocuk, ebeveyninin telefonla kurduğu ilişkiyi de gözlemler. Sürekli ekranına bakan bir yetişkinin yanında büyüyen çocuk için bu davranış zamanla olağanlaşabilir.

Burada ebeveynleri suçlamak yerine başka bir noktaya odaklanmak gerekiyor: Hepimiz dijital dünyanın içindeyiz ve bazen farkında olmadan onun ritmine kapılıyoruz.

Belki de çözüm, kendimize küçük bir alan açmakla başlayabilir. Çocuğumuzla konuşurken telefonu başka bir odaya bırakmak, yemek sırasında ailece ekranlara ara vermek veya günün belirli saatlerini bildirimlerden uzak geçirmek...

Bazen bir çocuğa verebileceğimiz en değerli şey, ona ayırdığımız kesintisiz on beş dakikadır.

Çocuğumuzun karşılaşabileceği riskleri düşündüğümüzde ilk aklımıza gelen çözüm çoğu zaman sınır koymak oluyor. Ekran süresini azaltmak, bazı uygulamaları yasaklamak, oyunlara erişimi kısıtlamak...

Elbette yaşa ve gelişim düzeyine uygun sınırlar gerekli. Ancak dijital ebeveynlik yalnızca yasaklardan oluştuğunda çocuk, dijital dünyada kendi başına karar verme becerisi geliştirmekte zorlanabilir.

Daha önemli bir soru şu olabilir: Çocuğum internet ortamında rahatsız edici bir şeyle karşılaştığında bunu bana anlatabilecek kadar güvende hissediyor mu?

Çocuğun çevrimiçi ortamda bir yabancıyla iletişim kurması, siber zorbalığa maruz kalması veya uygunsuz bir içerikle karşılaşması durumunda ilk tepkimiz öfke ve cezalandırma olursa bir sonraki deneyimini bizimle paylaşmaktan kaçınabilir.

Bu nedenle dijital güvenlik kadar duygusal güvenlik de önemlidir.

Çocuğumuza "Böyle bir şeyle karşılaşırsan hemen bana anlatabilirsin." demek, yalnızca bir güvenlik kuralı öğretmek değildir. Aynı zamanda yardım istediğinde yanında olacağımızı hissettirmektir.

Dijital ebeveynlikte amaç çocuğun her hareketini izlemek değil, ihtiyaç duyduğunda başvurabileceği güvenilir bir yetişkin olmaktır.

Dijital ebeveynliği büyük değişiklikler yapmadan da günlük yaşama dahil edebiliriz.

  1. Önce kendinizi gözlemleyin. Bir gün boyunca çocuğunuzla birlikteyken telefonunuzu kaç kez kontrol ettiğinize dikkat edin. Bunu değiştirmek için önce fark etmek gerekir.
  2. Ailece ekran molası belirleyin. Yemek saatleri, oyun zamanları veya uyku öncesi belirli bir süreyi ekranlardan uzak geçirebilirsiniz.
  3. Çocuğunuzun dijital dünyasına ilgi gösterin. Hangi oyunları oynadığını, hangi videoları izlediğini ve hangi uygulamaları sevdiğini sorun. Onun dünyasına yalnızca denetlemek için değil, anlamak için de dahil olun.
  4. Paylaşım yapmadan önce çocuğunuzu düşünün. Fotoğraf ve videolarını paylaşırken mahremiyetini, gelecekteki duygularını ve dijital ayak izini göz önünde bulundurun.
  5. Kuralları birlikte oluşturun. Çocuğun yaşına uygun sınırları açıklayın. Neden bazı içeriklerin uygun olmadığını konuşun ve belirlenen kurallara kendiniz de uyun.
  6. Çevrimdışı deneyimleri çoğaltın. Birlikte yemek yapmak, yürüyüşe çıkmak, masa oyunu oynamak, kitap okumak veya sadece sohbet etmek... Çocuğun hayatında ekran dışında da keşfedilecek pek çok alan olduğunu hatırlatın.

Belki de önce kendimize sormalıyız...

Dijital çağda ebeveyn olmak, çocuklarımızın elindeki teknolojiyi yönetmekten çok daha kapsamlı bir sorumluluk.

Çocuklarımızı internetin tehlikelerinden korumaya çalışırken kendi dijital alışkanlıklarımızı gözden kaçırabiliyoruz. Onlara ekran sınırı koyarken kendi sınırlarımızı unutabiliyoruz. Mahremiyetlerini korumak isterken fotoğraflarını paylaşabiliyoruz. Onlarla aynı odada bulunurken bazen telefonlarımızın içinde kaybolabiliyoruz.

Oysa dijital ebeveynlik, kusursuz teknoloji bilgisine sahip olmak ya da bütün dijital riskleri ortadan kaldırmak demek değil. Çocuğuyla birlikte öğrenmeye açık olmak, kendi davranışlarını sorgulayabilmek ve gerektiğinde değişebilmek demek.

Belki bugün kendimize küçük bir soru sorarak başlayabiliriz:

Çocuğumun dijital dünyada nasıl bir birey olmasını istiyorum? Peki ben ona bu konuda nasıl bir örnek oluyorum?

Çünkü çocuklarımızın dijital dünyadaki ilk rehberleri, çoğu zaman ellerindeki cihazları değil, yanlarındaki yetişkinleri gözlemleyerek öğreniyorlar.

Ve bazen iyi bir dijital ebeveynlik, telefonu biraz olsun kenara bırakıp çocuğumuzun gözlerinin içine bakmakla başlıyor.

Kaynakça

  • Brosch, A. (2018). Sharenting – Why do parents violate their children's privacy? *The New Educational Review, 54*(4), 75–85. https://doi.org/10.15804/tner.2018.54.4.06
  • Kabakçı Yurdakul, İ., Dönmez, O., Yaman, F., & Odabaşı, H. F. (2013). Dijital ebeveynlik ve değişen roller. *Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12*(4), 883–896.
  • Bandura, A. (1977). *Social learning theory*. Prentice Hall.
Mervenur Yüksel Mervenur Yüksel
Mervenur Yüksel; aile danışmanı, çocuk gelişimci ve felsefe mezunudur. Aile, çift, ebeveyn-çocuk ilişkileri ve psikoeğitim alanlarında çalışmakta; yüksek lisans eğitimini aile danışmanlığı odağında sürdürmektedir.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!