Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Derealizasyon Nedir? Gerçeklik Neden Uzaklaşmış Gibi Hissedilir

5 dk.okuma süresi
Derealizasyon Nedir? Gerçeklik Neden Uzaklaşmış Gibi Hissedilir

Derealizasyon nedir?

Derealizasyon, kişinin çevresini gerçek dışı, sisli, uzak ya da yabancı gibi algılamasıdır. Kişi çoğu zaman bunun bir algı deneyimi olduğunu bilir; yani dünya değişmemiş olsa da ona “garip” ya da “rüya gibi” gelebilir. Bu durum tek başına görülebilir ya da yoğun stres, kaygı, travma, uykusuzluk ve bazı ruh sağlığı durumlarıyla birlikte ortaya çıkabilir.

Derealizasyon nedir?

Derealizasyon, kişinin dış dünyayı gerçek dışı, yabancı, sisli, rüya gibi ya da mesafeli algılamasıdır. Oda tanıdık olsa bile duvarlar “uzak”, sesler “boğuk” ya da ortam “sahte” gibi gelebilir. Kişi çoğu zaman bunun tamamen dış dünyada olan bir değişiklik olmadığını bilir; daha çok, çevresini algılama biçiminin tuhaflaştığını hisseder.

Psikolojide derealizasyon, sıklıkla depersonalizasyon/derealizasyon başlığı altında ele alınır. Bu bir tanıdan önce, bir deneyim ya da belirti olarak düşünülmelidir. Kimi zaman kısa sürer ve geçer; kimi zaman ise tekrarlar, kişinin dikkatini içine çeker ve günlük yaşamı zorlaştırır. Bu yüzden “garip hissetmek” diye geçiştirilse bile, kişinin yaşadığı deneyim oldukça gerçek ve yorucu olabilir.

Burada önemli nokta, derealizasyonun çoğu zaman gerçeklikten kopmak değil, gerçekliği “uzaktan izliyormuş” gibi algılamak olmasıdır. Yani sorun gözde, kulakta ya da çevrede değil; beynin o anki algı ve dikkat düzenindedir. Bu ayrım, kişinin yaşadığını anlamlandırmasını kolaylaştırır ve korkuyu biraz azaltabilir.

Günlük hayattan örnekler

Bir sınav sabahı çok az uyumuş bir öğrenci, sınıfa girdiğinde etrafı “film seti gibi” hissedebilir. İnsanlar konuşur, ışıklar yanar, masa ve sandalyeler yerindedir; ama her şey sanki gerçek hayattan bir adım uzakta gibidir. Bu durumda kişi çoğu zaman “Ben deliyor muyum?” diye korkar. Oysa bu, beynin yoğun stres ve yorgunluk altında çevreyi farklı filtrelemesiyle ilişkili olabilir.

Başka bir örnekte, yoğun bir tartışmadan sonra ya da panik anında bir kişi çevresindeki sesleri boğuk, nesneleri de yapay hissedebilir. Kalabalık bir AVM’de ya da metroda bir anda “her şey fazla uzak” gibi gelebilir. Bu deneyim, dışarıdan bakan biri için anlaşılması zor olsa da yaşayan kişi için çok çarpıcıdır. Aslında kişi çevresindeki nesneleri görür ve bilir; sadece onlarla kurduğu algısal bağ değişmiştir.

Uzun süredir stres altında olan biri de benzer bir hissi daha sinsi biçimde yaşayabilir. Örneğin günlerdir bilgisayar başında çalışan, yeterince uyumayan ve zihni hep dolu olan biri, akşam eve yürürken binaların “tanıdık ama yabancı” geldiğini fark edebilir. Bu örneklerde derealizasyon, tek bir büyük olaydan çok, biriken zihinsel yükün sonucu olarak ortaya çıkabilir.

Neden olur?

Derealizasyonun tek bir nedeni yoktur. En sık bağlantı kurulan etkenlerden biri yoğun strestir. Stres altında beden tehdit moduna geçer; dikkat daralır, çevreyi ayrıntılı ve canlı işleme biçimi değişebilir. Böylece dış dünya daha soluk, uzak ya da otomatikmiş gibi algılanabilir. Bu, beynin bazen aşırı yük altında geliştirdiği bir “korunma” yanıtı gibi düşünülebilir.

Kaygı bozuklukları, panik ataklar, travmatik yaşantılar, uykusuzluk ve aşırı yorgunluk da bu deneyimi artırabilir. Bazı kişilerde alkol ya da madde kullanımı, bazı kişilerde ise tıbbi durumlar algıyı etkileyebilir. Psikolojik açıdan bakıldığında derealizasyon, bazen duygusal taşmayı azaltan bir uzaklaştırma tepkisi gibidir: Kişi o anı, sanki biraz dışarıdan izliyormuş gibi hisseder. Bu nedenle derealizasyonu yalnızca “tuhaflık” değil, beden-zihin sisteminin aşırı yükte verdiği bir sinyal olarak görmek daha anlamlıdır.

Önemli bir başka nokta da beklenti ve dikkat döngüsüdür. Kişi “Yine olacak mı?” diye çok izlemeye başladıkça, en ufak gariplik daha belirgin hale gelir. Bu da hissin büyümesine neden olabilir. Yani derealizasyonu yalnızca biyolojik bir tepki değil, aynı zamanda dikkatin ve yorumlamanın etkilediği bir deneyim olarak düşünmek gerekir.

Nasıl fark edilir ve başa çıkılır?

Derealizasyonu fark etmenin en temel işareti, çevrenin “gerçek dışı” ya da “yabancı” gelmesidir. Buna sıklıkla şaşkınlık, korku, odaklanmada zorlanma ve “bir sorun mu var?” düşüncesi eşlik eder. Kimi kişiler ışıkların fazla parlak, seslerin fazla uzak, insanların yüzlerinin ise “tanıdık ama yabancı” olduğunu söyler. Bu noktada kişi çoğu zaman kontrol etmeye çalıştıkça daha fazla fark eder; çünkü dikkat hissin üzerine kilitlenir.

Başa çıkmada ilk hedef, paniği büyütmemektir. Önce yaşadığınız şeyin bir algı değişimi olabileceğini kendinize hatırlatın. Ardından çevredeki basit gerçeklere odaklanın: Bulunduğunuz yeri adlandırın, gördüğünüz üç nesneyi sayın, ayak tabanınızın yere temasını hissedin. Kısa ve ritmik nefes almak, bir bardak su içmek, pencere açmak ya da kısa bir yürüyüş yapmak da bazı kişilerde rahatlatıcı olabilir.

Günlük yaşamda düzen kurmak da önemlidir. Uyku saatlerini mümkün olduğunca sabitlemek, uzun açlık ve aşırı kafein gibi bedeni zorlayan etkenleri azaltmak, stres birikimini fark etmek ve tetikleyicileri not etmek yararlı olabilir. Eğer derealizasyon sıklaşıyor, uzun sürüyor ya da iş, okul ve ilişkileri etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek en doğru adımdır. Kişinin yalnız olmadığını bilmesi ve bunu tek başına çözmeye çalışmaması önemlidir.

Benzer ve karıştırılan kavramlar

Derealizasyon en sık depersonalizasyonla karıştırılır. Derealizasyonda odak dış dünyadadır; depersonalizasyonda ise kişi kendisini yabancı hisseder. Örneğin “Çevrem rüya gibi” ifadesi derealizasyona, “Kendi bedenime dışarıdan bakıyormuşum gibi” ifadesi ise depersonalizasyona daha yakındır. İkisi farklı görünse de aynı deneyimin parçaları olarak birlikte yaşanabilir.

Bir diğer karışıklık da halüsinasyonla olur. Derealizasyonda kişi çevreyi gerçek dışı hisseder ama genellikle olmayan bir şeyi görmez ya da duymaz. Yani algının anlamı değişir, ama sıfırdan bir algı içeriği üretilmez. Ayrıca derealizasyonun her zaman ağır bir ruh sağlığı sorunu anlamına gelmediği de unutulmamalıdır. Kısa süreli yaşantılar stresin bir parçası olabilir; ancak sık yaşanıyorsa, yoğun korku yaratıyorsa ya da günlük işlevi bozuyorsa değerlendirilmesi gerekir.

Psychology Times yazarlarından

Kaynaklar

  • APA Dictionary of Psychology. “Derealization” maddesi.
  • American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). Depersonalization/Derealization Disorder bölümü.

Sık sorulan sorular

Derealizasyon ile depersonalizasyon arasındaki fark nedir?

Derealizasyonda kişi çevresini gerçek dışı hisseder; depersonalizasyonda ise kendisini, bedenini ya da zihnini yabancılaşmış gibi algılar. İkisi çoğu zaman birlikte görülebilir.

Derealizasyon normal bir şey midir?

Kısa süreli ve geçici derealizasyon, özellikle yoğun stres altında birçok kişide görülebilir. Ancak sıklaşıyor, uzun sürüyor ya da günlük yaşamı etkiliyorsa değerlendirilmesi gerekir.

Derealizasyon neden olur?

Tek bir neden yoktur. Yoğun stres, panik, uykusuzluk, travmatik yaşantılar, aşırı yorgunluk ve bazı psikolojik durumlar bu algı deneyimini tetikleyebilir.

Derealizasyon yaşayan biri ne yapmalı?

Önce bunun bir algı deneyimi olduğunu hatırlamak, ortamı sadeleştirmek ve güvenli kalmak önemlidir. Sıklaşıyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak yararlı olur.

Derealizasyon tehlikeli midir?

Tek başına derealizasyon çoğu zaman tehlike anlamına gelmez; ancak altta yatan nedenlerin anlaşılması önemlidir. Özellikle yoğun kaygı, travma ya da işlev kaybı varsa profesyonel değerlendirme gerekir.

Psychology Times Psychology Times
Psychology Times editör ekibi: rehberler, psikoloji sözlüğü ve gündemi psikolojinin gözüyle anlatan yazılar.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!