TEMBEL PELİKAN’IN HİKAYESİ
“Tembel Çocuk, Tembel Birey: Öğrenilmiş Bağımlılık”
Tembel pelikanın hikayesini bilir misin? Bir pelikan düşünün… Denizin üzerinde uçuyor, balıkları takip ediyor, suya dalıyor ve kendi yiyeceğini kendisi buluyor. Sonra insanlar ona balık vermeye başlıyor. Önceleri bu büyük bir kolaylık. Avlanmaya gerek yok. Uçmaya gerek yok. Saatlerce yiyecek aramaya gerek yok. Balık hazır. Pelikanın yapması gereken tek şey beklemek. Bir süre sonra pelikanın davranışı değişiyor. Denizde balık aramak yerine insanların bulunduğu yere geliyor. Bekliyor. Hatta yiyecek için insanlara yönelmeye başlıyor. Bu noktada “Pelikan tembelleşti.” demek kolay. Ama belki asıl soru başka: Pelikan neden artık kendi yiyeceğini aramıyor? Çünkü kolay olan davranış, tekrarlandıkça öğrenilmiş olabilir. İşte tam burada pelikan hikâyesi, insan davranışına güçlü bir metafor hâline geliyor. Çünkü bazen tembellik olarak gördüğümüz şeyin arkasında, başkasının bizim yerimize yaptığı şeylere alışmak vardır.
Peki ya çocuk? Ödevini yapması gereken bir öğrenci düşünelim. Bir soruda zorlanıyor. “Anne, bunu sen yap.” Anne yapıyor. Çantası hazırlanıyor, çalışma programı oluşturuluyor, sınav tarihleri takip ediliyor, eksik ödevleri hatırlatılıyor. Çocuk masaya oturmadığında bile sürekli “Haydi çalış.” deniyor. Sonra bir gün çocuk büyüyor ve biz onun için şöyle söylüyoruz: “Çok tembel.” Oysa belki de çocuk, yıllar içinde başkasının onun yerine yapmasına alışmıştır.
Öğrenilmiş bağımlılık nerede başlıyor?
Bir çocuğa yardım etmekle onun yerine yapmak arasında önemli bir fark vardır. Ödevine nasıl başlayacağını göstermek başka, ödevi onun yerine yapmak başkadır. Çalışma planı hazırlamasına yardım etmek başka, her gün ne çalışacağını söylemek başkadır. Bu ayrım ilk bakışta küçük görünebilir. Ancak çocuğun gelişimi açısından oldukça önemlidir. Çünkü çocuk yalnızca kendisine verilen görevleri tamamlayarak değil, o görevleri nasıl yerine getireceğini deneyerek de öğrenir. Bir sorunla karşılaştığında düşünmek, çözüm yolları aramak, yanlış yapmak, yeniden denemek ve gerektiğinde yardım istemek gelişimin doğal parçalarıdır. Yetişkin her güçlükte devreye girerse çocuk bu deneyimlerin önemli bir bölümünü yaşayamaz. Zamanla bir problemle karşılaştığında çözüm aramak yerine bir başkasının müdahalesini bekleyebilir. Burada mesele çocuğun beceriksiz olması değil, kendi becerisini kullanabileceği fırsatları yeterince bulamamış olmasıdır.
Psikolojide öz yeterlik kavramı, kişinin belirli bir işi başarabileceğine ilişkin inancını ifade eder. Çocuk kendi çabasıyla bir işi tamamladığında yalnızca o işi başarmış olmaz; kendi kapasitesine ilişkin de bir deneyim kazanır.
“Ben yapabilirim.”
Bu cümle, çocuğun kendi çabasının sonucunu görmesiyle güçlenir. Her şey onun yerine yapıldığında ise bu inancı geliştirecek deneyimler azalabilir. Elbette çocuğun her işi tek başına yapmasını beklemek de doğru değildir. Gelişim, desteğin tamamen ortadan kaldırılmasıyla değil, çocuğun becerileri arttıkça desteğin aşamalı olarak azaltılmasıyla gerçekleşir. Yetişkinin görevi çocuğun önündeki bütün engelleri kaldırmak değil, o engelleri aşabilecek becerileri kazanmasına eşlik etmektir.
Kolaylık her zaman iyilik değildir
Çocuklarımızın başarısız olmasını, üzülmesini ve zorlanmasını istemiyoruz. Onları korumak, hayatlarını kolaylaştırmak istiyoruz. Ancak iyi niyetle yaptığımız her müdahalenin gelişim açısından yararlı olup olmadığını da sorgulamalıyız. Her unuttuğunda biz hatırlatırsak sorumluluk duygusu nasıl gelişecek? Her hata yaptığında biz düzeltirsek hatalarından öğrenmeyi nasıl deneyimleyecek? Bir sorunla karşılaştığında hemen çözüm sunarsak kendi çözüm yollarını nasıl keşfedecek? Çocuk, sorumluluk almayı yalnızca sorumluluk hakkında konuşarak öğrenmez. Sorumluluk alabileceği alanlara ihtiyaç duyar. Kendi çantasını hazırlamak, çalışma saatini planlamak, yaptığı bir hatanın sonucuyla karşılaşmak, başladığı işi tamamlamak… Bunlar küçük gibi görünen ama bağımsızlık becerisini besleyen günlük deneyimlerdir.
Burada önemli olan çocuğu başarısızlığa terk etmek değil, başarabileceği ölçüde sorumluluk vermektir. Çocukların gelişmesi için yalnızca destek değil, sorumluluk da gerekir.
Bir yandan her şeyi yapıyor, diğer yandan her şeyi bekliyoruz. Asıl çelişki belki de tam burada başlıyor. Çocuğun ne zaman ders çalışacağına biz karar veriyoruz. Hangi konuyu tekrar edeceğini biz belirliyoruz. Sınav tarihlerini biz takip ediyor, eksiklerini biz hatırlatıyor, başarısını biz değerlendiriyoruz. Sonra da ondan kendi kendini yönetmesini, planlı olmasını ve sorumluluk almasını bekliyoruz. Bir başka ifadeyle, çocuğun karar verme alanını daraltırken ondan bağımsız davranmasını istiyoruz.
Bu durum çocuğun yalnızca davranışlarını değil, motivasyonunu da etkileyebilir. Çünkü sürekli dışarıdan yönlendirilen bir çocuk, zamanla bir işi kendi isteğiyle yapmak yerine kendisinden beklendiği için yapmaya başlayabilir.
Beklentiler arttıkça motivasyon azalabilir mi?
Öz Belirleme Kuramı, insan davranışında motivasyonun yalnızca miktarına değil, niteliğine de dikkat çeker. İnsan bir işi anlamlı bulduğu, merak ettiği veya kendisi için değerli gördüğü için yapabileceği gibi ödül kazanmak, ceza almamak ya da başkalarını memnun etmek için de yapabilir. Bir çocuğun ders çalışması ile ders çalışmaya mecbur hissetmesi aynı şey değildir. “Daha çok çalışmalısın.” “Arkadaşın senden yüksek aldı.” “Senin kapasiten çok daha yüksek.” Bu cümleler iyi niyetle söylense de sürekli tekrarlandığında çocuk, kendi hedeflerinden çok başkalarının beklentilerini taşımaya başlayabilir. Böylece öğrenmek için yapılan bir etkinlik, eleştirilmekten kaçınmanın veya takdir kazanmanın aracına dönüşebilir.
Tembel çocuk büyüdüğünde ne olur?
Çocuklukta yeterince karar verme, sorumluluk alma ve kendi sorunlarını çözme fırsatı bulamayan birey, yetişkinlikte de benzer güçlükler yaşayabilir. Her adımda birinden yönlendirme bekleyebilir, karar vermekten kaçınabilir, günlük sorumluluklarını erteleyebilir veya karşılaştığı sorunların çözümünü başkasına bırakabilir. Böyle bir yetişkin dışarıdan bakıldığında isteksiz, ilgisiz ya da tembel görünebilir. Oysa bazı durumlarda sorun, sorumluluk almak istememesinden çok, sorumluluğu kendi başına üstlenmeye ilişkin yeterli deneyim ve güven geliştirememiş olmasıdır.
Elbette bu davranışları yalnızca çocuklukta aşırı yardım görmüş olmakla açıklayamayız. Kaygı, başarısızlık korkusu, düşük öz yeterlik, dikkat ve yürütücü işlev güçlükleri ya da farklı yaşam deneyimleri de benzer davranışlara yol açabilir. Ayrıca öğrenilmiş bağımlılık, tek başına bir klinik tanı değildir; burada bireyin kendi yapabileceği işleri sürekli başkasına bırakma eğilimini açıklamak için kullanılan bir çerçevedir. Bu nedenle davranışı hemen etiketlemek yerine, davranışın arkasındaki ihtiyacı ve öğrenilmiş örüntüleri anlamaya çalışmalıyız.
Pelikanın önündeki balığı biraz geri çekmek. Çocuğu bir anda kendi hâline bırakmak çözüm değildir. Önemli olan desteğin biçimini değiştirmektir. “Ben yapayım.” yerine “Sen nasıl yapabilirsin?” “Cevap bu.” yerine “Sence nereden başlamalısın?” “Dersini çalış.” yerine “Bugünkü hedefini kendin belirlemek ister misin?” Çocuğa seçenek sunmak, kararlarına alan açmak, yaşına uygun sorumluluklar vermek ve çabasını fark etmek… Bunların her biri bağımsızlık gelişimini destekleyen küçük adımlardır.
Çünkü amaç çocuğu sürekli çalıştırmak değil, kendi kendini yönetebilen bir birey hâline getirmektir. Her ihtiyacını karşılamak, her sorununu çözmek ve her sorumluluğunu hatırlatmak kısa vadede kolaylık sağlayabilir. Ancak uzun vadede bağımsızlığın gelişmesini zorlaştırabilir. Elbette her çalışmayan çocuk tembel değildir; ertelemenin ardında kaygı, başarısızlık korkusu, motivasyon eksikliği veya başka güçlükler bulunabilir. Bu nedenle davranışı etiketlemek yerine nedenini anlamaya çalışmalıyız.
Belki de çocuğun ihtiyacı, önüne her gün daha fazla balık koymak değil, balığı kendisinin yakalayabileceğini deneyimlemektir. Çünkü bir çocuk kendi başına bir problemi çözdüğünde yalnızca o problemi çözmez. Kendisi hakkında da bir bilgi edinir: “Ben yapabiliyorum.” Eğitimde asıl hedefimiz çocuklarımızın bize hiç ihtiyaç duymaması değil; ihtiyaç duyduklarında destek alabilen, ihtiyaç duymadıklarında ise kendi ayakları üzerinde durabilen bireyler olmalarıdır. Bazen çocuklarımızı daha fazla çalıştırmanın yolu daha fazla baskı kurmak değil, yapabilecekleri şeyleri yeniden onlara bırakmaktır. Pelikanın önündeki balığı tamamen kaldırmak değil… Balığı kendisinin bulabileceği mesafeye çekmektir.


