Odan Seni Nasıl Düşündürüyor?
Pencereden bir ağaç görmek, ameliyattan sonra hastanede kalma süreni kısaltabilir. Kulağa biraz abartılı geliyor, değil mi? Mekân psikolojisi bu tür çarpıcı bulgularla dolu: Tavanın yüksekliği düşünme biçimini, pencereden giren ışık uykunu, masanın üstündeki dağınıklık stres hormonlarını etkileyebiliyor.
Eski bir iç mimarlık öğrencisi olarak bu bulguları okumayı çok seviyorum. Ama bir psikoloji öğrencisi olarak da şunu fark ettim: Bu konudaki yazıların çoğu bilimin ne söylediğini anlatıyor, ne söylemediğini atlıyor. Ben bu yazıda ikisini birlikte anlatmak istiyorum. Bunu da seni bir odada gezdirerek yapacağım. Bir odanın köşesine kurduğun çalışma masası ya da çalışma odan olabilir. Hazırsan kapıyı açıyoruz.
Kapıdan girerken
Kapıyı açtığında gözün ilk neye takılıyor? Masada biriken notlara, sandalyenin sırtındaki kıyafetlere, okunmayı bekleyen kitaplara… Evini "dağınık" ya da "bitmemiş işlerle dolu" diye anlatan kadınlarda stres hormonu kortizolün gün içinde olması gerektiği gibi düşmediği, depresif ruh hâlinin de gün ilerledikçe arttığı görülüyor. Evini dinlendirici bir yer olarak anlatanlarda ise tablo tam tersi (Saxbe ve Repetti, 2010).
Bu bulguda beni en çok düşündüren şey, belirleyici olanın evin gerçekte ne kadar dağınık olduğu değil, kişinin onu nasıl algıladığı olması. Aynı ilişki erkeklerde çok daha zayıf; bence bunun bir nedeni, ev işlerinin yükünün çoğu evde hâlâ kadınların omzunda olması. Ama burada dikkatli olmak gerek: Bu bir neden-sonuç ilişkisi değil. Zaten stresli olan biri evini daha olumsuz anlatıyor da olabilir.
Yine de bu bulgudan çıkaracağım pratik bir ders var: Her şeyi bir anda toplaman gerekmiyor. Odanda seni dinlendiren tek bir köşe seçip orayı boş tutmak, odanı kendine bitmeyen bir iş listesi olarak anlatmayı bırakmanın ilk adımı olabilir.
Başını kaldırınca
Şimdi başını kaldır ve tavana bak. Mekân psikolojisinin en çok paylaşılan bulgularından birine göre yüksek tavanlı bir odada daha soyut ve bütüncül, alçak tavanlı bir odada ise daha ayrıntıcı düşünüyoruz (Meyers-Levy ve Zhu, 2007). Açıklaması da kulağa hoş geliyor: Yüksek tavan zihnimizde "özgürlük", alçak tavan "sınırlanma" fikrini harekete geçiriyor ve bu da farkında olmadan düşünme biçimimizi yönlendiriyor. Buna hazırlama (priming) deniyor.
Ama dürüst olmam gerekirse, bu yazıdaki bulgular içinde en temkinli yaklaştığım bu. Çünkü hazırlama araştırmaları, psikolojideki tekrarlama krizinin en çok sarsılan alanı. Bu alanın en ünlü çalışmasında yaşlılıkla ilgili kelimeler okuyan öğrencilerin koridorda daha yavaş yürüdüğü bulunmuştu. Daha büyük bir örneklemle ve yürüme hızı otomatik olarak ölçülerek tekrarlandığında ise bu etki ortaya çıkmadı (Doyen ve ark., 2012). Tavan yüksekliği çalışmasının başka bir ekip tarafından birebir tekrarlandığı bir çalışmaya da rastlamadım. Yani bu bulguyu bir kesinlik olarak değil, ilginç bir ihtimal olarak okumak gerekiyor.
Bu konuda çok daha sağlam bir zemine dayanan başka bir fikir var: Beynimiz mekânları, orada yaptığımız şeylerle eşleştirir. Uyku terapisinde kullanılan uyaran kontrolü yöntemi de buna dayanır ve yatağı yalnızca uykuyla eşleştirmeyi önerir. Yani yatakta hem ders çalışıp hem dizi izliyorsan, sorun belki de tavanın yüksekliğinde değil, odadaki her yerin her iş için kullanılmasındadır.
Pencereye dönünce
Turun bence en önemli durağı burada. Çünkü ışık, bu yazıdaki konuların içinde arkasında en sağlam bilimin olduğu konu.
Uyku ve uyanıklığımız, vücut ısımız, hormonlarımız ve hatta ruh hâlimiz 24 saatlik bir döngüyle, yani sirkadiyen ritimle çalışır. Bu ritmi yöneten iç saat beynimizdeki hipotalamusta bulunur ve gözlerimizden gelen ışık sinyalleriyle her gün yeniden ayarlanır (Blume ve ark., 2019). Yani ışık, vücuduna "şimdi gündüz" ya da "artık akşam" diyen şeyin ta kendisi. Bana asıl düşündürücü gelen, modern yaşamın bu sistemle ne kadar ters düştüğü: Gündüzleri kapalı mekânlarda, gün ışığından çok daha zayıf bir ışık altında oturuyor, geceleri ise ekranlarla iç saatimize hâlâ gündüz olduğunu söylüyoruz.
Pencereli iş yerlerinde çalışanların penceresiz ortamlarda çalışanlara göre geceleri ortalama 46 dakika daha fazla uyuduğu görülüyor (Boubekri ve ark., 2014). Bu sayı 49 kişilik bir pilot çalışmadan geliyor, o yüzden kesin bir rakam gibi okumamak gerek. Ama işaret ettiği yön, ışık ve iç saat üzerine bildiklerimizle tamamen uyumlu.
Bu yüzden çalışma masanın odanın en karanlık köşesinde durması yalnızca gözlerini değil, uykunu da etkileyebilir. Akşamları ise tam tersini yapmayı deneyebilirsin: Yatmadan bir saat önce tavan lambasını kapatıp yalnızca loş, sıcak bir ışıkla kalmak. Bunu her akşam tekrarlarsan beynin bu ışığı zamanla uykuya hazırlanmakla eşleştirmeye başlar.
Pencereden dışarı bakınca
Yazının başında bahsettiğim ağaç tam burada. 1984'te yayımlanan bu çalışmada, safra kesesi ameliyatı olan ve pencereden ağaçları gören hastaların, tuğla bir duvara bakan hastalara göre hastanede daha kısa süre kaldığı ve daha az güçlü ağrı kesiciye ihtiyaç duyduğu görülüyor (Ulrich, 1984). Ama bu çalışma bir deney değil: Eski hastane kayıtlarının geriye dönük olarak incelenmesine ve her grupta yalnızca 23 hastaya dayanıyor. Çok çarpıcı, ama tek başına çok şey kanıtlamaya yetmiyor.
Doğanın neden iyi geldiğini açıklayan fikir ise bence çalışmanın kendisinden daha ilginç: Dikkat restorasyonu kuramına göre ders çalışmak ya da saatlerce ekrana bakmak, sınırlı bir kaynak olan odaklanma gücümüzü tüketiyor. Doğa ise dikkatimizi zorlamadan, kendiliğinden çekiyor; yaprakların kıpırtısını izlerken zihnimiz dinleniyor (Kaplan, 1995).
Peki penceren karşı apartmanın duvarına bakıyorsa? Burada umut verici bir bulgu var: Dikkat isteyen bir görevin ortasında yalnızca 40 saniye boyunca yeşil bir çatı görüntüsüne bakanlar, beton bir çatıya bakanlara göre daha az hata yapıyor. Üstelik baktıkları şey gerçek bir manzara değil, ekrandaki bir görüntü (Lee ve ark., 2015). Yani bitkini odanın boş bir köşesine değil, çalışırken başını kaldırınca gözünün düştüğü yere koymak küçük ama anlamlı bir fark yaratabilir.
Odaya yerleşirken
Artık odaya yerleşiyorsun. Yuvarlak hatlı bir koltuk ile keskin köşeli bir koltuk arasında seçim yaparken sadece zevkimizi kullandığımızı düşünürüz. Oysa kavisli iç mekânları düz hatlı olanlardan belirgin biçimde daha güzel buluyoruz ve bu mekânlar beynin ödül ve duygularla ilişkili bölgelerinden birini harekete geçiriyor (Vartanian ve ark., 2013). Ama aynı çalışmada kavisler, insanların "bu odaya girer miydim?" sorusuna verdiği cevabı değiştirmemiş. Yani kavisler bir mekânı daha çok beğenmemizi sağlıyor, ama davranışımızı tek başına yönlendirmiyor.
Bence bu durağın asıl önemli bulgusu başka: Bir mekânı iyi hissettiren şey yalnızca formu değil, onun üzerinde söz sahibi olduğunu hissetmek. Çalışma alanını kendi düzenleyenler, başkasının süslediği ya da tamamen sade bırakılan alanlarda çalışanlara göre hem daha iyi hissediyor hem de daha verimli çalışıyor (Knight ve Haslam, 2010). Bu bulgu bana özellikle yurt odalarında ya da kiralık evlerde yaşayanlar için çok umut verici geliyor. Duvarı boyayamasan, mobilyayı seçemesen bile, birkaç eşyayı tamamen kendi istediğin gibi yerleştirmek "burası benim" hissini geri getirebilir. Bunu yaparken bir yuvarlak ayna ya da yuvarlak bir kilim seçersen, iki bulguyu bir arada kullanmış olursun.
Kapıyı kapatırken
Turun sonunda geriye dönüp baktığımda şunu görüyorum: Mekânın zihnimizi etkilediğine dair kanıtlar gerçek, ama hepsi aynı güçte değil. Işığın iç saatimiz üzerindeki etkisi oldukça sağlam. Doğanın dikkatimizi dinlendirmesi ve mekân üzerinde kontrol sahibi olmanın iyi hissettirmesi umut verici. Tavanın düşünce biçimimizi değiştirmesi ise şimdilik ilginç ama kanıtlanmamış bir fikir. Yani seni anında yaratıcı ya da huzurlu yapacak bir "mucize oda" yok.
Bu yazıdan akılda kalmasını istediğim tek bir şey varsa o da şu: Bir dahaki sefere "bilim kanıtladı: bu oda seni daha mutlu eder" gibi bir başlık gördüğünde, kendine bu bulgunun kimle, kaç kişiyle ve nasıl elde edildiğini sor. Odanın tavanını değiştiremeyebilirsin, ama ona nasıl bakacağını seçebilirsin.
Kaynakça
- Blume, C., Garbazza, C., & Spitschan, M. (2019). Effects of light on human circadian rhythms, sleep and mood. Somnologie, 23(3), 147–156. https://doi.org/10.1007/s11818-019-00215-x
- Boubekri, M., Cheung, I. N., Reid, K. J., Wang, C.-H., & Zee, P. C. (2014). Impact of windows and daylight exposure on overall health and sleep quality of office workers: A case-control pilot study. Journal of Clinical Sleep Medicine, 10(6), 603–611. https://doi.org/10.5664/jcsm.3780
- Doyen, S., Klein, O., Pichon, C.-L., & Cleeremans, A. (2012). Behavioral priming: It's all in the mind, but whose mind? PLoS ONE, 7(1), e29081. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0029081
- Kaplan, S. (1995). The restorative benefits of nature: Toward an integrative framework. Journal of Environmental Psychology, 15(3), 169–182.
- Knight, C., & Haslam, S. A. (2010). The relative merits of lean, enriched, and empowered offices: An experimental examination of the impact of workspace management strategies on well-being and productivity. Journal of Experimental Psychology: Applied, 16(2), 158–172. https://doi.org/10.1037/a0019292
- Lee, K. E., Williams, K. J. H., Sargent, L. D., Williams, N. S. G., & Johnson, K. A. (2015). 40-second green roof views sustain attention: The role of micro-breaks in attention restoration. Journal of Environmental Psychology, 42, 182–189. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2015.04.003
- Meyers-Levy, J., & Zhu, R. (2007). The influence of ceiling height: The effect of priming on the type of processing that people use. Journal of Consumer Research, 34(2), 174–186. https://doi.org/10.1086/519146
- Saxbe, D. E., & Repetti, R. (2010). No place like home: Home tours correlate with daily patterns of mood and cortisol. Personality and Social Psychology Bulletin, 36(1), 71–81.
- Ulrich, R. S. (1984). View through a window may influence recovery from surgery. Science, 224(4647), 420–421. https://doi.org/10.1126/science.6143402
- Vartanian, O., Navarrete, G., Chatterjee, A., Fich, L. B., Leder, H., Modroño, C., Nadal, M., Rostrup, N., & Skov, M. (2013). Impact of contour on aesthetic judgments and approach-avoidance decisions in architecture. Proceedings of the National Academy of Sciences, 110(Suppl. 2), 10446–10453. https://doi.org/10.1073/pnas.1301227110


