Sevgi, Sosyal Bağlar ve Beynin Güvende Hissetme İhtiyacı
Sevgi, Sosyal Bağlar ve Beynin Güvende Hissetme İhtiyacı
İnsan; hayatı boyunca farklı ilişkiler kurar, başkalarıyla iletişim kurar ve kendisini ait hissedebileceği bağlar arar. Bazen zor bir günün ardından sevdiğimiz birinin yanında olmak, bazen de hiçbir şey söylemeden birinin elimizi tutması kendimizi daha güvende hissetmemize yardımcı olabilir. Bu deneyimler çoğu zaman günlük hayatın sıradan bir parçası gibi görünür ancak insan ilişkilerinin etkisi yalnızca duygularla sınırlı değildir. Sosyal bağlarımız, beynimizin çevremizdeki olayları değerlendirme ve stresle baş etme biçimiyle de yakından ilişkilidir.
Yalnızlık, çoğu zaman tek başına olmakla eş anlamlı düşünülse de psikolojide daha farklı bir anlam taşımaktadır. Bir insan kalabalıklar içinde bulunmasına rağmen kendisini yalnız hissedebilirken, başka biri uzun süre tek başına vakit geçirmeyi daha olumlu algılayabilmektedir. Yalnızlık, kişinin sahip olduğu sosyal ilişkiler ile ihtiyaç duyduğu ilişkiler arasındaki farkı algılamasıyla ortaya çıkan öznel bir deneyimdir (Hawkley & Cacioppo, 2010). Bu nedenle yalnızlık hissi yalnızca üzüntüye neden olan bir duygusal durum değildir. Araştırmalar, uzun süreli yalnızlığın bireyin çevresindeki sosyal tehditlere karşı daha duyarlı hale gelmesiyle ilişkili olduğunu ifade etmektedir.
Kendini sosyal açıdan güvende hissetmeyen bireyler, çevrelerindeki olumsuz işaretlere daha fazla dikkat etme ve sosyal etkileşimleri daha tehdit edici biçimde değerlendirme eğilimindedir. Bu durum zamanla stres düzeyini ve uyku kalitesini etkileyebilen süreçleri tetikleyebilmektedir. Cacioppo ve arkadaşlarının (2011) çalışmaları da algılanan sosyal izolasyonun stres sistemi, bağışıklık süreçleri ve uyku gibi farklı biyolojik mekanizmalarla ilişkili olabileceğine işaret etmektedir. Dolayısıyla yalnızlığı, yalnızca zihinsel düzeyde yaşanan bir deneyim olarak değerlendirmek sağlıklı değildir. Sosyal bağların eksikliği, insan bedeninin çevresine verdiği tepkilerle de bağlantılı olabilmektedir.
Yalnızlığın olumsuz etkilerini anlamak kadar, sosyal ilişkilerin bu süreçte nasıl bir koruyucu rol üstlenebildiğini anlamak da önemlidir. James Coan ve çalışma arkadaşlarının 2006 yılında gerçekleştirdiği araştırma, bu konuda dikkat çekici bulgular sunmaktadır. Araştırmada 16 evli kadın, beyin görüntüleme yöntemi kullanılarak elektrik şoku tehdidi karşısında incelenmiştir. Katılımcılar üç farklı koşulda değerlendirilmiştir: Eşlerinin elini tutmaları, tanımadıkları bir erkeğin elini tutmaları veya herhangi birinin elini tutmamaları. Sonuçlar, eşlerinin elini tutan katılımcılarda tehdit karşısında etkinleşen bazı beyin bölgelerindeki aktivitenin azaldığını göstermiştir. Tanımadıkları birinin elini tuttuklarında da benzer yönde, ancak daha sınırlı bir etki gözlenmiştir. Ayrıca eşleriyle ilişkilerinin niteliği daha yüksek olan kadınlarda bu etki daha belirgin bulunmuştur.
Bu araştırma, sosyal desteğin stresli durumlarda beynin tehdit karşısındaki tepkilerini düzenlemeye yardımcı olabileceğini göstermesi bakımından son derece önemlidir. Başka bir ifadeyle, sosyal destek yalnızca kişinin kendisini daha iyi hissetmesine yardımcı olan duygusal bir deneyim değildir; aynı zamanda stres karşısındaki biyolojik tepkilerle de bağlantılıdır.
Sosyal İlişkilerin Arkasındaki Biyolojik Süreç
Coan ve arkadaşlarının araştırması, sosyal desteğin tehdit karşısındaki beyin tepkileriyle ilişkisini ortaya koyarken bu etkinin arkasındaki biyolojik mekanizmaları da anlamayı önemli hale getirmektedir. Bu süreçte özellikle amigdala, prefrontal korteks ve hipotalamus önemli roller üstlenmektedir. Amigdala, tehdit oluşturabilecek uyaranların değerlendirilmesinde görev alırken prefrontal korteks, duygusal tepkilerin düzenlenmesine ve durumun değerlendirilmesine katkıda bulunmaktadır (Eisenberger, 2013). Bu iki bölge arasındaki etkileşim, bireyin karşılaştığı olaylara nasıl tepki vereceğinin belirlenmesinde önemlidir.
Stres tepkisinin oluşumunda ise hipotalamus-hipofiz-adrenal (HPA) ekseni olarak adlandırılan biyolojik sistem görev alır. Zorlayıcı bir durumla karşılaşıldığında hipotalamus, hipofiz bezini uyaran bir hormon salgılar. Bunun ardından böbreküstü bezleri kortizol salgılar (Hostinar ve ark., 2014). Kortizol, vücudun stres karşısında gerekli enerjiyi sağlamasına ve duruma uyum göstermesine yardımcı olur. Ancak stres tepkisinin uzun süre devam etmesi veya düzenlenmesinde sorun yaşanması, farklı fizyolojik süreçleri olumsuz etkileyebilmektedir.
Bir Başkasının Varlığı Neden İyi Gelir?
Sosyal destek, bireylerin stresli ve zorlayıcı yaşam olaylarıyla baş etmelerine yardımcı olan önemli kaynaklardan biridir. Güven duyulan bir kişinin dinlemesi, zor bir dönemde destek sunması ya da ihtiyaç duyulduğunda yanında olduğunu hissettirmesi, kişinin yaşadığı stresle daha kolay başa çıkmasına katkıda bulunabilir. Sosyal desteğin etkisi yalnızca romantik ilişkilerle sınırlı değildir. Aile üyeleri, arkadaşlar ve güven duyulan diğer kişiler de bu açıdan önemli bir yere sahiptir. Üstelik destek görmek her zaman fiziksel temas gerektirmez. Bazen anlaşılmak, yargılanmadan dinlenmek veya yaşanan bir güçlüğü başka biriyle paylaşabilmek de kişinin kendisini daha güvende hissetmesine yardımcı olabilmektedir.
Bu noktada sosyal ilişkilerin sayısından çok niteliği önem kazanmaktadır. Çok sayıda insanla iletişim kurmak, bireyin mutlaka desteklenmiş hissetmesini sağlamaz. Önemli olan, ilişkilerin güven, kabul ve karşılıklı anlayış sunabilmesidir. Günlük yaşamda pek çok kişi zor bir dönemden geçerken anlaşılmaktan çok çözümlerle karşılaşır. Oysa stres altındaki bir bireyin en temel ihtiyacı çoğu zaman akıl verilmesi değil, yargılanmadan dinlenmektir. Bir yakının yalnızca orada bulunması bile zihne "Bu yükü tek başına taşımak zorunda değilsin" mesajını verir. Günümüzde dijital iletişim araçları sürekli bir bağlantı hali yaratsa da sinir sisteminin gerçek anlamda yatışması; ses tonunun, samimi bir ilginin ve karşılıklı anlayışın hissedildiği nitelikli temaslarla mümkün olur.
Birbirimiz İçin Bir Güven Kaynağı Olmak
Yalnızlık ve sosyal destek üzerine yapılan araştırmalar, insan ilişkilerinin yalnızca sosyal yaşamı şekillendirmediğini, psikolojik ve biyolojik süreçlerle de bağlantılı olduğunu ortaya koymaktadır. Sosyal bağların eksikliği bazı bireyler için stresle ilişkili zorlukları artırabilirken, güvenli ve destekleyici ilişkiler bu süreçte koruyucu bir rol oynayabilir. Elbette hiçbir ilişki bütün sorunları ortadan kaldırmaz ve sosyal destek her koşulda aynı etkiyi göstermez ancak bir başkasının varlığını ve desteğini hissetmek, zor zamanlarda yaşanan güçlüklerle baş etmeyi kolaylaştırma gücüne sahiptir.
Sosyal destek yalnızca başkalarından beklenen bir ihtiyaç değil, aynı zamanda karşılıklı olarak inşa edilen bir süreçtir. Modern yaşamın hızı içinde çoğu zaman gözden kaçsa da bir yakını konuşurken tüm dikkati ona vermek, duygusunu küçümsemeden dinlemek ya da yalnızca halini hatırını sormak bile karşısındaki kişinin sinir sistemine güçlü bir güven sinyali gönderir. Bireyler birbirlerinin yaşamında yargısız bir alan açabildiğinde, kurulan her sağlıklı bağ hem destek alanın hem de destek verenin stresle baş etme kapasitesini güçlendirir.
Kaynakça
- Cacioppo, J. T., Cacioppo, S., Capitanio, J. P., & Cole, S. W. (2015). The neuroendocrinology of social isolation. Annual Review of Psychology, 66, 733–767. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-010814-015240
- Cacioppo, J. T., Hawkley, L. C., Norman, G. J., & Berntson, G. G. (2011). Social isolation. Annals of the New York Academy of Sciences, 1231(1), 17–22. https://doi.org/10.1111/j.1749-6632.2011.06028.x
- Coan, J. A., Schaefer, H. S., Davidson, R. J. (2006). Lending a hand: Social regulation of the neural response to threat. Psychological Science, 17(12), 1032–1039. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2006.01832.x
- Eisenberger, N. I. (2013). An empirical review of the neural underpinnings of receiving and giving social support: Implications for health. Psychosomatic Medicine, 75(6), 545–556. https://doi.org/10.1097/PSY.0b013e31829de2e7
- Hawkley, L. C., & Cacioppo, J. T. (2010). Loneliness matters: A theoretical and empirical review of consequences and mechanisms. Annals of Behavioral Medicine, 40(2), 218–227. https://doi.org/10.1007/s12160-010-9210-8
- Hostinar, C. E., Sullivan, R. M., & Gunnar, M. R. (2014). Psychobiological mechanisms underlying the social buffering of the HPA axis: A review of animal models and human studies across development. Psychological Bulletin, 140(1), 256–282. https://doi.org/10.1037/a0032671



