Psikolog BulŞehrinde bir uzman

Her Şeyin Travmaya Dönüştüğü Çağda: Sınırları ve İyileşmeyi Yeniden Düşünmek

8 dk.okuma süresi
Her Şeyin Travmaya Dönüştüğü Çağda: Sınırları ve İyileşmeyi Yeniden Düşünmek

Son yıllarda psikoloji kavramları gündelik hayatımızda hiç olmadığı kadar sık kullanılıyor. Üzüldüğümüzde travma yaşadığımızı, birinden kırıldığımızda psikolojik yaralar aldığımızı söyleyebiliyoruz. Hatta bazı ebeveynler, çocuklarının üzülmemesi veya hayal kırıklığı yaşamaması için sınır koymaktan kaçınabiliyor. Peki, gerçekten her olumsuz deneyim travma mıdır? Çocuğu korumak, onu hayatın bütün zorluklarından uzak tutmak anlamına mı gelir?

Travma Kavramı Gündelik Hayatın Neresinde?

Beklediğimiz bir fırsatı kaçırmak, bir ilişkinin sona ermesi, eleştirilmek, bir tartışma yaşamak ya da istediğimiz bir şeyin gerçekleşmemesi... Bunların her biri insanı üzebilir, öfkelendirebilir veya uzun süre düşündürebilir. Ancak son yıllarda bu tür deneyimlerin çoğunu doğrudan travma kavramıyla açıklama eğilimi dikkat çekiyor. Psikolojiye ilişkin kavramların gündelik dile taşınması, ruh sağlığı konusunda farkındalığın artması açısından olumlu bir gelişme. İnsanların duygularını tanıması, yaşadıklarını anlamlandırmaya çalışması ve psikolojik destek ihtiyacını fark etmesi elbette önemli. Ancak bir kavramın sık kullanılması, onun anlamının genişletilmesini de beraberinde getirebiliyor.

Oysa her üzücü deneyim, hayal kırıklığı veya stresli yaşam olayı psikolojik travma olarak değerlendirilemez. Travma, kişinin fiziksel veya psikolojik bütünlüğünü tehdit eden, yoğun korku ve çaresizlik yaratabilen, baş etme kaynaklarını ciddi biçimde zorlayan yaşantılarla ilişkilidir. Savaş, doğal afet, ciddi kazalar, şiddet, istismar ve yaşamı tehdit eden olaylar bu kapsamda ele alınabilir. Burada önemli bir ayrım bulunuyor: Travmatik olaylara maruz kalma ölçütleri ile travma kavramının psikolojideki daha geniş kullanımı ve kişinin yaşadığı öznel etkiler aynı şey değildir. Örneğin DSM-5-TR'de travma sonrası stres bozukluğu için belirlenen maruz kalma ölçütleri; ölüm veya ölüm tehdidi, ciddi yaralanma ya da cinsel şiddet gibi belirli yaşantıları esas alır. Dolayısıyla her olumsuz deneyimi TSSB ile ilişkilendirmek veya her üzüntüyü travma olarak tanımlamak doğru değildir. Bu ayrımı yapmak, insanların acılarını küçümsemek anlamına gelmez. Bir insanın yaşadığı hayal kırıklığı, kaygı veya üzüntü gerçekten zorlayıcı olabilir. Ancak her duygusal güçlüğün aynı psikolojik kavramla açıklanması, yaşanan deneyimlerin doğru anlaşılmasını zorlaştırır.

Travma Kaygısının Ebeveynliğe Yansıması: Çocukları Korumak mı, Hayata Hazırlamak mı?

Travma kavramının yanlış anlaşılmasının dikkat çekici örneklerinden biri ebeveynlik tutumlarında karşımıza çıkıyor. Bazı ebeveynler çocuklarının üzülmemesi, öfkelenmemesi veya hayal kırıklığı yaşamaması için onlara sınır koymaktan kaçınabiliyor. Çocuğun istediği bir şeyi yapmamak, bir davranışını engellemek veya ona hayır demek, ileride psikolojik bir yaraya neden olacakmış, travma bırakacakmış gibi değerlendirilebiliyor. Oysa çocuk gelişimi, yalnızca olumlu duyguların yaşandığı bir süreç değildir. Çocukların beklemeyi, paylaşmayı, kurallara uymayı, sorumluluk almayı ve istedikleri her şeye ulaşamayabileceklerini öğrenmeleri gerekir. Bu deneyimler, yaşlarına uygun biçimde ve destekleyici bir ortamda sunulduğunda duygusal gelişimlerine katkıda bulunabilir.

Sınır koymak, çocuğun duygularını yok saymak değildir. Aksine, çocuğun duygusunu kabul ederken davranışına rehberlik edebilmektir. Örneğin bir çocuğun istediği oyuncağı alamadığı için üzülmesi doğaldır. Ebeveynin bu üzüntüyü hemen ortadan kaldırmaya çalışması gerekmez. Çocuğa neden o oyuncağın alınmadığını açıklamak, duygusunu ifade etmesine izin vermek ve kararında tutarlı olmak da sağlıklı ebeveynliğin bir parçasıdır. Elbette her sınır sağlıklı değildir. Çocuğu aşağılamak, korkutmak, tehdit etmek, şiddet uygulamak veya sevgiyi bir ceza aracına dönüştürmek ile yaşına uygun kurallar koymak birbirinden farklıdır. Burada belirleyici olan yalnızca sınırın varlığı değil, nasıl ve hangi tutumla uygulandığıdır.

Çocuğu her türlü olumsuz duygudan korumaya çalışmak, onun bu duygularla baş etme becerisi geliştirmesini de zorlaştırabilir. Çünkü hayat, her zaman istediğimiz gibi ilerlemez. Çocuğun ihtiyacı, hiç üzülmemek değil; üzüldüğünde duygusunu tanıyabilmek, ifade edebilmek ve yeniden toparlanabileceğini öğrenmektir. Çocuğu hayata hazırlamak, onu hayatın bütün zorluklarından uzak tutmak değil; zorluklarla karşılaştığında yanında olabilmektir.

Olay Geçer, Etkisi Devam Edebilir

Travmayı yalnızca yaşanan olayın kendisi üzerinden değerlendirmek yeterli değildir. Bazen olay sona erer, kişi yaşamına devam eder; ancak yaşananların etkisi düşüncelerinde, duygularında ve ilişkilerinde varlığını sürdürebilir. Travmatik bir deneyimden sonra bazı kişiler kendilerini güvende hissetmekte zorlanabilir. Ani seslere aşırı tepki verebilir, çevresini sürekli kontrol edebilir, olayla ilgili anılardan kaçınabilir veya uyku sorunları yaşayabilir. Travma sonrası stres bozukluğunda (TSSB) istemsiz anılar, kâbuslar, kaçınma davranışları ve aşırı uyarılmışlık gibi belirtiler görülebilir.

Ancak travmatik bir olaydan sonra korku, üzüntü veya huzursuzluk yaşamak tek başına TSSB tanısı anlamına gelmez. Belirtilerin süresi, yoğunluğu ve kişinin günlük yaşamını ne ölçüde etkilediği birlikte değerlendirilmelidir. Bir diğer önemli nokta ise herkesin travmaya aynı tepkiyi vermemesidir. Aynı olayı yaşayan iki kişi, birbirinden oldukça farklı psikolojik süreçlerden geçebilir. Bazıları zamanla toparlanırken bazıları uzun süre desteğe ihtiyaç duyabilir. Yapılan bazı çalışmalar travma sonrasındaki dayanıklılık ve uyum süreçlerinin tek bir biçimde gerçekleşmediğini ortaya koymaktadır.

Bu nedenle bir insanın yaşadığı olaydan ne kadar etkilendiğini dışarıdan bakarak belirlemek veya tepkisini başka bir insanın tepkisiyle karşılaştırmak doğru değildir. Birinin kısa sürede günlük yaşamına dönmesi, diğerinin ise uzun süre zorlanması onun daha güçsüz olduğu anlamına gelmez. İnsanların geçmiş deneyimleri, sosyal destekleri, kişisel kaynakları ve olaylara yükledikleri anlam birbirinden farklıdır.

Her Acı İnsanı Güçlendirmek Zorunda Değil

Travma sonrasında sıkça karşılaşılan bir başka yaklaşım da yaşanan her zorluğun insanı daha güçlü, daha olgun veya daha bilinçli hâle getireceği düşüncesidir. Psikolojide travma sonrası büyüme olarak adlandırılan kavram, bazı bireylerin zorlayıcı deneyimlerin ardından yaşamı değerlendirme biçimlerinde, ilişkilerinde veya kişisel önceliklerinde olumlu değişimler yaşayabilmesini ifade eder. Ancak bu durum herkes için geçerli değildir. Travmatik bir deneyim mutlaka kişisel gelişimle sonuçlanmaz. Bazı insanlar uzun süre psikolojik güçlük yaşayabilir, bazıları zamanla toparlanabilir, bazıları ise yaşadıklarından farklı anlamlar çıkarabilir.

Bir insandan yaşadığı acının ardından mutlaka güçlenmesini veya bir ders çıkarmasını beklemek, farkında olmadan yeni bir baskı yaratabilir. Bazen kişinin ihtiyacı, yaşadığı olaydan bir anlam üretmek değil, yalnızca yeniden güvende hissedebilmek ve günlük yaşamını sürdürebilmektir. İyileşmek, geçmişi tamamen unutmak anlamına da gelmez. Kişi yaşadığı olayı hatırlamaya devam edebilir; ancak bu anının bugünkü yaşamını eskisi kadar yoğun biçimde etkilememesi mümkündür. Gerektiğinde profesyonel destek almak, travma sonrası toparlanma sürecinin önemli bir parçasıdır. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve EMDR gibi yöntemler, TSSB tedavisinde bilimsel kanıtlarla desteklenen yaklaşımlar arasındadır.

Psikolojik Farkındalık, Her Şeye Travma Demek Değildir

Psikoloji kavramlarını gündelik yaşamda kullanırken dikkat etmemiz gereken önemli bir nokta var: Bir davranışı veya yaşantıyı psikolojik bir kavramla açıklamak, onu gerçekten anlamış olduğumuz anlamına gelmez. Her üzüntüyü travma, her kaygıyı bozukluk, her anlaşmazlığı psikolojik şiddet olarak değerlendirmek; insan davranışlarının ve duygusal süreçlerin karmaşıklığını göz ardı etmemize neden olabilir. Diğer taraftan, bir olayın dışarıdan önemsiz görünmesi de kişinin bundan etkilenmediği anlamına gelmez.

Önemli olan iki uç arasında sağlıklı bir denge kurabilmektir. İnsanların yaşadığı duygusal güçlükleri küçümsemeden, psikolojik kavramları da gelişigüzel kullanmadan değerlendirmek gerekir. Özellikle çocuk yetiştirirken onları her hayal kırıklığından korumaya çalışmak yerine, duygularını tanımalarına, sınırları öğrenmelerine ve zorluklarla baş edebilmelerine yardımcı olmak daha sağlıklı bir yaklaşım sunar. Travma, yalnızca yaşanan olayın adı değildir; kişinin güvenlik algısında, ilişkilerinde ve yaşamında bıraktığı izlerle birlikte değerlendirilmesi gereken ciddi bir psikolojik olgudur. Bu nedenle travmayı anlamak, her olumsuz deneyime bu adı vermek değil, gerçekten ne yaşandığını ve kişinin bundan nasıl etkilendiğini görebilmektir.

Çünkü psikolojik farkındalık, hayatın bütün zorluklarını ortadan kaldırmak değil; insanın bu zorluklarla nasıl baş edebileceğini anlamasına yardımcı olmaktır.

Perihan Bekdaş Perihan Bekdaş
Perihan Bekdaş, psikoloji lisans eğitimine devam etmekte olup klinik, sosyal ve adli psikoloji alanlarına ilgi duymaktadır. Akademik çalışmalarını bu disiplinlerin kesişim noktalarında derinleştirerek, toplumsal meseleler odağında öncü ve dönüştürücü çalışmalar yapmayı hedeflemektedir. Akademik yolculuğunun yanı sıra mesleki gelişimini desteklemek amacıyla alan içi eğitimlere devam eden Bekdaş, psikolojinin toplumsal dönüşümdeki rolünü merkeze alan bir bakış açısı benimsemektedir. Yazılarında insanı, toplumu ve ruhsal süreçleri bütüncül bir perspektifle ele alarak okuyuculara farkındalık kazandırmayı hedeflemektedir.

Cevap Ver

Lütfen isminizi buraya giriniz
Yanlış bir e-posta adresi girdiniz!
Lütfen e-posta adresinizi buraya girin

Lütfen yorumunuzu giriniz!