İlişkiler Ne Zaman Bir Performansa Dönüşür?
-Neoliberal meritokrasinin romantik ilişkilere yansımaları
Birinden hoşlandığımızda onun bizi hangi pencereden anlamlandırdığını merak ederiz. Bazen bu merak, kendimize ilişkin içinden çıkılması zor bir soruya dönüşür. “Beğenilmek için hangi yanlarımı göstermeliyim?” sorusu kaçınılmaz olur. Aynı anda karşımızdaki kişiyi de başka ihtimallerle kıyaslayabiliriz. İlişkilerde kendini kanıtlama isteğiyle daha iyi bir seçenek arayışının birbirinden nasıl beslendiğini anlamak için, “başarıya” ve “seçime” gündelik hayatta yüklediğimiz anlamlara bakabiliriz.
İlişkilerde Başarı ve Performans
Neoliberal meritokrasi, bireylerin sürekli olarak başarılarını göstermesini bekler. Bu ikili ilişkilerde de geçerlidir. İnsanlar partnerlerini etkilemek için başarılarını, statülerini, gelirlerini veya sosyal medya imajlarını sergilemeye odaklanır. Bu durumun samimiyeti azaltması da kaçınılmazdır; çünkü ilişki gerçek bağdan çok bir performansın sergilendiği sahneye dönüşür. Bu yaklaşımda başarı, kişinin ne kadar çabaladığının ve ne kadar yetenekli olduğunun göstergesi olarak görülür. Oysa herkesin eğitim, iş ve maddi güvence bakımından sahip olduğu olanaklar farklıdır. Bu farklar gözden kaçtığında, birinin işi veya kazancı üzerinden karakteri hakkında etiket yapmak kolaylaşır. İnsan kendine de aynı gözle bakmaya başladığı anda, hayatının ona ağır gelen dönemlerini paylaşmaktan kaçınabilir. Kendi değerini sadece başarıya bağlamak, kaygıyı ve yetersizlik hissini artırır. Partnerler arasında kıskançlık, yarış ve karşılaştırma eğilimi doğabilir. Örneğin, biri iş aradığı bir dönemde, partnerinin yeni bir işe başladığını öğrendiğinde hem onun adına sevinebilir hem de kendini geride kalmış, başaramamış hissedebilir. Bu duygusunu söyleyebildiğinde, partneri onun içinde bulunduğu güçlüğü anlayabilir. Her zaman güçlü ve başarılı görünmesi gerektiğini düşünüyorsa, zorlandığını saklaması kaçınılmaz olur. Böylece partneri de aralarındaki mesafenin nereden geldiğini anlamakta zorlanabilir. Samimiyet, insanın sevincini olduğu kadar utancını, hayal kırıklıklarını ve güçlüklerini de paylaşabildiği anlarda gelişir; bu da partnerler arasında sağlıklı bağı geliştirir.
Tüketicilik Algısı ve Partner Seçimi
Neoliberal düşünce, insanları tüketici olarak çerçevelendirir; partner seçimi de buna göre şekillenir. Örneğin; “daha iyi bir fırsatı yakalama” veya “en değerli partneri seçme” hep en anlayışı hüküm sürer; bu anlayış da ilişkileri piyasa gibi değerlendirmeye iter ve insanları içten içe tüketebilir. Bir ilişkide “uyumu” önemsemek anlaşılır. Ortak değer yargıları, gelecek planları ve birbirine gösterilen özveri, bir ilişkinin nasıl sürdürülebileceğini etkiler. Sürekli daha iyi bir seçenek olduğunu düşünmekse dikkati, mükemmellik algısını ve partnerimizle yaşadığımız deneyimden henüz tanımadığımız insanların ihtimallerine kaydırabilir. Örneğin, ilk buluşmada sohbetin bir an duraksaması, iki insanın birbirine alışması için gereken zamanın parçası olabilir. “Yeni seçenekler” algımız aklımızda sürekli yanıp duruyorsa, bu küçük duraksamaya gereğinden fazla anlam yükleyebiliriz. İlişkilerde güven ve sabır geliştirmekte zorlanılabilir. Bireyler arasında gerçek duygusal bağ yerine çıkar ilişkisi ön plana çıkabilir. İlişkilerin kısa süreli ve yüzeysel hâle gelmesi de beklenen bir durum olur. Sürekli karşılaştırma ve sosyal rekabet de cabası… Kendini kanıtlama baskısı ile seçenekleri sürekli kıyaslama alışkanlığı tam da burada birbirine bağlanır. Kolayca geri plana atılacağını düşünen biri, karşısındaki insanın ilgisini kaybetmemek için kendini daha çok denetleme ihtiyacı hissedebilir. Bu çaba, iki kişinin de birbirinin gündelik hâllerini tanımasını zorlaştırır. Tanışma uzasa bile yakınlık gelişmediğinde, insan yaşadığı tatminsizliği yanlış kişiyi seçmiş olmasına bağlayabilir. Yeni birini ararken de aynı kaygıları ve beklentileri beraberinde taşıyabilir.
Sonuç; Memnuniyetsizlik, mükemmelliyetçilik, stres, doyum düşüklüğü, tatmin olamama… Ve bunun kısır bir döngüye dönüşmesi an meselesidir.
Bu döngüye girmeden durumu fark etmek, ilişkide neleri ölçtüğümüze ve neleri merak ettiğimize bakmakla başlayabilir. Birinin ne iş yaptığını, nerede oturduğunu öğrenmek kolaydır. Zor bir gün geçirdiğinde nasıl destek görmek istediğini anlamak ise zaman ve emek ister. Aynı şekilde, kendi başarılarımızı anlatmak kadar, ihtiyaçlarımızı ve tereddütlerimizi de dile getirebilmek yakınlığa alan açar. İki kişinin birbirini tanıması, biraz da bu konuşmalara vakit ayırmasıyla mümkün kılınır. • Özdeğer başarıya, dışarıdan takdire ve onaya bağlı değildir. Sadece ve sadece özden gelir. Bunu fark edin. • İlişkilerde rekabeti ve karşılaştırmayı azaltın. • Duygusal bağ ve dengeli empati önceliğiniz olsun. • Ve “ben” yerine “biz” perspektifinde ısrarlı olun; bu ortaklık hissiyatını pekiştirir.
Bu ortaklık hissi, gündelik hayatta makro eylemlerden ziyade mikro kararlarda görünür hâle gelir. Bir görüşmeyi planlarken iki kişinin de ayırdığı zamanı hesaba katmak, bir anlaşmazlıkta birbirinin neye kırıldığını sormak ya da zor bir günün ardından nasıl destek olunabileceğini konuşmak buna örnek olarak verilebilir. Böyle anlarda partnerimizin yanında ne kadar “başarılı” göründüğümüzden çok, onunla ne kadar açık konuşabildiğimizi ve birbirimize nasıl karşılık verdiğimizi fark ederiz. Bazen yakınlık, “Bugün sana nasıl alan açabilirim? Nasıl destek olabilirim? Senin için ne yapabilirim?” gibi sorular sorduğumuzda ve karşımızdaki kişi cevabını düşünürken ona gerçekten zaman tanıdığımızda yeniden kendini hissettirir. Bir ilişkide kendimizi sürekli kanıtlamaya çalışıyorsak, karşımızdaki insanı tanımaktan çok onun gözündeki değerimizi yönetmeye başlamış olabiliriz. Oysa yakınlık, kusursuz bir benlik sunabildiğimiz yerde değil, kendimiz olabildiğimiz yerde gelişir.
